Czego unikać i co ograniczać: pełny raport

Wniosek

Wiarygodnych, zwykle niewielkich ryzyk jest kilka. Największy realny wpływ na zdrowie mają prawdopodobnie alkohol, nadmiar soli, słodzone napoje i regularne jedzenie wędlin. Czerwone mięso, tłuszcze trans (w UE), akryloamid i WWA z grilla mają przy typowej diecie prawdopodobnie mały wpływ. Nie ma tu potrzeby obsesji: realnie liczy się wzorzec żywienia z całych miesięcy i lat, a nie pojedyncze posiłki.

Poziom dowodów

B. Dla mięsa i napojów słodzonych są metaanalizy badań kohortowych i pooled analysis. To dane obserwacyjne. Burden of Proof ocenia powiązania dla mięsa przetworzonego, napojów słodzonych i tłuszczów trans na 2 z 5 gwiazdek (słabe powiązanie lub niespójne dane wejściowe) [7]. Dla czerwonego mięsa nieprzetworzonego opisuje je jako słabe dowody [8]. Randomizowane badania na twardych punktach końcowych (nowotwory, zawały) są nieliczne i dają niską pewność dowodów. NutriRECS włączył 12 RCT (ok. 54 000 osób) i nie wykazały one wyraźnych efektów [5].

Ograniczenie tego przeglądu. Wyszukiwanie przerwał limit narzędzi. Dla mięsa, słodzonych napojów, soków i soli źródła sprawdzono w wcześniejszej sesji. Podczas recenzji ponownie otwarto źródła [3]–[8] i [10]. Źródła [1], [2], [9] i [11]–[20] nie były w tej recenzji ponownie sprawdzane. Dla alkoholu, tłuszczów trans, zbóż, smażenia, akryloamidu, WWA i zasady 80/20 nie otwierano żadnych publikacji. Te fragmenty oznaczam symbolem ⚠ i opieram na wiedzy ogólnej, bez numerów źródeł. Liczby z ⚠ trzeba sprawdzić przed publikacją w aplikacji.

Co mówią badania

Ranking (moja synteza, nie opublikowany ranking)

Mięso przetworzone

• Klasyfikacja IARC (grupa 1). IARC ocenił, że każda codzienna porcja 50 g mięsa przetworzonego zwiększa ryzyko raka jelita grubego o 18% [1–3]. Klasyfikacja mówi o sile dowodu, a nie o wielkości ryzyka. Dr Straif z IARC podkreślał, że dla jednostki ryzyko pozostaje małe [2].
• Zgodność z metaanalizą. Metaanaliza badań prospektywnych dała RR 1,18 (95% CI 1,10–1,28) na 50 g/dobę mięsa przetworzonego [4].
• Jak czytać 18%. To RR względem osób niejedzących takiego mięsa wcale, a nie 18% szans na raka [3]. Przykład z Australii to szacunek modelowy. Autorzy przyjęli ryzyko zachorowania do 85. roku życia na poziomie 8,2% i założyli, że ćwierć populacji je 50 g mięsa przetworzonego dziennie. Wyszło im ryzyko 7,9% u osób niejedzących takiego mięsa i 9,3% przy 50 g/dobę [3]. To około 14 dodatkowych przypadków na 1000 osób.
• Moje przeliczenie (założenie, nie wynik badania). Przy ryzyku w ciągu życia ok. 5% (założenie, nie dane dla Polski) RR 1,18 daje ok. 5,9%. To około 9 dodatkowych przypadków na 1000 osób przy 350 g/tydz. (50 g × 7 dni).
• Skala w NutriRECS. Zmniejszenie spożycia mięsa przetworzonego o 3 porcje tygodniowo wiązało się z 1–8 mniej zdarzeń nowotworowych na 1000 osób w ciągu życia. Dla chorób kardiometabolicznych (ok. 10,8 roku obserwacji) było to 1–12 mniej na 1000 osób. Pewność dowodów oceniono jako niską lub bardzo niską [5].
• Cukrzyca typu 2. Analiza InterConnect objęła 1,97 mln dorosłych z 31 kohort w 20 krajach. Wykazała, że 50 g mięsa przetworzonego dziennie wiąże się z 15% wyższym ryzykiem T2D w ciągu 10 lat [9]. Przy ok. 5% zachorowań w tej populacji (100 tys. przypadków na 1,97 mln; moje przybliżenie) oznacza to około 5 → 6 przypadków na 100 osób.
• Burden of Proof 2025. Według konserwatywnej dolnej granicy spożycie 0,6–57 g/d wiązało się z co najmniej +11% ryzyka T2D. Spożycie 0,78–55 g/d wiązało się z co najmniej +7% ryzyka raka jelita grubego. Obie oceny to 2 gwiazdki [7]. Metodę krytykowano w korespondencji w Nature Medicine [11].

