Choroba Leśniowskiego-Crohna: trening i styl życia: pełny raport

Wniosek

U chorych na chorobę Leśniowskiego-Crohna (ChLC) w remisji lub przy łagodnej aktywności umiarkowany trening aerobowy i oporowy wygląda na bezpieczny i poprawia siłę, sprawność oraz gęstość kości kręgosłupa lędźwiowego; może też zmniejszać lęk (wpływ na zmęczenie: wyniki niespójne). Nie wykazano jednak pewnego wpływu na jakość życia ani na aktywność choroby, a o bezpieczeństwie treningu w ciężkim zaostrzeniu, po operacji i ze stomią praktycznie nie ma danych. Najmocniejsze, spójne dowody (obserwacyjne) dotyczą szkodliwości palenia tytoniu; dla NLPZ, antybiotyków, stresu i snu są to powiązania obserwacyjne o niewielkim lub niejednoznacznym znaczeniu dla pojedynczej osoby.

Poziom dowodów

B. Ocena zbiorcza; w podtematach różni się:

• B: trening w remisji i łagodnej aktywności (kilka małych RCT i przeglądy systematyczne o niskiej lub bardzo niskiej pewności dowodów) [1–7]; terapie psychologiczne (Cochrane 2025, pewność umiarkowana, ale efekty małe i brak wpływu na aktywność choroby) [36,37]; szkodliwość palenia (metaanaliza badań obserwacyjnych i kohorty prospektywne; RCT nie są możliwe) [24–26].
• C: aktywność fizyczna a ryzyko rzutu i zachorowania (badania obserwacyjne) [8–11]; sarkopenia jako czynnik złego rokowania (obserwacyjne) [15–17]; NLPZ [29–32]; antybiotyki jako czynnik ryzyka zachorowania [33,34]; stres, lęk i sen jako czynniki rzutu [40–42]; zmęczenie (przegląd Cochrane: brak pewnych wniosków) [44]; otyłość i GLP-1 (głównie kohorty retrospektywne) [47,48]; e-papierosy i podgrzewany tytoń [27,28].
• D: trening ze stomią i przepuklina okołostomijna u chorych na ChLC, powrót do treningu po operacji, trening przy sterydach i niedokrwistości, bieganie z biegunką: nie znalazłem badań u ludzi z ChLC, które odpowiadałyby na te pytania (poza ogólnymi danymi o stomii).

Ograniczenia przeglądu: większość badań interwencyjnych to małe próby (zwykle 23–50 osób w ramieniu ćwiczącym) u osób w remisji lub z łagodną chorobą. Wiele prac łączy ChLC z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego (WZJG). Nie otworzyłem pełnych tekstów pierwotnych badań Robinson 1998, Klare 2015 i Seeger 2020; ich wyniki podaję za przeglądami [3,12,13]. Nie otworzyłem treści wytycznych ACG 2025 ani fragmentu ECCO 2024 o rzucaniu palenia (nie udało się ustalić brzmienia zalecenia).

Co mówią badania

1. Trening w ChLC: RCT i przeglądy systematyczne

• Jones 2020 (RCT, ChLC stabilna). 47 dorosłych (ćwiczący n = 23, kontrola n = 24), 6 miesięcy, 3 sesje tygodniowo po 60 minut (trening z uderzeniami i oporowy; nadzór stopniowo zmniejszany). Gęstość kości (BMD) kręgosłupa lędźwiowego: skorygowana różnica 0,036 g/cm² (95% CI 0,024–0,048; p < 0,001). Szyjka kości udowej: 0,018 g/cm² (95% CI 0,001–0,035; p = 0,059 po korekcji na wielokrotne testowanie, nieistotna). Krętarz większy: 0,013 g/cm² (95% CI −0,019 do 0,045). Wszystkie miary funkcji mięśni lepsze w grupie ćwiczącej (p < 0,001; różnice 22,6–48,2%). Zmęczenie mniejsze po 6 miesiącach (p = 0,005; skorygowana różnica −2 punkty, 95% CI −4 do −1, według przeglądu [2]); po 3 miesiącach bez istotnej zmiany. Zdarzenia niepożądane związane z ćwiczeniami: 3 (dwa epizody zawrotu głowy, jedna nauzea) [1,2].
• Jones 2022 (przegląd systematyczny i metaanaliza, MA). 15 badań (9 RCT), 637 uczestników z nieswoistym zapaleniem jelit (NZJ), programy ≥ 4 tygodni. Aktywność choroby (6 RCT): SMD −0,46 (95% CI −0,83 do −0,09; I² = 50%; pewność dowodów niska); po wykluczeniu jednego badania SMD −0,29 (95% CI −0,56 do −0,03). Jakość życia (IBDQ, 6 RCT): różnica 3,52 pkt (95% CI −2,00 do 9,04; I² = 73%), bez istotnego efektu, pewność bardzo niska. We wszystkich 4 badaniach z elementem oporowym siła wzrosła (p < 0,05). BMD nie zsumowano. O zdarzeniach niepożądanych informowało 7 z 15 badań (46,7%): w 2 ich nie było, w 5 opisano 15 niepoważnych zdarzeń związanych z ćwiczeniami (ból mięśniowo-szkieletowy 5, ból głowy i zawroty 2, uczucie oszołomienia 2, ostre zaostrzenie 2, po 1: ból brzucha, wymioty, nauzea, podrażnienie skóry; streszczenie podaje 14 zdarzeń, tekst 15); w jednym badaniu jogi u chorych na WZJG 3 poważne zdarzenia (dwie hospitalizacje z powodu zaostrzenia, jedno rozpoznanie raka jelita grubego), bez oceny związku z interwencją [2]. (W streszczeniu i tekście przeglądu liczby SMD różnią się nieznacznie: −0,44 vs −0,46.)
• Oketola 2023 (SR/MA, remisja lub łagodna aktywność). 7 RCT i 1 badanie nierandomizowane. Jakość życia (6 RCT, 235 osób): SMD 0,34 (95% CI −0,08 do 0,77), nieistotna, pewność bardzo niska; w 5 RCT z pełnymi kwestionariuszami (200 osób) SMD 0,51 (95% CI 0,22–0,79; I² = 0%), pewność umiarkowana. Lęk (4 RCT, 178 osób): SMD −0,35 (95% CI −0,65 do −0,05). Zmęczenie i depresji nie zsumowano (wyniki sprzeczne). Zdarzenia niepożądane: RR 2,07 (95% CI 0,70–5,49; 7 RCT, 174 osoby), czyli bez istotnej różnicy, ale przedział nie wyklucza zwiększenia ryzyka. Średnia realizacja programu 69% (47–87%) [3].
• Kasznár 2026 (metaanaliza „przed–po”, 21 badań, 498 osób; głównie bez grupy kontrolnej). Jakość życia SMD 0,55 (95% CI 0,30–0,80); VO₂max SMD 1,88 (95% CI 1,34–2,43); aktywność choroby bez istotnej zmiany (ChLC SMD −0,20; 95% CI −0,47 do 0,07); CRP i kalprotektyna poprawiły się nieistotnie [4].
• Sieciowa metaanaliza 2026 (24 RCT, 1 557 osób z NZJ, tylko streszczenie). Ciągły trening aerobowy poprawiał jakość życia względem opieki standardowej (SMD 1,15; 95% CI 0,29–2,01); dla HIIT efekt korzystny, ale nieprecyzyjny; jogi i HIIT obniżały aktywność choroby; pewność dowodów w wielu porównaniach niska lub bardzo niska [7].
• Przegląd Mc Gettigan 2023. 16 badań (plus 7 z ręcznego przeszukania); 4 badania oceniały skład ciała, 14 odpowiedź zapalną; metaanalizy nie wykonano z powodu dużej niejednorodności [6].
• Tew 2019 (pilotażowy RCT, ChLC, n = 36). HIIT (10 × 1 min przy 90% mocy szczytowej) n = 13, MICT (30 min przy 35% mocy szczytowej) n = 12, kontrola n = 11; 3 sesje tygodniowo przez 12 tygodni. Zmiana VO₂peak względem kontroli: +2,4 (HIIT) i +0,7 ml/kg/min (MICT). Frekwencja: 62% (HIIT) i 75% (MICT). Zmęczenie (IBD-F) i jakość życia bez wyraźnej różnicy (próba za mała do testów). Zdarzenia: 3 niepoważne związane z ćwiczeniami, wszystkie w grupie HIIT (ból głowy i zawroty po wysiłku, 2 epizody u jednej osoby, przypisane migrenie związanej z odwodnieniem; wymioty ok. 5 minut po sesji u osoby, która jadła tuż przed nią), oraz 2 nawroty choroby (po jednym w grupie HIIT i MICT; autorzy łączyli je raczej z postępem choroby bez leczenia i zmianą leku niż z ćwiczeniami) [5].
• Seeger 2020 i Klare 2015 (za przeglądami): Seeger 2020 (RCT, ChLC w remisji lub o łagodnej aktywności): 12 tygodni, 3 razy w tygodniu po 30–40 minut, trening oporowy albo aerobowy (jogging, rower) o umiarkowanej intensywności 60–80% tętna maks., bez nadzoru, realizacja ok. 47% [3]; w grupach wytrzymałościowej (17), mięśniowej (15) i kontrolnej (13) siła kończyn górnych i dolnych wzrosła względem kontroli [13]. Klare 2015: 10 tygodni biegania w tempie umożliwiającym rozmowę, 3 razy w tygodniu (30 osób z ChLC o łagodnej-umiarkowanej aktywności); nie opisano zaostrzeń [3,12].
• Wysoka intensywność. Narracyjny przegląd z 2025 r. wskazuje na brak konsensusu co do bezpieczeństwa treningu o wysokiej intensywności i zaleca stopniowe, zindywidualizowane programy [14].

