Celiakia to choroba autoimmunologiczna wywołana glutenem. Rozpoznaje się ją badaniem krwi i zwykle biopsją jelita, a jedynym leczeniem jest ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa, której nie wolno zaczynać przed badaniami. Osoby bez celiakii nie mają udokumentowanej korzyści z diety bezglutenowej.
Umiarkowane dowody: kilka badań randomizowanych albo niejednoznaczne metaanalizy. Jak oceniamy badania
Rozpoznanie opiera się na badaniu krwi na przeciwciała (przeciw transglutaminazie tkankowej) i u większości osób na biopsji jelita cienkiego. U wybranych dzieci biopsję można pominąć, gdy przeciwciał jest co najmniej 10 razy więcej niż wynosi norma i potwierdza je drugie badanie.
Przed badaniami trzeba jeść gluten. Wytyczne brytyjskie radzą jeść go w więcej niż jednym posiłku dziennie przez co najmniej 6 tygodni i nie zaczynać diety do potwierdzenia rozpoznania, nawet przy dodatnich przeciwciałach. W badaniu 20 dorosłych z celiakią po 14 dniach jedzenia glutenu zmiany w jelicie były wyraźne, a przeciwciała rosły wyraźnie dopiero po 4 tygodniach.
Jedyne leczenie to ścisła dieta bezglutenowa na całe życie. Żywność bezglutenowa ma nie więcej niż 20 mg glutenu w 1 kg, a wytyczne brytyjskie zalecają spożycie poniżej 10 mg glutenu na dobę. Część chorych reaguje już na ok. 10 mg dziennie.
W badaniu z podwójnym zaślepieniem na 49 dorosłych z celiakią 50 mg glutenu dziennie przez 90 dni pogarszało stan kosmków jelitowych (o ok. 20%), a 10 mg dawało wynik zbliżony do placebo, choć jedna osoba miała nawrót objawów.
Owies: zbiorcza analiza 28 badań (661 osób w badaniach kontrolowanych) nie wykazała wpływu czystego owsa na objawy ani na stan jelita, ale jakość dowodów jest niska. Wytyczne zalecają owies oznaczony jako bezglutenowy z obserwacją tolerancji; zwykły owies bywa zanieczyszczony glutenem.
Objawy nie są dobrym wskaźnikiem gojenia jelita. Wśród 1345 osób, które mimo diety miały objawy, 38% nadal miało zanik kosmków jelitowych, a objawy tego nie przewidywały. Wytyczne zalecają coroczny przegląd, ocenę diety i badania krwi.
Po rozpoczęciu diety masa ciała zwykle rośnie. W zbiorczej analizie 45 badań średni wskaźnik BMI wzrósł o 1,14; tylko 9% osób przeszło do nadwagi lub otyłości, a 20% do niższej kategorii BMI. Dieta nie zwiększała ryzyka nadwagi, zwłaszcza u dzieci, ale wiele badań miało wady.
Najczęstszą przyczyną utrzymujących się objawów mimo diety jest dalszy, często przypadkowy kontakt z glutenem; objawy utrzymują się u 4–30% chorych. Oporna celiakia jest rzadka i wymaga ośrodka specjalistycznego.
Dieta bezglutenowa bywa uboga w błonnik, żelazo, witaminę B12, foliany, cynk, wapń i witaminę D. Produkty „bez glutenu” mają inny skład niż odpowiedniki z glutenem, bywają droższe nawet o ponad 390% i nie są z zasady zdrowsze.
Osoby bez celiakii: w dużym badaniu obserwacyjnym (ok. 110 tysięcy osób, do 26 lat obserwacji) spożycie glutenu nie wiązało się z ryzykiem choroby serca. Autorzy odradzają promowanie diety bezglutenowej osobom bez celiakii, bo unikanie glutenu może zmniejszać spożycie pełnych ziaren.
Sportowcy bez celiakii: w badaniu podwójnie zaślepionym na 13 kolarzach tydzień diety bez glutenu nie zmienił wyników ani objawów. W małym pilotażu na 15 osobach wyniki biegowe też nie różniły się istotnie, a masa ciała spadła bardziej na diecie bezglutenowej; autorzy zalecają ostrożność z powodu niedoborów.
Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten: wyniki małych badań podwójnie zaślepionych są niejednoznaczne. W badaniu z 2011 roku gluten pogarszał kontrolę objawów (68% wobec 40% na placebo), ale po ograniczeniu trudno przyswajalnych cukrów (FODMAP) działanie glutenu było swoiste tylko u 8% osób, a w badaniu 59 osób objawy wywoływały fruktany, nie gluten.
Rozpoznanie opiera się na badaniu krwi na przeciwciała (przede wszystkim przeciw transglutaminazie tkankowej, razem z oznaczeniem całkowitego IgA) i u większości osób na biopsji jelita cienkiego, pobranej z kilku miejsc dwunastnicy. U dorosłych biopsja pozostaje potrzebna. U wybranych dzieci można ją pominąć, gdy przeciwciał jest co najmniej 10 razy więcej niż wynosi norma i potwierdza je drugie badanie. Badania zleca i omawia lekarz.
Nie. Testy są wiarygodne tylko wtedy, gdy w trakcie diagnostyki je się gluten, a dietę bezglutenową zaczyna się dopiero po potwierdzeniu rozpoznania przez specjalistę, nawet przy dodatnich przeciwciałach. Odstawienie glutenu przed badaniami może dać fałszywie ujemny wynik. Jeśli gluten został już odstawiony, lekarz oceni, jak postąpić, bo rozpoznanie może być wtedy trudniejsze.
Brytyjskie wytyczne NICE zalecają jeść gluten w więcej niż jednym posiłku dziennie przez co najmniej 6 tygodni przed badaniem. W badaniu 20 dorosłych z celiakią po 14 dniach jedzenia 3 lub 7,5 g glutenu dziennie zmiany w jelicie były wyraźne, a przeciwciała rosły wyraźnie dopiero po 4 tygodniach. Dokładny plan przygotowania ustal z lekarzem.
U dorosłych brytyjskie wytyczne podają, że biopsja pozostaje niezbędna i nie może być zastąpiona badaniem krwi. U dzieci wytyczne europejskie i amerykańskie dopuszczają rozpoznanie bez biopsji, gdy przeciwciał jest co najmniej 10 razy więcej niż wynosi norma, a drugie badanie krwi potwierdza je dodatkowym przeciwciałem (EMA). Wytyczne amerykańskie mówią też, że u objawowych dorosłych, którzy nie mogą mieć endoskopii, takie wyniki mogą wskazywać na prawdopodobną celiakię.
Nie. Badanie HLA DQ2/DQ8 nie jest obowiązkowym kryterium rozpoznania. Wytyczne brytyjskie odradzają je w pierwszym badaniu w opiece podstawowej i dopuszczają w ośrodkach specjalistycznych, np. u osób, które już ograniczyły gluten. Dla dorosłych, którzy leczą się dietą na własną rękę i nigdy nie byli poprawnie zbadani, wytyczne zalecają użycie HLA.
Wytyczne zalecają badanie krwi m.in. przy uporczywych niewyjaśnionych objawach ze strony przewodu pokarmowego, przewlekłym zmęczeniu, niezamierzonej utracie masy ciała, niewyjaśnionym niedoborze żelaza, witaminy B12 lub folianów, przy cukrzycy typu 1 i chorobie tarczycy o podłożu autoimmunologicznym, zespole jelita drażliwego u dorosłych oraz u krewnych pierwszego stopnia osoby z celiakią. Celiakia występuje u ok. 1% populacji zachodniej, a w grupach ryzyka u 2–5%.