Czerwone mięso (IARC grupa 2A) a spór NutriRECS–WCRF

• WCRF. Zaleca ograniczenie do 350–500 g tygodniowo i mało, jeśli w ogóle, mięsa przetworzonego. Opiera się na dowodach z Continuous Update Project dla raka jelita grubego [6,10].
• Wielkość efektu. Metaanaliza dała RR 1,17 (95% CI 1,05–1,31) na 100 g/d świeżego czerwonego mięsa [4]. Burden of Proof 2022 opisuje powiązanie czerwonego mięsa nieprzetworzonego z rakiem jelita grubego, rakiem piersi, T2D i IHD jako słabe dowody. Dla udaru nie znalazł powiązania [8]. WCRF podaje liniowy wzrost o 12% na 100 g/d [10].
• NutriRECS 2019. Panel 14 osób zasugerował słabą rekomendację kontynuowania obecnego spożycia (oba rodzaje mięsa, 11 z 14 głosów), przy niskiej pewności dowodów [5].
  • Podstawą było 12 RCT (ok. 54 000 osób), w których nie wykazano efektów, oraz kohorty (np. 23 kohorty, 1,4 mln osób).
  • Wynik bezwzględny dla czerwonego mięsa nieprzetworzonego: 1–6 mniej zdarzeń sercowo-naczyniowych lub cukrzycy na 1000 osób przy redukcji o 3 porcje tygodniowo [5].
  • Artykuł deklaruje brak finansowania [5].
• Spór. WCRF zarzuca NutriRECS pominięcie istotnych badań (PREDIMED, DASH, Lifestyle Heart Trial) i badań wegetarian oraz błędne wnioskowanie [6]. Logika NutriRECS, że słabsze efekty w badaniach samego mięsa niż w badaniach wzorców żywieniowych przeczą przyczynowości, jest dyskusyjna [5]. WCRF pisze o „prywatnie finansowanym konsorcjum” [6]. To rozbieżność z deklaracją autorów [5].
• Podsumowanie sporu. Obie strony zgadzają się, że efekty są małe, a dowody obserwacyjne. Różnią się oceną, czy to wystarcza do rekomendacji. Krytyka progu 350 g/tydz. również się pojawia [10].
• Cukrzyca. Kohorty wskazują +10% T2D na 100 g/d czerwonego mięsa (InterConnect). Drób: +8%, ale po analizach wrażliwości zależność osłabła [9].

Słodzone napoje i soki

• Słodzone napoje. W metaanalizach kohort widać gradient dawka–odpowiedź dla SSB [12]. Burden of Proof 2025: przy 1,5–390 g/d co najmniej +8% ryzyka T2D. Przy 0–365 g/d co najmniej +2% ryzyka IHD. Obie oceny to 2 gwiazdki [7]. Metaanaliza Meng 2021 objęła 34 badania [13]. Nie odczytałem jej wyników liczbowych.
• Napoje ze słodzikami. Wyniki są bardziej niejednorodne i zależne od metody [12].
• Soki 100%. Przegląd parasolowy 51 metaanaliz: 19,6% wykazało korzyści (głównie ciśnienie, funkcja naczyń), 5,9% ryzyko (m.in. T2D, śmiertelność sercowo-naczyniowa), a 74,5% brak efektu [14]. Metaanaliza D'Elia dotyczy soku 100% i ryzyka sercowo-naczyniowego [15]. Nie odczytałem jej wyników.
• Co mówi wiedza ogólna ⚠. WHO liczy cukry z soków do cukrów wolnych (limit <10% energii, najlepiej <5%). Sok nie daje sytości owocu.