2. Czy ruch zmniejsza ryzyko zaostrzeń lub zachorowania (kohorty)

• Ryzyko rzutu w remisji (Jones P.D. 2015). Prospektywna kohorta CCFA Partners (samoopis). 1 308 chorych na ChLC w remisji: po 6 miesiącach aktywną chorobę miało 227 osób (17,4%). Wyższa aktywność (kwestionariusz Godina) wiązała się z mniejszym ryzykiem: skorygowane RR 0,72 (95% CI 0,55–0,94). W wrzodziejącym lub nieokreślonym zapaleniu jelita grubego (n = 549, aktywna choroba u 24,6%) RR 0,78 (95% CI 0,54–1,13), nieistotne [8]. Ryzyko bezwzględne nie zostało podane w streszczeniu; poglądowo przy ryzyku ok. 20% w grupie mało aktywnej RR 0,72 oznaczałoby ok. 14% (obliczenie własne). To badanie obserwacyjne, możliwa odwrotna przyczynowość (osoby z początkami nawrotu ćwiczą mniej).
• Zachorowanie na ChLC (kohorty i metaanalizy). Khalili 2013: 194 711 kobiet, 3,4 mln osobolat, 284 przypadki ChLC; najbardziej aktywna piąta część vs najmniej aktywna HR 0,64 (95% CI 0,44–0,94); ≥ 27 MET-godz./tydz. vs < 3: HR 0,56 (95% CI 0,37–0,84); ryzyko bezwzględne 6 vs 16 przypadków na 100 000 osobolat; WZJG bez związku [9]. Metaanaliza Wang 2016 (7 badań): ChLC RR 0,63 (95% CI 0,50–0,79); WZJG RR 0,82 (95% CI 0,68–1,00) [10]. Tiong 2024 (10 badań obserwacyjnych, 860 992 osób bez NZJ w kohortach): ChLC, kohorty RR 0,78 (95% CI 0,68–0,88), kontrolne RR 0,87 (95% CI 0,79–0,95); WZJG, kohorty RR 0,62 (95% CI 0,43–0,88), kontrolne nieistotne [11]. Dotyczy to zapobiegania zachorowaniu, nie przebiegu choroby już rozpoznanej.

3. Trening w zaostrzeniu a w remisji

• Wszystkie sprawdzone RCT dotyczyły chorych w remisji lub o łagodnej-umiarkowanej aktywności [3,12,13]. Przegląd z 2024 r.: badania nie dają danych o bezpieczeństwie w umiarkowanym i ciężkim zaostrzeniu; 80% respondentów brytyjskiej ankiety musiało czasowo lub trwale przerwać ćwiczenia z powodu nasilonych objawów [13].
• Przegląd Engelsa i wsp.: umiarkowany, niski do umiarkowanego wysiłek wydaje się bezpieczny przy chorobie nieciężkiej (remisja, łagodna-umiarkowana aktywność); dla intensywnego wysiłku przy ciężkiej chorobie brak jasnych danych bezpieczeństwa. W ankiecie ok. 900 brytyjskich chorych 23% twierdziło, że ćwiczenia nasilają objawy (najczęściej zmęczenie), a 72%, że je łagodzą [12].
• Docelowa dawka ogólna (WHO 2020): 150–300 min tygodniowo wysiłku umiarkowanego lub 75–150 min intensywnego; w programach badawczych typowo ok. 3 sesje tygodniowo, zwykle ≤ 1 godz. [13].

4. Niedokrwistość i niedobór żelaza

• Konsensus ECCO 2015: niedokrwistość to Hb < 13,0 g/dl (mężczyźni) i < 12,0 g/dl (kobiety). Ferrytyna < 30 µg/l przy braku aktywnego zapalenia, do 100 µg/l przy stanie zapalnym nadal może oznaczać niedobór żelaza. Żelazo dożylne należy rozważyć jako leczenie pierwszego wyboru przy klinicznie aktywnej chorobie, nietolerancji doustnego i Hb < 10 g/dl; doustne dopuszczalne przy łagodnej niedokrwistości w nieaktywnej chorobie, maks. 100 mg elementarnego żelaza dziennie. Kontrola morfologii, ferrytyny i CRP co 6–12 miesięcy w remisji i co najmniej co 3 miesiące przy aktywnej chorobie [21].
• Nie znalazłem badań o treningu u chorych na ChLC z niedokrwistością (próg Hb, przy którym należy ograniczyć wysiłek, nie jest ustalony w źródłach, które otworzyłem).

5. Sterydy: kości i mięśnie

• Osteopenia dotyczy do 40% chorych na NZJ (duża zmienność regionalna); głównymi przyczynami są niedożywienie, przewlekłe zapalenie i kortykosteroidy. Wśród wskazań do densytometrii (DXA) przegląd wymienia powtarzane kuracje kortykosteroidami, wiek > 40 lat z wysokim FRAX i wiek < 40 lat z wieloma czynnikami ryzyka; leczenie obejmuje dobrą kontrolę choroby, witaminę D, oszczędzanie sterydów i leki kostne [19].
• ECCO 2024: kortykosteroidy ogólnoustrojowe można stosować do wywołania remisji w aktywnej, umiarkowanej-ciężkiej ChLC (zalecenie słabe, umiarkowana jakość dowodów); nie powinny być stosowane jako leczenie podtrzymujące; przy więcej niż jednej kuracji w roku lub steroidozależności należy przejść na strategię oszczędzającą sterydy [20].
• Mięśnie: w prospektywnym badaniu 158 chorych aktualne stosowanie sterydów wiązało się z niedożywieniem (OR 5,42; 95% CI 1,41–20,8; p = 0,013, analiza jednoczynnikowa; w analizie wieloczynnikowej związek nieistotny, p = 0,202) [17]. Nie znalazłem badań, w których trening oporowy testowano u chorych na ChLC przyjmujących sterydy.
• Dla kości najlepsze dane dotyczą treningu z uderzeniami i oporowego w remisji (Jones 2020, kręgosłup lędźwiowy +0,036 g/cm²) [1]; 12-miesięczne badanie Robinson 1998 (niskoobciążeniowy trening oporowy) dało wzrost BMD krętarza większego o 4,67% (95% CI 0,86–8,48) tylko u w pełni przestrzegających programu (14 z 53) [2].

6. Po operacji i ze stomią

• Trening po operacji. Nie znalazłem opublikowanych RCT prehabilitacji ani rehabilitacji po resekcji jelita u chorych na ChLC; w wyszukiwaniu trafiłem tylko na rejestry badań w toku i niekontrolowane doniesienia. Dane o powrocie do ćwiczeń po operacji z powodu ChLC: brak.
• Przepuklina okołostomijna. Sieciowa metaanaliza (73 badania, 7 473 pacjentów, stomie ogółem, grupą odniesienia były stomie wyprowadzone przez mięsień prosty brzucha, czyli transrektalne): ćwiczenia wzmacniające mięśnie brzucha vs kontrola OR 0,18 (95% CI 0,08–0,39; 3 badania, n = 476, I² = 86%); częstość przepukliny 10,9% (27/248) vs 30,8% w kontroli (szczegóły podgrupy ćwiczeń nie wynikają ze streszczenia i nie zostały potwierdzone; w streszczeniu OR 0,18 (95% CI 0,08–0,39) potwierdzone, a 44 z 73 badań to obserwacyjne). Autorzy zaznaczają zależność od nadzoru nad ćwiczeniami; w tabeli opisano tylko jedno RCT ćwiczeń, więc pewność jest niska [22]. Siatka profilaktyczna zmniejsza ryzyko przepukliny (OR 0,33; 95% CI 0,18–0,62; 12 RCT; pewność umiarkowana), ale dotyczy kolostomii końcowej, nie ileostomii; jakość życia bez różnicy [23].
• Nie znalazłem badań o bezpiecznych ćwiczeniach brzucha ani limitach podnoszenia ciężarów u chorych z ileostomią z powodu ChLC [22,23].