Sól

• Norma WHO. Dorośli: <2000 mg sodu, czyli <5 g soli dziennie (1 g soli = 400 mg sodu). Średnie spożycie globalne w 2021 r. to 4278 mg sodu (ok. 11 g soli) [16].
• Polska. Analiza oparta na budżetach domowych (2015–2024) dała całkowite spożycie soli 8,3 g/osobę/dobę w 2024 r. Solniczka to ok. 4,9 g, czyli ok. 1,6 g mniej niż w 2015 r. Norma WHO była przekraczana w każdym roku [17]. Po soli kuchennej najważniejszym źródłem sodu są produkty zbożowe [17]. To szacunek, nie pomiar z moczu.
• Pomiary z moczu. Według raportu PAP (data nieustalona) pomiary moczu dają ok. 10 g soli dziennie. Źródła to pieczywo (ok. 20%), wędliny przemysłowe (ok. 11%) i potrawy domowe, głównie zupy [18].
• Pieczywo. Pieczywo jest jednym z głównych źródeł soli w diecie Polaków (duża zawartość i duże porcje) [18]. Badanie [19] dotyczyło diety dzieci. Wykazało, że w zalecanych porcjach pieczywo nie dostarcza nadmiaru sodu, a według autora raportu najwięcej sodu miał chleb żytni. Dane o serach nie trafiły do przeczytanych źródeł; ich udział nie jest zweryfikowany.
• Co mówi wiedza ogólna ⚠. Skutki zdrowotne to głównie wzrost ciśnienia. W 2025 r. WHO opublikowało wytyczne dotyczące soli o obniżonej zawartości sodu [20]. Szczegółów nie sprawdzałem.

Pozostałe pozycje (⚠, bez zweryfikowanych źródeł)

• Tłuszcze trans. Rozporządzenie UE 2019/649 ogranicza je do 2 g na 100 g tłuszczu w żywności dla konsumenta końcowego, od 2 kwietnia 2021 r. W Burden of Proof spożycie 0,25–2,56% energii wiązało się z co najmniej +3% IHD (2 gwiazdki) [7]. Przy obecnych limitach w UE ryzyko jest małe.
• Zboża. Metaanalizy kohort (Aune 2016) pokazują niższe ryzyko sercowo-naczyniowe i zgonu przy ok. 90 g/d produktów pełnoziarnistych. Dla rafinowanych zbóż związek jest słabszy lub niejednoznaczny. Pizza i białe pieczywo szkodzą głównie przez sód, mięso przetworzone i duże porcje.
• Smażenie i stary olej. Dane o smażeniu to głównie kohorty z krajów, gdzie dominuje fast food. Związki polarne i aldehydy z wielokrotnie używanego oleju to głównie mechanizmy i badania na zwierzętach.
• Akryloamid. Jest klasyfikowany przez IARC jako 2A i budzi obawy EFSA przy ocenie ekspozycji. Kohorty u ludzi nie pokazują spójnego związku z nowotworami.
• WWA (grill, wędzenie). Benzo[a]piren należy do grupy 1 IARC. Dane epidemiologiczne dotyczące grilla są niejednoznaczne. Wędzonki to jednocześnie mięso przetworzone, więc ich ryzyko się kumuluje.
• Alkohol. IARC klasyfikuje go jako grupę 1, a WHO Europa mówi o braku bezpiecznej dawki. Ryzyko raka piersi, przełyku i jamy ustnej rośnie już przy małych ilościach. Zależność dawka–odpowiedź jest jedną z najlepiej udokumentowanych. Pozorna „ochrona serca” przy małych dawkach słabnie w nowszych, lepszych metodologicznie metaanalizach (np. Zhao 2023). Po treningu siłowym alkohol może osłabiać syntezę białek mięśniowych, ale to małe badania.

Zalecenia praktyczne

• Mięso przetworzone. Ograniczaj, ile się da. Dowody pokazują wzrost ryzyka wraz z ilością, bez wyraźnego progu. Moja interpretacja: 1–3 porcje (50–150 g) tygodniowo to prawdopodobnie niewielkie ryzyko bezwzględne (zob. skala NutriRECS [5]). Codzienne 50 g to 350 g tygodniowo i ok. 9–14 dodatkowych przypadków raka jelita grubego na 1000 osób w ciągu życia (szacunki modelowe).
• Czerwone mięso. Trzymaj się 350–500 g (po obróbce) tygodniowo [6]. Białko do treningu możesz brać z drobiu, ryb, nabiału i roślin strączkowych. Polskie wytyczne IŻŻ (500 g czerwonego i przetworzonego mięsa tygodniowo) podaję z pamięci ⚠.
• Napoje. Zastąp SSB wodą, herbatą, kawą. Sok traktuj jak słodycz (mały kubek rzadko), nie jak owoc. Napojów izotonicznych używaj tylko przy długim wysiłku (⚠ ogólne zasady dietetyki sportowej).
• Sól. Celuj w <5 g. Największy efekt da czytanie etykiet pieczywa i wędlin oraz mniej solenia przy gotowaniu i na talerzu [16–19]. Przy intensywnych treningach w upale nie ograniczaj soli radykalnie bez porady.
• Pełne ziarno. Wybieraj pieczywo razowe lub żytnie, płatki owsiane, kasze. Nie musisz eliminować białego pieczywa, a pizza raz na jakiś czas to akceptowalna rzecz (⚠).
• Smażenie i grill. Smaż krócej i w niższej temperaturze, nie używaj oleju po wielu cyklach, nie dopuszczaj do zwęglenia. Przy grillu odsączaj tłuszcz, nie trzymaj mięsa bezpośrednio w płomieniu, usuwaj przypalone fragmenty. Chipsy i frytki to przede wszystkim żywność kaloryczna i słona, a nie wyjątkowo toksyczna (⚠).
• Alkohol. Im mniej, tym lepiej. Jeśli pijesz, rób dni całkowicie wolne od alkoholu i unikaj okolic treningu i snu (⚠). Nie zaczynaj pić „dla serca”.
• Zasada 80/20. To heurystyka, nie wynik badania. Wiem tylko, że elastyczna kontrola jedzenia wiąże się z lepszymi wynikami niż sztywne reguły (⚠ Stewart 2002, badanie przekrojowe). Praktycznie: większość posiłków prosta i mało przetworzona, a reszta bez poczucia winy.

Formy i porównania

• Mięso przetworzone: parówki, kiełbasy, boczek, szynki, salami i wędzonki liczą się razem. Przepis na „szynkę z piekarnika” bez konserwantów to wciąż mięso przetworzone, jeśli jest peklowane lub wędzone ⚠.
• Alkohol: ryzyko zależy głównie od ilości czystego etanolu, nie od rodzaju trunku ⚠. Polska „porcja standardowa” to ok. 10 g alkoholu ⚠.
• Pieczywo: żytnie jest zwykle bogatsze w błonnik, ale w badaniu polskich chlebów miało największą zawartość sodu [19].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Czerwone flagi (do lekarza):

• krew w stolcu, zmiana rytmu wypróżnień trwająca ponad 4–6 tygodni, niewyjaśniony spadek masy ciała, anemia, uporczywy ból brzucha (podejrzenie raka jelita grubego);
• rak jelita grubego u bliskich: w Polsce jest program przesiewowej kolonoskopii, zwykle od 50. r.ż., wcześniej przy obciążeniu rodzinnym ⚠;
• ciśnienie wysokie przy pomiarach domowych lub objawy (ból głowy, bóle w klatce piersiowej, duszność);
• picie, po którym pojawiają się drżenia, niepokój lub nie możesz przestać; nagłe odstawienie dużych ilości alkoholu bywa niebezpieczne;
• nawracające napady objadania się lub restrykcje po „wpadkach” żywieniowych (ryzyko zaburzeń odżywiania, w tym ortoreksji).