7. Sarkopenia i masa mięśniowa

• Metaanaliza 14 badań (2 334 chorych na ChLC): sarkopenia wiązała się z hospitalizacją (OR 1,87; 95% CI 1,19–2,93) i ropniem (OR 5,03; 95% CI 2,05–12,38); bez istotnego związku z potrzebą operacji (OR 1,12; 95% CI 0,5–2,5) ani utratą odpowiedzi na leki biologiczne [15].
• Metaanaliza 17 badań (2 895 chorych na NZJ): sarkopenia i niepowodzenie leczenia OR 2,00 (95% CI 1,43–2,79); potrzeba operacji OR 1,54 (95% CI 1,06–2,23); w ChLC niepowodzenie OR 1,82 (95% CI 1,15–2,90) [16].
• Częstość: w prospektywnym badaniu 158 chorych (96 z ChLC) sarkopenia u 34,8% ogółem (w streszczeniu 34,2%) i 36,4% w ChLC; związana z rozległą chorobą jelita krętego (aOR 5,58; 95% CI 1,03–30,20); sarkopenia zwiększała hospitalizacje w ciągu roku (45,2% vs 20,3%; aOR 2,34; 95% CI 1,10–4,98), a w pracy są niespójności w opisie wartości odcięcia siły chwytu [17]. W przeglądzie narracyjnym cytowano wcześniejszy przegląd z 52% w ChLC i 37% w WZJG (zakres w badaniach ok. 20–70%, zależnie od definicji) [18].
• Czy trening poprawia masę mięśniową w ChLC: dane są nieliczne. Siła mięśni rosła we wszystkich badaniach z elementem oporowym [2,13]; masy mięśniowej nie zsumowano (brak danych) [4]. W przeglądzie narracyjnym podano, że w fazie aktywnej NZJ często zaleca się 1,2–1,5 g białka/kg/dobę, a dowodów na swoiste diety lub suplementy przeciw sarkopenii w NZJ nie ma [18].

8. Bieganie i sporty wytrzymałościowe

• U 10 sportowców z NZJ uprawiających sporty wytrzymałościowe u 8 nie zmieniły się objawy ani aktywność choroby; u dwóch chorych na ChLC wskaźnik aktywności początkowo wzrósł i wrócił do wartości wyjściowej w ciągu tygodnia [12]. Dane o intensywnych sportach wytrzymałościowych są bardzo ograniczone [12].
• U zdrowych sportowców wytrzymałościowych 30–50% zgłasza dolegliwości żołądkowo-jelitowe; przyczyną jest m.in. mniejszy przepływ krwi przez jelita w intensywnym wysiłku, zwłaszcza przy odwodnieniu [50]. W pilotażu z ChLC w grupie HIIT pojawiły się ból głowy i zawroty (autorzy wiązali je z odwodnieniem i migreną) oraz wymioty po sesji, po posiłku zjedzonym tuż przed nią [5]. Brak badań, które oceniałyby biegunkę, nawodnienie i dostęp do toalet u biegaczy z ChLC.

9. Palenie tytoniu, e-papierosy

• Metaanaliza To 2016 (33 badania obserwacyjne): palacze vs niepalący z ChLC: rzut choroby OR 1,56 (95% CI 1,21–2,01); rzut po operacji OR 1,97 (95% CI 1,36–2,85); pierwsza operacja OR 1,68 (95% CI 1,33–2,12); druga operacja OR 2,17 (95% CI 1,63–2,89). Szanse u osób, które rzuciły palenie, spadały do poziomu niepalących, a dla rzutu i drugiej operacji były istotnie niższe niż u palących [24].
• Nunes 2016 (prospektywna kohorta, 573 chorych w remisji, 4 lata; 148 palących nadal, 190 niepalących, 160 byłych palaczy, 75 osób, które rzuciły w trakcie badania): palący nadal mieli więcej nawrotów (IRR 1,53; 95% CI 1,10–2,17; HR 1,58; 95% CI 1,20–2,09), osoby, które rzuciły, miały ryzyko zbliżone do niepalących, niezależnie od leczenia anty-TNF lub immunosupresji [25].
• Cosnes 2001 (badanie interwencyjne): u 474 palących powtarzane poradnictwo dało 59 trwale rzucających (12%); po medianie 29 miesięcy ryzyko rzutu u nich było takie jak u niepalących i mniejsze niż u kontynuujących palenie (p < 0,001), podobnie zapotrzebowanie na sterydy i immunosupresję; ryzyko operacji nie różniło się istotnie [26].
• Po operacji. Parigi 2026 (retrospektywne, 9 ośrodków, 937 osób po resekcji krętniczo-kątniczej): nawrót w endoskopii (Rutgeerts ≥ i2) po roku 40,8% u niepalących, 69,4% u palących papierosy, 63,9% przy podgrzewanym tytoniu, 60,6% przy e-papierosach. Skorygowane OR: papierosy 3,49 (95% CI 2,34–5,28), podgrzewany tytoń 2,76 (95% CI 1,36–5,82), e-papierosy 2,02 (95% CI 0,96–4,39; p = 0,067, nieistotne). Grupy z e-papierosami (n = 33) i podgrzewanym tytoniem (n = 37) były małe [27].
• Poza operacją. Przegląd 2026 (4 badania obserwacyjne, 1 869 osób, 178 użytkowników e-papierosów) nie wykazał spójnego związku między e-papierosami a głównymi wynikami NZJ w populacji niepoddanej operacji; po operacji możliwy sygnał większego nawrotu endoskopowego u użytkowników e-papierosów, nieistotny statystycznie [28].
• W WZJG palenie ma niewielki wpływ na wyniki (część badań sugeruje nawet mniejsze ryzyko rzutu) [46]. Brak RCT metod rzucania palenia specyficznych dla ChLC w znalezionych pracach.

10. NLPZ (ibuprofen, naproksen) i ból

• Metaanaliza Moninuola 2018 (18 publikacji z lat 1983–2016): NLPZ i rzut ChLC: RR 1,42 (95% CI 0,65–3,09; I² = 60%), WZJG RR 1,52 (95% CI 0,87–2,63). W analizie tylko prac o niskim ryzyku błędu systematycznego: ChLC RR 1,53 (95% CI 1,08–2,16), WZJG RR 0,94 (95% CI 0,36–2,42). Paracetamol i zaostrzenie NZJ: RR 1,56 (95% CI 1,22–1,99; I² = 0%), a autorzy podsumowują, że nie ma spójnych dowodów na związek ani dla NLPZ, ani dla paracetamolu (możliwe zakłócenie przez wskazania, czyli branie leku z powodu bólu, to moja hipoteza, nie wynik badania) [29].
• Cohen-Mekelburg 2022 (kohorta weteranów, 15 705 narażonych na NLPZ i 19 326 nienarażonych): dopasowane HR zaostrzenia 1,24 (95% CI 1,16–1,33), ale HR już przed rozpoczęciem NLPZ 1,30 (95% CI 1,21–1,39); w analizie serii przypadków wyższe wskaźniki tylko w tygodniach 0–2 po ekspozycji, co sugeruje odwrotną przyczynowość (zaostrzenie powoduje ból i sięganie po NLPZ) [30].
• Przegląd Cochrane-method (streszczenie z kongresu 2024): z 5 prac 2 wykluczono (krytyczne ryzyko błędu), w syntezie 3 (RCT, kontrola-przypadek, kohorta): krótki kurs NLPZ przy dobrze kontrolowanej chorobie (niskie ryzyko wyjściowe) może mieć niewielki lub zerowy wpływ na ryzyko zaostrzenia; przy wyższym ryzyku wyjściowym wyniki niepewne [31].
• Mayer 2026 (administracyjna baza roszczeń, 348 095 chorych na NZJ, 23,2% narażonych na NLPZ na receptę): hospitalizacja związana z NZJ HR 1,07 (95% CI 1,04–1,10) ogółem; WZJG HR 0,97 (95% CI 0,93–1,02); ChLC HR 1,16 (95% CI 1,12–1,21); wcześniej ustalony próg nie-gorszości (HR 1,2) spełniono ogółem i w WZJG, ale nie w ChLC [32].
• Alternatywy: nie znalazłem wytycznej towarzystwa, którą mógłbym przytoczyć dla leczenia bólu w NZJ (paracetamol jest w przeglądach najczęściej wymieniany jako pierwsza opcja, ale tego nie zweryfikowałem w źródłach pierwotnych). Ból brzucha, który wymaga leków przeciwbólowych w ChLC, jest sam w sobie powodem do konsultacji, bo może oznaczać aktywną chorobę lub powikłanie.