Uwaga: zamienniki soli z potasem (patrz [20]) są niewskazane przy chorobach nerek i przy lekach podnoszących potas (np. inhibitory ACE, leki oszczędzające potas) bez konsultacji.

Mity

• „IARC grupa 1 = tak groźne jak papierosy”. To fałsz. Klasyfikacja dotyczy pewności związku, nie wielkości ryzyka [2,3].
• „NutriRECS udowodnił, że mięso jest bezpieczne”. Nie: ocenił, że pewność dowodów jest niska, a efekt bezwzględny mały [5]. Nie przeczy to związkowi z rakiem jelita grubego, który stoi na silniejszych dowodach [6].
• „18% to szansa zachorowania na raka”. Nie, to ryzyko względne. Bezwzględnie chodzi o ok. 1–1,5 dodatkowego przypadku na 100 osób w ciągu życia (szacunek modelowy) [3].
• „Sok 100% jest równoważny owocom”. Dowody są niejednoznaczne, a sok nie daje takiej sytości [14] ⚠.
• „Sól morska lub himalajska jest zdrowsza”. Liczy się ilość sodu, nie rodzaj soli [16] ⚠.
• „Frytki i chipsy to główne zagrożenie przez akryloamid”. Dowody u ludzi są słabe; ważniejsze są sód i kalorie ⚠.
• „Alkohol w małych ilościach jest zdrowy”. Nowsze metaanalizy tego nie potwierdzają ⚠.
• „80/20 to naukowa zasada”. To praktyczna heurystyka bez własnych badań ⚠.

Źródła

1. Bouvard V. i in. Carcinogenicity of consumption of red and processed meat. Lancet Oncol 2015. Ocena IARC (monografia 114); abstraktu nie udało się otworzyć. https://www.thelancet.com/journals/lanonc/article/PIIS1470-2045(15)00444-1/abstract
2. ecancer. IARC classifies processed meats as carcinogenic. Wiadomość prasowa o ocenie IARC, 2015. https://ecancer.org/en/news/8042-iarc-classifies-processed-meats-as-carcinogenic
3. English D., Slevin T. (Cancer Council Victoria / Cancer Council WA). How to interpret IARC findings on red and processed meat as cancer risk factors. UICC; artykuł wyjaśniający, bez recenzji. https://www.uicc.org/news/how-interpret-iarc-findings-red-and-processed-meat-cancer-risk-factors
4. Chan D.S.M. i in. Red and processed meat and colorectal cancer incidence: meta-analysis of prospective studies. PLoS One 2011;6(6):e20456. Metaanaliza badań prospektywnych. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0020456
5. Johnston B.C., Zeraatkar D., Han M.A. i in. Unprocessed red meat and processed meat consumption: dietary guideline recommendations from the NutriRECS Consortium. Ann Intern Med 2019. Wytyczne GRADE oparte na 5 przeglądach systematycznych. https://www.acpjournals.org/doi/10.7326/M19-1621
6. Brown S. (WCRF). What's the beef? Conflicting recommendations for meat and cancer risk. WCRF, 2019. Komentarz instytucji. https://www.wcrf.org/about-us/news-and-blogs/whats-the-beef-conflicting-recommendations-for-meat-and-cancer-risk/
7. Haile D. i in. Health effects associated with consumption of processed meat, sugar-sweetened beverages and trans fatty acids: a Burden of Proof study. Nat Med 2025;31(7). Metaregresja badań obserwacyjnych (odczytano tylko abstrakt). https://www.nature.com/articles/s41591-025-03775-8
8. Lescinsky H. i in. Health effects associated with consumption of unprocessed red meat: a Burden of Proof study. Nat Med 2022;28:2075–2082. Metaregresja badań obserwacyjnych (odczytano tylko abstrakt). https://www.nature.com/articles/s41591-022-01968-z
9. Li C. i in. Meat consumption and incident type 2 diabetes: a federated meta-analysis of 1·97 million adults from 31 cohorts in 20 countries. Lancet Diabetes Endocrinol 2024. Metaanaliza danych indywidualnych kohort (odczytano komunikat prasowy). https://www.cam.ac.uk/research/news/red-and-processed-meat-consumption-associated-with-higher-type-2-diabetes-risk
10. Pouzou J.G. i in. Guidelines to restrict consumption of red meat to under 350 g/wk based on colorectal cancer risk are not consistent with health evidence. Nutrition 2024;122:112395. Krytyczny komentarz do norm nordyckich (NNR 2023). https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0899900724000455
11. Concerns about the Burden of Proof studies. Nat Med 2023. Korespondencja. https://www.nature.com/articles/s41591-023-02294-8
12. Sweetened beverages and cardiovascular outcomes: an umbrella review of mortality and health outcomes. 2025 (odczytano fragment). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12613916/
13. Meng Y. i in. Sugar- and artificially sweetened beverages consumption linked to type 2 diabetes, cardiovascular diseases, and all-cause mortality: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies. Nutrients 2021;13:2636. Metaanaliza 34 badań kohortowych (liczb nie odczytałem). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8402166/
14. Health effects of drinking 100% juice: an umbrella review of systematic reviews with meta-analyses. Nutr Rev 2025;83(2):e722. Przegląd parasolowy 51 metaanaliz. https://academic.oup.com/nutritionreviews/article/83/2/e722/7659479
15. D'Elia L. i in. 100% fruit juice intake and cardiovascular risk: a systematic review and meta-analysis of prospective and randomised controlled studies. Eur J Nutr 2021 (online 2020). Metaanaliza (wyników nie odczytałem). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8275541/
16. WHO. Sodium reduction (fact sheet). Stanowisko instytucji. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sodium-reduction
17. Salt consumption in households in Poland (2015–2024). Rocz Panstw Zakl Hig 2025. Analiza danych z budżetów domowych. https://roczniki.pzh.gov.pl/Salt-consumption-in-households-in-Poland,225367,0,2.html
18. Report: Poles still consume too much salt. Science in Poland (PAP). Wiadomość prasowa, data nieustalona. https://scienceinpoland.pl/en/node/26451
19. Bread consumed in recommended portions does not provide excessive amounts of sodium and salt in children's diet. Sci Rep 2025. Analiza zawartości sodu w 7 rodzajach pieczywa w Polsce. https://www.nature.com/articles/s41598-025-06824-x
20. Action on Salt. World Health Organisation releases guidelines on the use of lower-sodium salt substitutes. 2025. Wiadomość organizacji (treść wytycznych nieprzeczytana). https://www.actiononsalt.org.uk/news/news/2025/2025-news-section/world-health-organisation-releases-guidelines-on-the-use-of-lower-sodium-salt-substitutes-.html