11. Antybiotyki

• Zachorowanie. Metaanaliza 28 badań (153 027 chorych na NZJ): ekspozycja na antybiotyki a nowe NZJ OR 1,41 (95% CI 1,29–1,53) w badaniach opartych na receptach i OR 1,35 (95% CI 1,08–1,68) w kwestionariuszowych; najwyższe oszacowania dla metronidazolu (OR 1,70; 95% CI 1,38–2,10) i chinolonów (OR 1,56; 95% CI 1,37–1,77); zależność nieliniowa od liczby recept [33]. Duńska kohorta (6,1 mln osób, 52 898 nowych przypadków NZJ): IRR 1,28 (10–40 lat), 1,48 (40–60 lat), 1,47 (≥ 60 lat); najwyższe ryzyko 1–2 lata po antybiotyku [34]. Z danych kohorty wynika średnio ok. 61 nowych przypadków NZJ na 100 000 osobolat, więc IRR 1,3–1,5 oznacza rząd kilkunastu–kilkudziesięciu dodatkowych przypadków na 100 000 osobolat (obliczenie własne, przybliżone); to badania obserwacyjne i możliwa jest odwrotna przyczynowość (wczesne objawy leczone antybiotykiem).
• Rzut u osoby już chorej. Nie znalazłem (nie otworzyłem) badania, które oceniałoby antybiotyki jako czynnik rzutu ChLC; w wynikach wyszukiwania widziałem tylko tytuł pracy Aberra 2005 o tym temacie, której nie czytałem.
• Antybiotyki jako leczenie ChLC. Metaanaliza Khan 2011: w aktywnej ChLC 10 RCT, 1 160 osób, RR niewywołania remisji 0,85 (95% CI 0,73–0,99); w przetoce okołoodbytniczej 3 RCT, 123 osoby, RR 0,8 (95% CI 0,66–0,98; NNT 5); w ChLC w remisji 3 RCT, 186 osób (schematy z lekami przeciwprątkowymi), RR nawrotu 0,62 (95% CI 0,46–0,84) [35]. To stare i heterogenne badania; nie wynika z nich zalecenie do samodzielnego stosowania.

12. Stres, depresja, lęk i terapie psychologiczne

• Częstość. Metaanaliza 77 badań (30 118 chorych): objawy lęku u 32,1% (95% CI 28,3–36,0), depresji u 25,2% (95% CI 22,0–28,5); przy aktywnej chorobie lęk 57,6% vs 38,1% w nieaktywnej (OR 2,5), depresja 38,9% vs 24,2% (OR 3,1); ChLC vs WZJG OR 1,2 dla obu [39].
• Kierunek zależności. Gracie 2018 (405 chorych, ≥ 2 lata): aktywna choroba zwiększała ryzyko nowego nieprawidłowego wyniku lęku (HR 5,77; 95% CI 1,89–17,7); u chorych w remisji nieprawidłowy lęk wiązał się z późniejszą receptą na sterydy lub rzutem (HR 2,08; 95% CI 1,31–3,30) i eskalacją leczenia (HR 1,82; 95% CI 1,19–2,80) [40].
• Stres. Wintjens 2019 (n = 417, 12 miesięcy, 49 rzutów, 11,8%): nowy odczuwany stres OR 2,92 (95% CI 1,44–5,90) i zdarzenia życiowe w poprzednich 3 miesiącach OR 1,81 (95% CI 1,04–3,17) wiązały się z rzutem; ogólny stres, lęk, depresja i zmęczenie nie [41].
• Cochrane 2025 (68 RCT kwalifikowalnych, 48 w metaanalizach: 6 111 dorosłych i 294 dzieci/młodzieży): u dorosłych psychoterapia małe poprawy jakości życia (SMD 0,23; 20 badań, 1 572 osób), depresji (SMD −0,27; 16 badań, 1 232) i lęku (SMD −0,29; 15 badań, 1 135), pewność umiarkowana; relaksacja podobnie (jakość życia 0,25; depresja −0,18; lęk −0,26); edukacja pacjenta jakość życia 0,19, depresja −0,22, lęk nieistotnie, aktywność choroby SMD −0,09 (pewność niska). Wpływ na aktywność choroby: prawdopodobnie niewielki lub żaden [36].
• Riggott 2023 (25 RCT, wszystkie z wysokim ryzykiem błędu): w nieaktywnej NZJ depresja SMD −0,26 (95% CI −0,38 do −0,15; 15 RCT, 1 189 osób), lęk SMD −0,23 (95% CI −0,36 do −0,09), stres SMD −0,22, jakość życia SMD 0,31 (95% CI 0,16–0,46); nawroty RR 0,83 (95% CI 0,62–1,12; 10 RCT, 861), aktywność choroby SMD −0,01. Najsilniejsze efekty dla terapii „trzeciej fali” [37].
• Sieciowa metaanaliza 2025 (19 RCT, 1 637 osób, 12 interwencji): względem listy oczekujących CBT zmniejszała depresję (SMD −0,54; 95% CI −0,90 do −0,17) i lęk (SMD −0,75; 95% CI −1,41 do −0,09); aktywność choroby bez istotnych różnic; pewność ograniczona brakiem zaślepienia i małymi próbami [38].

13. Sen

• Ananthakrishnan 2013 (n = 3 173; w remisji 1 798: 1 291 z ChLC i 507 z WZJG; 6 miesięcy): zaburzenia snu zwiększały ryzyko rzutu w ChLC (skorygowane OR 2,00; 95% CI 1,45–2,76), ale nie w WZJG (OR 1,14; 95% CI 0,75–1,74) [42]. Przegląd 2020: zaburzenia snu zwiększają ryzyko nawrotu i przewlekłego zmęczenia [46]. Brak RCT, w których poprawa snu zmniejszałaby liczbę rzutów.

14. Zmęczenie: przyczyny i co pomaga

• Częstość i czynniki. Metaanaliza 20 badań: zmęczenie u 47% (95% CI 41–54%; I² = 98%); przy aktywnej chorobie 72%, w remisji 47%; najczęstsze czynniki to zaburzenia snu, lęk, depresja i niedokrwistość [43].
• Żelazo. Przegląd systematyczny (7 badań, 1 425 osób, bez syntezy ilościowej z powodu różnic metodycznych): według autorów dwa badania wskazują na niewielkie zwiększenie zmęczenia przy niedoborze żelaza bez niedokrwistości (kierunek efektu w streszczeniu opisany niespójnie), a niedobór żelaza nie wyjaśnia całego zmęczenia w NZJ; streszczenie nie podaje danych o zmianie zmęczenia po suplementacji żelaza, a formalnej oceny pewności nie ma [45]. W Cochrane 2020 ferric maltol w porównaniu z placebo dawał nieco gorszą witalność (SF-36, różnica −9,31; 95% CI −17,15 do −1,47; 118 osób; pewność niska) [44].
• Cochrane 2020 (14 RCT, 3 741 osób; dane o zmęczeniu z 9 badań, 1 344 osoby): „nie można wyciągnąć pewnych wniosków”. Porada aktywności fizycznej (z placebo) w jednym badaniu 2×2 (n = 45): FACIT-F +9,0 (95% CI 1,64–16,36; pewność bardzo niska); CBT bardzo niepewna (1 badanie, 18 osób); adalimumab w ChLC odpowiadającej na indukcję +4,3 (95% CI 1,75–6,85; bardzo niska pewność) [44].
• Trening. W RCT Jones 2020 zmęczenie zmniejszyło się (różnica −2 pkt; p = 0,005) [1,2]; w pilotażu Tew 2019 (n = 36) bez wyraźnej różnicy [5]; w metaanalizie Oketola 2023 wyników nie zsumowano (I² = 87%) [3].

15. Otyłość, odchudzanie i leki GLP-1

• Otyłość w NZJ wiąże się z większym ryzykiem nawrotu, lęku, depresji, zmęczenia, bólu i korzystania z opieki zdrowotnej oraz zmienia farmakokinetykę biologików [46]. W metaanalizie 54 kohort (19 372 osób z chorobami immunologicznymi, w tym NZJ) otyłość zwiększała szansę niepowodzenia anty-TNF (OR 1,60; 95% CI 1,39–1,83), ale zależność dotyczyła chorób reumatycznych, a nie NZJ [47]. Brak badań, że celowa utrata masy poprawia wyniki leczenia w ChLC.
• GLP-1. Metaanaliza 11 badań obserwacyjnych (16 242 chorych na NZJ, głównie z cukrzycą typu 2 lub otyłością): hospitalizacje HR 0,91 (95% CI 0,71–1,17, nieistotne); operacja logHR 0,61 (95% CI 0,44–0,84) ogółem, ale w samej ChLC logHR 0,68 (95% CI 0,37–1,26, nieistotne); sterydy i terapie zaawansowane bez istotnej zmiany; utrata masy po 3 miesiącach −9,6 kg przy semaglutydzie (95% CI −12,0 do −7,2; w tekście wyników podano −9,1 kg, 95% CI −11,8 do −6,4, bez terminu). Dane o działaniach niepożądanych były skąpe: niedrożność jelit OR 0,51 (95% CI 0,21–1,23), nieistotna, a zaparć, gastroparezy i zapalenia trzustki nie analizowano; badania były obserwacyjne [48]. Nie znalazłem danych o utracie masy mięśniowej przy GLP-1 u chorych na ChLC.