Weryfikacja

• zgodne – IARC: 18% wzrostu ryzyka raka jelita grubego na każde 50 g mięsa przetworzonego dziennie, w porównaniu z osobami niejedzącymi takiego mięsa (cytat IARC i wyjaśnienie w [3]); bezpośrednio w [1] i [2] nie sprawdzono.
• zgodne – metaanaliza Chan 2011: RR 1,18 (95% CI 1,10–1,28) na 50 g/d mięsa przetworzonego i RR 1,17 (1,05–1,31) na 100 g/d świeżego czerwonego mięsa; metaanaliza badań prospektywnych [4].
• poprawione – przykład australijski [3]: było „ryzyko w ciągu życia 7,9% / 9,3%” jako dane, jest szacunek modelowy do 85. r.ż., przy założeniu, że ćwierć populacji je 50 g/d (średnie ryzyko 8,2%). Różnica 1,4 pkt proc. (ok. 14 na 1000) jest zgodna. W Mitach „ok. 1 przypadek na 100” zmieniono na „ok. 1–1,5 (szacunek modelowy)” [3].
• zgodne – NutriRECS 2019 [5]: panel 14 osób, 11 z 14 za kontynuacją (obie kategorie mięsa), słaba rekomendacja, niska pewność; 12 RCT (54 000 osób); 23 kohorty (1,4 mln); czerwone mięso 1–6 mniej zdarzeń na 1000 przy −3 porcje/tydz.; mięso przetworzone 1–8 (nowotwory) i 1–12 (kardiometaboliczne); ok. 10,8 roku obserwacji; „Primary Funding Source: None”.
• poprawione – Poziom dowodów [5]: było „randomizowanych badań praktycznie nie ma”, jest „nieliczne, niska pewność”. NutriRECS włączył 12 RCT (ok. 54 000 osób), co wcześniej przeczyło zdaniu w raporcie [5].
• zgodne – WCRF [6]: limit 350–500 g czerwonego mięsa tygodniowo, zarzuty wobec NutriRECS (pominięcie PREDIMED, DASH, Lifestyle Heart Trial i badań wegetarian) oraz określenie „privately funded consortium”; rozbieżne z deklaracją braku finansowania w [5].
• poprawione – WCRF [6]: było „jak najmniej, jeśli w ogóle” przetworzonego mięsa, jest „mało, jeśli w ogóle” (oryginał: „little, if any”). Dopisek „po obróbce” nie występuje w [6], ale WCRF podaje wagę po ugotowaniu w innych publikacjach.
• poprawione – Burden of Proof 2025 [7]: było „0,6–57 g/d” dla T2D i raka jelita grubego, jest 0,6–57 g/d dla T2D i 0,78–55 g/d dla CRC. Zgodne: processed meat ≥11% T2D i ≥7% CRC; SSB 1,5–390 g/d ≥8% T2D oraz ≥2% IHD przy 0–365 g/d; TFA 0,25–2,56% energii ≥3% IHD; wszystkie oceny 2 gwiazdki. Dla IHD przy SSB dopisano zakres dawek 0–365 g/d.
• poprawione – Burden of Proof 2022 [8]: było „0–98 g/d co najmniej +6% CRC, 2 gwiazdki”, jest „słabe dowody powiązania z CRC, rakiem piersi, T2D i IHD, brak powiązania z udarem”. Liczb +6% i 0–98 g/d nie udało się potwierdzić (dostępny był tylko abstrakt bez tych liczb), więc usunięto je.
• poprawione – źródło [10]: było „autorzy nieustaleni”, jest Pouzou J.G. i in., Nutrition 2024;122:112395. Zgodne: praca cytuje WCRF o liniowym wzroście ryzyka CRC o 12% na 100 g/d i o zaleceniu 350–500 g/tydz. (RR 1,12 na 100 g/d potwierdza też raport CUP WCRF).
• nie do sprawdzenia – InterConnect [9] (1,97 mln osób, 31 kohort, 20 krajów, +15% T2D na 50 g mięsa przetworzonego, +10% na 100 g czerwonego, +8% drób): limit narzędzi, komunikat prasowy nie został ponownie otwarty. Liczby podane w tytule pracy są zgodne z treścią raportu.
• nie do sprawdzenia – sól: 4278 mg sodu globalnie [16]; 8,3 g/osobę/dobę, 4,9 g solniczka i −1,6 g od 2015 r. [17]; pieczywo ok. 20% i wędliny ok. 11% soli [18]; chleb żytni z największą zawartością sodu [19]. Dopisano, że [19] dotyczy diety dzieci i zalecanych porcji.
• nie do sprawdzenia – cytat dr. Straifa [2]; korespondencja o Burden of Proof [11]; wyniki liczbowe [12], [13], [15]; podział 19,6% / 5,9% / 74,5% z 51 metaanaliz [14] (procenty są arytmetycznie spójne z 10/3/38 z 51).
• nie do sprawdzenia – pozycje ⚠ (alkohol, tłuszcze trans w UE od 2.04.2021 r., zboża, smażenie, akryloamid, WWA, 80/20); w tej sesji nie otwierano publikacji i nic w nich nie zmieniono.