16. Zdarzenia w badaniach i objawy alarmowe

• Zdarzenia w badaniach z ćwiczeniami: ból głowy, zawroty i wymioty związane z odwodnieniem, ból mięśniowo-szkieletowy, nawrót choroby (2 w pilotażu Tew; 2 ostre zaostrzenia w przeglądzie Jones 2022) [2,5].
• NHS: pilna konsultacja (GP lub NHS 111) przy czarnym lub ciemnoczerwonym stolcu albo krwawej biegunce; wizyta u lekarza, gdy objawy się nasilają lub leczenie nie pomaga. Objawy ChLC obejmują biegunkę, krew lub śluz w stolcu, ból brzucha, ból odbytu, zmęczenie i utratę masy ciała [49].

Zalecenia praktyczne

• W remisji lub łagodnej aktywności ćwicz regularnie: badane programy to 3 sesje tygodniowo przez 10–26 tygodni, łączące ćwiczenia aerobowe (umiarkowane, np. 60–80% tętna maks. w badaniu Seeger 2020) i oporowe, z postępem stopniowym [1,3,5,13]. Cel ogólny: 150–300 min wysiłku umiarkowanego tygodniowo [13]. Wybierz formę, którą wytrwasz: realizacja programów to średnio 69% [3].
• Dodaj trening oporowy i z uderzeniami (skoki, bieg, podskoki) dla kości i mięśni, szczególnie po sterydach i przy niskiej masie ciała [1,19].
• W zaostrzeniu odpuść intensywny trening, ogranicz się do lekkiej aktywności (np. spacer), jeśli samopoczucie na to pozwala; w ciężkim zaostrzeniu brak danych o bezpieczeństwie [12,13]. Próg, przy którym należy przerwać trening, nie jest ustalony w badaniach; kieruj się objawami i ustaleniami z lekarzem.
• Dbaj o nawodnienie przy dłuższym lub intensywniejszym wysiłku i nie ćwicz intensywnie tuż po posiłku: w badaniu pilotażowym ból głowy i zawroty po HIIT przypisano odwodnieniu, a wymioty jedzeniu tuż przed sesją [5,50].
• Rzuć palenie (także podgrzewany tytoń); po rzuceniu ryzyko rzutu spada do poziomu niepalących [24–26]. Po operacji e-papierosy i podgrzewany tytoń nie są bezpieczną alternatywą [27].
• Nie sięgaj po ibuprofen, naproksen i inne NLPZ na własną rękę: dowody są niejednoznaczne, a przy ChLC pojawia się sygnał możliwego ryzyka [29,32]; uzgodnij z gastroenterologiem krótki kurs tylko w remisji i przy wyraźnych wskazaniach. Ból brzucha traktuj jako objaw wymagający oceny, nie jako sprawę do tłumienia lekami.
• Antybiotyki stosuj tylko przy wyraźnych wskazaniach lekarskich; związek z zachorowaniem jest obserwacyjny, a ryzyko bezwzględne małe [33,34].
• Dbaj o sen i zgłoś przewlekłe zaburzenia snu: w ChLC wiążą się z dwukrotnie większą szansą rzutu [42].
• Zgłoś lęk, depresję lub przewlekły stres: psychoterapia (CBT, relaksacja, edukacja) poprawia nastrój i jakość życia w małym stopniu [36,37]; nie zastępuje leczenia choroby podstawowej.
• Zmęczenie wyjaśniaj etapami: morfologia, ferrytyna, CRP (kontrola co 6–12 miesięcy w remisji) [21], aktywność choroby, sen, nastrój [43]; żelazo uzupełniaj przy rozpoznanym niedoborze zgodnie z konsensusem ECCO [21], ale nie obiecuj, że poprawi zmęczenie [44,45].
• Pilnuj masy ciała i mięśni: nie chudnij szybko (sarkopenia pogarsza rokowanie [15,16]); przy sterydach lub długotrwałej chorobie zapytaj o densytometrię kości (DXA) [19]. GLP-1 w ChLC tylko pod kontrolą gastroenterologa: dowody są obserwacyjne, a bezpieczeństwo słabo opisane [48].
• Ze stomią lub po operacji jelita poproś chirurga i pielęgniarkę stomijną o zindywidualizowany plan powrotu do ćwiczeń; wzmacnianie mięśni brzucha może zmniejszać ryzyko przepukliny okołostomijnej, ale dowody są niskiej pewności i nie dotyczą specjalnie ileostomii [22,23].

Formy i porównania

• Rodzaje treningu (dane z ChLC/NZJ).
  • Ciągły trening aerobowy: w sieciowej metaanalizie najlepszy efekt na jakość życia (SMD 1,15), pewność niska [7].
  • HIIT: większy wzrost VO₂peak niż umiarkowany trening ciągły (+2,4 vs +0,7 ml/kg/min), ale gorsza realizacja (62% vs 75%) i wszystkie 3 zdarzenia związane z ćwiczeniami w grupie HIIT w pilotażu (n = 36) [5].
  • Trening oporowy i z uderzeniami: poprawa siły i BMD kręgosłupa (Jones 2020) [1].
  • Joga: w sieciowej metaanalizie zmniejszała aktywność choroby i zmęczenie [7]; jedno z badań jogi włączonych do przeglądu [2] dotyczyło chorych na WZJG, nie ChLC; pewność dowodów niska.
• Terapie psychologiczne. Psychoterapia, relaksacja i edukacja dają zbliżone małe efekty na nastrój i jakość życia [36]; w sieciowej metaanalizie względem listy oczekujących istotne były m.in. efekty CBT na depresję i lęk, a wpływu na aktywność choroby nie wykazano [38]; w metaanalizie Riggott najsilniejsze efekty wskazywano dla terapii „trzeciej fali” [37].
• Produkty tytoniowe po operacji. Nawrot endoskopowy po roku: papierosy 69,4%, podgrzewany tytoń 63,9%, e-papierosy 60,6%, niepalący 40,8% [27].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Trening. W badaniach u osób w remisji zdarzenia były zwykle łagodne (zawroty głowy, nauzea, ból mięśniowo-szkieletowy), a RR zdarzeń niepożądanych z aktywnością wyniósł 2,07 (95% CI 0,70–5,49) [1–3]. Nie można wykluczyć większego ryzyka rzutu; w przeglądach opisano pojedyncze zaostrzenia w grupach ćwiczących [2,5]. Wyniki nie odnoszą się do ciężkiej choroby, zwężeń, przetok, niedrożności ani okresu pooperacyjnego.
• NLPZ i paracetamol. Wyniki niespójne; zob. część 10 [29–32].
• Żelazo. Dawka doustna ≤ 100 mg elementarnego żelaza dziennie w łagodnej niedokrwistości przy nieaktywnej chorobie; przy aktywnej chorobie, nietolerancji lub Hb < 10 g/dl preferowane żelazo dożylne [21]. Ferric maltol w Cochrane dawał nieco gorszą witalność (SF-36) [44].
• Sterydy. Nie jako leczenie podtrzymujące; przy ≥ 2 kuracjach w roku zmiana strategii na oszczędzającą [20]. Zadbaj o DXA, wapń i witaminę D [19].
• GLP-1. Nie ustalono bezpieczeństwa (niedrożność, zaparcia, gastropareza, zapalenie trzustki) u chorych na ChLC [48].
• Czerwone flagi: przerwij trening i skontaktuj się z lekarzem lub zgłoś się pilnie.
  • Czarny lub ciemnoczerwony stolec albo krwawa biegunka: pilna konsultacja lekarska (NHS: pilna wizyta u lekarza rodzinnego lub NHS 111) [49].
  • Nasilanie się objawów lub brak skuteczności leczenia [49].
  • Utrata masy ciała lub apetytu, narastające zmęczenie [49].
  • Zawroty głowy, omdlenia, silne odwodnienie lub wymioty podczas lub po wysiłku [5].
  • Ból, wypuklenie lub zmiana wyglądu skóry wokół stomii, ostry silny ból brzucha, wymioty z wzdęciem i brakiem gazów, gorączka, ropień okołoodbytniczy, ból w klatce piersiowej: typowe objawy powikłań lub nagłych stanów, ale [bez źródła w tym przeglądzie]; wymagają pilnej oceny.
  • Ciężkie lub nowe objawy depresji, myśli samobójcze: pilna pomoc psychiatryczna [bez źródła w tym przeglądzie].

Mity

• „Przy Crohnie nie wolno ćwiczyć.” W badaniach u chorych w remisji i z łagodną chorobą ćwiczenia były dobrze tolerowane i poprawiały siłę oraz sprawność [1–3]. Brakuje danych dla ciężkich zaostrzeń.
• „Trening leczy Crohna / obniża stan zapalny.” Wpływ na aktywność choroby jest niepewny: SMD −0,46 (niska pewność) [2], ale w metaanalizie „przed–po” nieistotny, podobnie CRP i kalprotektyna [4]. Ćwiczenia są dodatkiem do leczenia, nie zastępują go.
• „Wystarczy rzucić papierosy na e-papierosy.” Po operacji nawrót endoskopowy był częstszy przy e-papierosach (60,6%) i podgrzewanym tytoniu (63,9%) niż u niepalących (40,8%); dla e-papierosów różnica nieistotna statystycznie, ale próba mała [27,28].
• „Ibuprofen na pewno wywoła rzut.” Dowody są niejednoznaczne; część związku to odwrotna przyczynowość [29,30]. Jednocześnie w ChLC sygnał możliwego ryzyka się utrzymuje w części analiz [29,32].
• „Antybiotyki powodują Crohna.” Związek obserwacyjny (OR ok. 1,4); ryzyko bezwzględne pojedynczej kuracji jest małe [33,34].
• „Stres to główna przyczyna rzutów.” Nowy stres wiązał się z rzutem w kolejnych 3 miesiącach (OR 2,92), ale ogólny poziom stresu i lęku nie [41]; psychoterapia poprawia nastrój, nie aktywność choroby [36].
• „Żelazo zawsze usuwa zmęczenie.” Streszczenie przeglądu [45] nie podaje danych o zmianie zmęczenia po żelazie w NZJ, a w badaniu z ferric maltolem witalność w SF-36 była nieco gorsza niż po placebo (niska pewność) [44].
• „Odchudzanie lekami GLP-1 jest bezpieczne w Crohnie.” Dane są obserwacyjne i skąpe, bez wyodrębnionych wyników bezpieczeństwa dla ChLC [48].

Źródła

1. Jones K, Baker K, Speight RA, Thompson NP, Tew GA. Randomised clinical trial: combined impact and resistance training in adults with stable Crohn's disease. Aliment Pharmacol Ther, 2020. RCT. https://doi.org/10.1111/apt.16002
2. Jones K, Kimble R, Baker K, Tew GA. Effects of structured exercise programmes on physiological and psychological outcomes in adults with inflammatory bowel disease (IBD): a systematic review and meta-analysis. PLoS One, 2022. Przegląd systematyczny z metaanalizą. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9714897
3. Oketola B i wsp. Physical activity for quiescent and mildly active inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis. J Can Assoc Gastroenterol, 2023. Przegląd systematyczny z metaanalizą. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10558194
4. Kasznár E i wsp. Physical activity improves quality of life in patients with inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis. J Cachexia Sarcopenia Muscle, 2026. Metaanaliza „przed–po”. https://doi.org/10.1002/jcsm.70206
5. Tew GA, Leighton D, Carpenter R i wsp. High-intensity interval training and moderate-intensity continuous training in adults with Crohn's disease: a pilot randomised controlled trial. BMC Gastroenterol, 2019. Pilotażowy RCT. https://doi.org/10.1186/s12876-019-0936-x
6. Mc Gettigan N, Allen K, Saeidi R, O'Toole A, Boland K. A systematic review of the effect of structured exercise on inflammation and body composition in inflammatory bowel disease. Int J Colorectal Dis, 2023. Przegląd systematyczny. https://doi.org/10.1007/s00384-023-04437-2
7. Yan Z, Zhi J, Zhao L i wsp. Effects of exercise therapy on quality of life in patients with inflammatory bowel disease: a network meta-analysis. Front Physiol, 2026. Sieciowa metaanaliza RCT (tylko streszczenie). https://doi.org/10.3389/fphys.2026.1894474
8. Jones PD, Kappelman MD, Martin CF, Chen W, Sandler RS, Long MD. Exercise decreases risk of future active disease in patients with inflammatory bowel disease in remission. Inflamm Bowel Dis, 2015. Kohorta prospektywna. https://doi.org/10.1097/MIB.0000000000000333
9. Khalili H, Ananthakrishnan AN, Konijeti GG i wsp. Physical activity and risk of inflammatory bowel disease: prospective study from the Nurses' Health Study cohorts. BMJ, 2013. Kohorta prospektywna. https://doi.org/10.1136/bmj.f6633
10. Wang Q, Xu KQ, Qin XR, Wen-Lu, Yan-Liu, Wang XY. Association between physical activity and inflammatory bowel disease risk: a meta-analysis. Dig Liver Dis, 2016. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1016/j.dld.2016.08.129
11. Tiong HT, Fan D, Frampton C, Ananthakrishnan AN, Gearry RB. Physical activity is associated with a decreased risk of developing inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis. J Crohns Colitis, 2024. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1093/ecco-jcc/jjae053
12. Engels M, Cross RK, Long MD. Exercise in patients with inflammatory bowel diseases: current perspectives. Clin Exp Gastroenterol, 2018. Przegląd narracyjny. https://doi.org/10.2147/CEG.S120816
13. Chen J, Sun S. Unlocking the power of physical activity in inflammatory bowel disease: a comprehensive review. Gastroenterol Res Pract, 2024. Przegląd narracyjny. https://doi.org/10.1155/grp/7138811
14. Kovács Z, Bacsur P, Kasza BB, Molnár T, Domján A. Physical activity and education in the care of IBD: the role of the physiotherapist, a narrative review. J Clin Med, 2025. Przegląd narracyjny (streszczenie). https://doi.org/10.3390/jcm14238602
15. Saleh O, Alshwayyat S, Hares MAL i wsp. Evaluating the role of sarcopenia in adverse clinical outcomes for Crohn's disease patients: a systematic review and meta-analysis. Int J Colorectal Dis, 2025. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1007/s00384-025-04828-7
16. Feng Y, Feng W, Xu M i wsp. Sarcopenia and treatment failure in inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis. Rev Esp Enferm Dig, 2024. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.17235/reed.2023.9808/2023
17. Bezzio C, Brinch D, Ribaldone DG i wsp. Prevalence, risk factors and association with clinical outcomes of malnutrition and sarcopenia in inflammatory bowel disease: a prospective study. Nutrients, 2024. Obserwacyjne, prospektywne. https://doi.org/10.3390/nu16233983
18. Nishikawa H, Nakamura S, Miyazaki T i wsp. Inflammatory bowel disease and sarcopenia: its mechanism and clinical importance. J Clin Med, 2021. Przegląd narracyjny. https://doi.org/10.3390/jcm10184214
19. Kreienbuehl AS, Rogler G, Emanuel B i wsp. Bone health in patients with inflammatory bowel disease. Swiss Med Wkly, 2024. Przegląd. https://doi.org/10.57187/s.3407
20. Gordon H i wsp. ECCO guidelines on therapeutics in Crohn's disease: medical treatment. J Crohns Colitis, 2024. Wytyczne. https://doi.org/10.1093/ecco-jcc/jjae091
21. Dignass AU, Gasche C, Bettenworth D i wsp. European consensus on the diagnosis and management of iron deficiency and anaemia in inflammatory bowel diseases. J Crohns Colitis, 2015. Wytyczne/konsensus ECCO. https://doi.org/10.1093/ecco-jcc/jju009
22. Martín-Arévalo J, López-Callejon VA, Moro-Valdezate D i wsp. Comparing the effectiveness of prophylactic strategies for parastomal hernia prevention: a network meta-analysis. Tech Coloproctol, 2025. Sieciowa metaanaliza. https://doi.org/10.1007/s10151-025-03211-6
23. Tzanis AA, Stabilini C, Muysoms FE i wsp. Update systematic review, meta-analysis and GRADE assessment of the evidence on parastomal hernia prevention: a EHS, ESCP and EAES collaborative project. J Abdom Wall Surg, 2023. Przegląd systematyczny z metaanalizą RCT. https://doi.org/10.3389/jaws.2023.11550
24. To N, Gracie DJ, Ford AC. Systematic review with meta-analysis: the adverse effects of tobacco smoking on the natural history of Crohn's disease. Aliment Pharmacol Ther, 2016. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1111/apt.13511
25. Nunes T, Etchevers MJ, García-Sánchez V i wsp. Impact of smoking cessation on the clinical course of Crohn's disease under current therapeutic algorithms: a multicenter prospective study. Am J Gastroenterol, 2016. Kohorta prospektywna. https://doi.org/10.1038/ajg.2015.401
26. Cosnes J, Beaugerie L, Carbonnel F, Gendre JP. Smoking cessation and the course of Crohn's disease: an intervention study. Gastroenterology, 2001. Badanie interwencyjne (nierandomizowane). https://doi.org/10.1053/gast.2001.23231
27. Parigi TL, Nardone OM, Lisa M i wsp. The impact of e-cigarettes and heat-not-burn tobacco on postoperative recurrence of Crohn's disease: a multicenter international study. Am J Gastroenterol, 2026. Retrospektywne badanie wieloośrodkowe. https://doi.org/10.14309/ajg.0000000000003810
28. Ahmed H, Almahmood M, Short A i wsp. Electronic nicotine delivery systems and clinical outcomes in adults with inflammatory bowel disease: a systematic review of emerging evidence. Cureus, 2026. Przegląd systematyczny. https://doi.org/10.7759/cureus.108605
29. Moninuola OO, Milligan W, Lochhead P, Khalili H. Systematic review with meta-analysis: association between acetaminophen and nonsteroidal anti-inflammatory drugs and risk of Crohn's disease and ulcerative colitis exacerbation. Aliment Pharmacol Ther, 2018. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1111/apt.14606
30. Cohen-Mekelburg S, Van T, Wallace B i wsp. The association between nonsteroidal anti-inflammatory drug use and inflammatory bowel disease exacerbations: a true association or residual bias? Am J Gastroenterol, 2022. Kohorta retrospektywna. https://doi.org/10.14309/ajg.0000000000001932
31. Peira N, Vitols S, Fjellgren E, Kenan Modén N, Hultcrantz M. Nonsteroidal anti-inflammatory drugs and risk of exacerbations of inflammatory bowel disease: systematic review and synthesis without meta-analysis. Cochrane Colloquium (Global Evidence Summit), Praga 2024. Streszczenie kongresowe, przegląd systematyczny. https://abstracts.cochrane.org/2024-prague-global-evidence-summit/nonsteroidal-anti-inflammatory-drugs-and-risk-exacerbations
32. Mayer AS, Xiao R, Bewtra M, George MD, Weiss PF. Safety of prescription nonsteroidal anti-inflammatory drugs in adults with inflammatory bowel disease: data from a large administrative claims cohort. Arthritis Care Res, 2026. Kohorta retrospektywna. https://doi.org/10.1002/acr.80067
33. Duan R, Zhang C, Li G, Li J, Duan L. Antibiotic exposure and risk of new-onset inflammatory bowel disease: a systematic review and dose-response meta-analysis. Clin Gastroenterol Hepatol, 2025. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1016/j.cgh.2024.02.010
34. Faye AS, Allin KH, Iversen AT i wsp. Antibiotic use as a risk factor for inflammatory bowel disease across the ages: a population-based cohort study. Gut, 2023. Kohorta populacyjna. https://doi.org/10.1136/gutjnl-2022-327845
35. Khan KJ, Ullman TA, Ford AC i wsp. Antibiotic therapy in inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis. Am J Gastroenterol, 2011. Metaanaliza RCT. https://doi.org/10.1038/ajg.2011.72
36. Tiles-Sar N, Neuser J, de Sordi D i wsp. Psychological interventions for treatment of inflammatory bowel disease. Cochrane Database Syst Rev, 2025. Przegląd systematyczny z metaanalizą RCT. https://doi.org/10.1002/14651858.CD006913.pub3
37. Riggott C, Mikocka-Walus A, Gracie DJ, Ford AC. Efficacy of psychological therapies in people with inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis. Lancet Gastroenterol Hepatol, 2023. Metaanaliza RCT. https://doi.org/10.1016/S2468-1253(23)00186-3
38. Wang H, Ding J, Liu G i wsp. Efficacy of different psychological interventions for the treatment of inflammatory bowel disease: a systematic review and network meta-analysis. Front Med, 2025. Sieciowa metaanaliza RCT. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12537889/
39. Barberio B, Zamani M, Black CJ, Savarino EV, Ford AC. Prevalence of symptoms of anxiety and depression in patients with inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis. Lancet Gastroenterol Hepatol, 2021. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1016/S2468-1253(21)00014-5
40. Gracie DJ, Guthrie EA, Hamlin PJ, Ford AC. Bi-directionality of brain-gut interactions in patients with inflammatory bowel disease. Gastroenterology, 2018. Kohorta prospektywna. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2018.01.027
41. Wintjens DSJ, de Jong MJ, van der Meulen-de Jong AE i wsp. Novel perceived stress and life events precede flares of inflammatory bowel disease: a prospective 12-month follow-up study. J Crohns Colitis, 2019. Kohorta prospektywna. https://doi.org/10.1093/ecco-jcc/jjy177
42. Ananthakrishnan AN, Long MD, Martin CF, Sandler RS, Kappelman MD. Sleep disturbance and risk of active disease in patients with Crohn's disease and ulcerative colitis. Clin Gastroenterol Hepatol, 2013. Kohorta prospektywna. https://doi.org/10.1016/j.cgh.2013.01.021
43. D'Silva A, Fox DE, Nasser Y i wsp. Prevalence and risk factors for fatigue in adults with inflammatory bowel disease: a systematic review with meta-analysis. Clin Gastroenterol Hepatol, 2022. Metaanaliza. https://doi.org/10.1016/j.cgh.2021.06.034
44. Farrell D, Artom M, Czuber-Dochan W, Jelsness-Jørgensen LP, Norton C, Savage E. Interventions for fatigue in inflammatory bowel disease. Cochrane Database Syst Rev, 2020. Przegląd systematyczny RCT. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012005.pub2
45. Sartain S, Al-Ezairej M, McDonnell M i wsp. Iron deficiency and fatigue in inflammatory bowel disease: a systematic review. PLoS One, 2025. Przegląd systematyczny. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0304293
46. Rozich JJ, Holmer A, Singh S. Effect of lifestyle factors on outcomes in patients with inflammatory bowel diseases. Am J Gastroenterol, 2020. Przegląd. https://doi.org/10.14309/ajg.0000000000000608
47. Singh S, Facciorusso A, Singh AG i wsp. Obesity and response to anti-tumor necrosis factor-α agents in patients with select immune-mediated inflammatory diseases: a systematic review and meta-analysis. PLoS One, 2018. Metaanaliza. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0195123
48. Bayoumy AB, Clarke LM, Deepak P i wsp. Glucagon-like peptide 1 receptor agonists and the clinical outcomes of inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis. J Crohns Colitis, 2025. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1093/ecco-jcc/jjaf181
49. NHS. Crohn's disease: symptoms. Strona instytucji. https://www.nhs.uk/conditions/crohns-disease/symptoms/
50. de Oliveira EP, Burini RC, Jeukendrup A. Gastrointestinal complaints during exercise: prevalence, etiology, and nutritional recommendations. Sports Med, 2014. Przegląd (sportowcy bez NZJ). https://doi.org/10.1007/s40279-014-0153-2

Weryfikacja

• zgodne – Jones 2020 [1]: 47 osób (23/24), 6 miesięcy, 3 sesje po 60 min; BMD kręgosłupa lędźwiowego +0,036 g/cm² (95% CI 0,024–0,048), szyjka kości udowej 0,018 (p = 0,059, nieistotna po korekcji), krętarz 0,013; 3 zdarzenia (2 zawroty głowy, 1 nauzea); URL prowadzi do właściwej pracy.
• poprawione – Jones 2020 [1]: było „zmęczenie mniejsze (p = 0,005)”, jest: istotna różnica dopiero po 6 miesiącach (po 3 miesiącach bez zmiany); złagodzono też zdanie we Wniosku („prawdopodobnie zmniejsza zmęczenie” → wyniki niespójne [3,5]).
• zgodne – Jones 2022 [2]: 15 badań (9 RCT), 637 osób; aktywność choroby SMD −0,46 (95% CI −0,83 do −0,09; I² = 50%; w streszczeniu −0,44); IBDQ MD 3,52 (95% CI −2,00 do 9,04; I² = 73%); BMD nie zsumowano; Robinson 1998 +4,67% (14 z 53); siła wzrosła w 4 z 4 badań z elementem oporowym.
• poprawione – Jones 2022 [2]: było „w 7 badaniach odnotowano zdarzenia niepożądane: 15 niepoważnych”, jest: o zdarzeniach informowało 7 z 15 badań, w 2 ich nie było, w 5 opisano 15 zdarzeń (streszczenie podaje 14); badanie jogi z 3 poważnymi zdarzeniami dotyczyło chorych na WZJG.
• zgodne – Oketola 2023 [3]: 7 RCT + 1 nierandomizowane; jakość życia SMD 0,34 (95% CI −0,08 do 0,77) i SMD 0,51 (95% CI 0,22–0,79; 5 RCT, 200 osób); lęk SMD −0,35 (95% CI −0,65 do −0,05); zdarzenia niepożądane RR 2,07 (95% CI 0,70–5,49; 7 RCT, 174 osoby); realizacja 69% (47–87%).
• poprawione – Tew 2019 [5]: było „ból głowy i zawroty związane z odwodnieniem, wymioty po sesji; 2 nawroty po jednym w grupie ćwiczącej”, jest: 3 zdarzenia związane z ćwiczeniami, wszystkie w HIIT (2 epizody bólu głowy i zawrotów u jednej osoby przypisane migrenie związanej z odwodnieniem; wymioty po jedzeniu tuż przed sesją), 2 nawroty po jednym w HIIT i MICT, autorzy nie łączyli ich z ćwiczeniami; liczebności 13/12/11, VO₂peak +2,4 i +0,7, frekwencja 62% i 75% zgodne; poprawiono też zalecenie o nawodnieniu (usunięto „elektrolity”, bez źródła).
• poprawione – Seeger 2020 i Klare 2015 [3,12,13]: było „60–80% tętna maks., 3 razy w tygodniu” dla obu badań i „12–26 tygodni” w zaleceniach, jest: 60–80% tętna maks. dotyczy tylko Seeger 2020 (12 tygodni, 30–40 min, realizacja ok. 47%; grupy 17/15/13); Klare 2015 to 10 tygodni biegu w tempie umożliwiającym rozmowę; zakres programów 10–26 tygodni.
• zgodne – Jones P.D. 2015 [8]: 1 308 chorych na ChLC w remisji, aktywna choroba po 6 miesiącach u 227 (17,4%); RR 0,72 (95% CI 0,55–0,94); WZJG n = 549 (24,6%), RR 0,78 (95% CI 0,54–1,13).
• zgodne – Khalili 2013 [9]: 194 711 kobiet, 3 421 972 osobolat, 284 przypadki ChLC; HR 0,64 (95% CI 0,44–0,94) i 0,56 (95% CI 0,37–0,84); 6 vs 16 na 100 000 osobolat; WZJG bez związku. Wang 2016 [10] (RR 0,63; 0,82) i Tiong 2024 [11] (RR 0,78; 0,87; WZJG 0,62) zgodne.
• zgodne – Kasznár 2026 [4]: 21 badań, 498 osób, jakość życia SMD 0,55 (0,30–0,80), VO₂max SMD 1,88, ChLC aktywność SMD −0,20 (−0,47 do 0,07). Yan 2026 [7]: 24 RCT, 1 557 osób, SMD 1,15 (0,29–2,01); joga poprawiała też zmęczenie.
• zgodne – To 2016 [24]: 33 badania; OR 1,56 / 1,97 / 1,68 / 2,17 z podanymi przedziałami. Nunes 2016 [25]: 573 chorych, grupy 148/190/160/75, IRR 1,53, HR 1,58. Cosnes 2001 [26]: 474 palących, 59 (12%) rzuciło, mediana 29 miesięcy, ryzyko operacji bez istotnej różnicy.
• zgodne – Parigi 2026 [27]: 937 osób (691/176/37/33), nawrót 40,8% / 69,4% / 63,9% / 60,6%; aOR 3,49 (2,34–5,28), 2,76 (1,36–5,82), 2,02 (0,96–4,39; p = 0,067).
• poprawione – Ahmed 2026 [28]: 4 badania, 1 869 osób, 178 użytkowników zgodne; dodano, że sygnał nawrotu po operacji był nieistotny statystycznie.
• zgodne – Moninuola 2018 [29] (18 publikacji; ChLC RR 1,42 i 1,53 w analizie niskiego ryzyka błędu; paracetamol RR 1,56) oraz Cohen-Mekelburg 2022 [30] (15 705 vs 19 326; HR 1,24 i 1,30 przed ekspozycją; wzrost w tygodniach 0–2).
• poprawione – Mayer 2026 [32]: HR 1,07 / 0,97 / 1,16 i 348 095 osób (23,2% narażonych) zgodne; doprecyzowano, że próg nie-gorszości (HR 1,2) spełniono ogółem i w WZJG, a nie w ChLC.
• zgodne – Duan 2025 [33] (28 badań, 153 027; OR 1,41 / 1,35 / 1,70 / 1,56), Faye 2023 [34] (6 104 245 osób, 52 898 przypadków, IRR 1,28 / 1,48 / 1,47) i Khan 2011 [35] (RR 0,85; 0,8, NNT 5; 0,62).
• zgodne – Cochrane 2025 [36]: 68 RCT, 48 w metaanalizach, 6 111 dorosłych i 294 dzieci; SMD jakości życia 0,23 / 0,25 / 0,19, depresji −0,27 / −0,18 / −0,22, lęku −0,29 / −0,26; aktywność choroby przy edukacji −0,09 (niska pewność). Riggott 2023 [37]: 25 RCT (wszystkie wysokie ryzyko błędu), depresja −0,26, lęk −0,23, stres −0,22, jakość życia 0,31, nawroty RR 0,83, aktywność −0,01.
• zgodne – Barberio 2021 [39] (77 badań, 30 118; lęk 32,1%, depresja 25,2%; aktywna vs nieaktywna 57,6% vs 38,1% i 38,9% vs 24,2%), Gracie 2018 [40] (405 chorych; HR 5,77 / 2,08 / 1,82) i Wintjens 2019 [41] (417 osób, 49 rzutów, OR 2,92 i 1,81).
• poprawione – Ananthakrishnan 2013 [42]: OR 2,00 (1,45–2,76) w ChLC, 1,14 (0,75–1,74) w WZJG, n = 3 173 i 1 291 w remisji z ChLC zgodne; usunięto „OR 1,46 na 10 punktów PROMIS” (nie do potwierdzenia).
• zgodne – D'Silva 2022 [43]: 20 badań, zmęczenie 47% (95% CI 41–54%; I² = 98%), 72% przy aktywnej chorobie. Farrell 2020 [44]: 14 RCT, 3 741 osób, dane o zmęczeniu z 9 badań (1 344); adalimumab +4,3; ferric maltol −9,31 (118 osób).
• poprawione – Farrell 2020 [44]: było „FACIT-F +9,0 vs brak porady z omega-3”, jest: porada aktywności fizycznej z placebo, +9,0 (95% CI 1,64–16,36), jedno badanie 2×2, n = 45, pewność bardzo niska.
• poprawione – Sartain 2025 [45]: było „12 badań, 7 w syntezie; zmęczenie głównie w remisji; efekt mały, pewność niska; żadne badanie nie mierzyło zmiany po żelazie”, jest: 7 badań, 1 425 osób, bez syntezy ilościowej, kierunek efektu w streszczeniu opisany niespójnie, brak formalnej oceny pewności; zmieniono też mit o żelazie (sprzeczność z danymi o ferric maltolu [44]).
• zgodne – Saleh 2025 [15] (14 badań, 2 334; OR 1,87 / 5,03 / 1,12) i Feng 2024 [16] (17 badań, 2 895; OR 2,00 / 1,54 / 1,82).
• poprawione – Bezzio 2024 [17]: 158 osób (96 ChLC), 36,4% w ChLC, aOR hospitalizacji 2,34 (1,10–4,98) zgodne; dodano, że streszczenie podaje 34,2% (tekst 34,8%) oraz że związek sterydów z niedożywieniem (OR 5,42) jest tylko jednoczynnikowy (wieloczynnikowo p = 0,202).
• zgodne – Dignass 2015 (ECCO) [21]: Hb 13,0 / 12,0 g/dl, ferrytyna < 30 µg/l i do 100 µg/l przy zapaleniu, żelazo dożylne przy aktywnej chorobie / nietolerancji / Hb < 10 g/dl, doustne maks. 100 mg, kontrola co 6–12 miesięcy i co najmniej co 3 miesiące. Gordon 2024 (ECCO) [20]: sterydy do indukcji (słabe zalecenie, umiarkowana jakość), nigdy jako leczenie podtrzymujące, strategia oszczędzająca przy więcej niż jednej kuracji w roku lub steroidozależności. Kreienbuehl 2024 [19]: osteopenia do 40% (poprawiono „ok. 40%”), wskazania do DXA.
• zgodne – Engels 2018 [12] (ankieta ok. 900 osób: 23% nasilenie, 72% łagodzenie; 8 z 10 sportowców bez zmian; Klare: 30 osób bez zaostrzeń) i Chen i Sun 2024 [13] (80% przerwało ćwiczenia; WHO 150–300 / 75–150 min; zwykle 3 razy w tygodniu, ≤ 1 godz.). Poprawiono sformułowanie „bezpieczny w remisji” → „przy chorobie nieciężkiej”, jak w abstrakcie.
• zgodne – Mc Gettigan 2023 [6] (16 + 7 badań; 4 skład ciała, 14 odpowiedź zapalna; brak metaanalizy). Singh 2018 [47] (54 kohorty, 19 372 osób, OR 1,60; związek w chorobach reumatycznych, nie w NZJ). Tzanis 2023 [23] (OR 0,33; 12 RCT; pewność umiarkowana; jakość życia bez różnicy). NHS [49] (pilnie: czarny lub ciemnoczerwony stolec, krwawa biegunka; lekarz: nasilenie objawów lub brak skuteczności leczenia).
• poprawione – Bayoumy 2025 [48]: było „utrata masy po 3 miesiącach −9,1 kg (95% CI −11,8 do −6,4)”, jest −9,6 kg (−12,0 do −7,2) według streszczenia (tekst wyników podaje −9,1 bez terminu); hospitalizacje HR 0,91, operacja logHR 0,61 (w ChLC 0,68) zgodne; dodano dane o niedrożności (OR 0,51, nieistotna) i brak analizy zaparć, gastroparezy, zapalenia trzustki.
• nie do sprawdzenia – Martín-Arévalo 2025 [22]: OR 0,18 (95% CI 0,08–0,39), 73 badania, 7 473 pacjentów, grupa odniesienia stomia transrektalna zgodne, ale szczegóły podgrupy ćwiczeń (3 badania, n = 476, I² = 86%, 10,9% vs 30,8%) nie wynikają ze streszczenia; zostawiono z wyraźnym zastrzeżeniem.
• nie do sprawdzenia – [14] Kovács 2025, [18] Nishikawa 2021, [31] Peira 2024 (streszczenie kongresowe), [46] Rozich 2020, [50] de Oliveira 2014 oraz Robinson 1998 (za [2]): nie otwierano w tej weryfikacji; zostawiono bez zmian jako źródła o mniejszym znaczeniu dla zaleceń.