PREDIMED (badanie z losowym przydziałem, 7447 osób w wieku 55–80 lat z wysokim ryzykiem chorób serca i naczyń, ponowna analiza z 2018 r.): zawał, udar lub zgon z powodu serca i naczyń zdarzały się rzadziej o ok. 31% przy diecie śródziemnomorskiej z oliwą extra virgin i o ok. 28% przy diecie z orzechami niż w diecie kontrolnej. Ryzyko 5-letnie wyniosło 3,6% (oliwa) i 4,0% (orzechy) wobec 5,7% w kontroli, czyli różnica to ok. 2 przypadki na 100 osób w 5 lat.
Umiarkowane dowodyŹródło 1
DASH: zbiorcza analiza badań z losowym przydziałem wykazała spadek ciśnienia skurczowego (górnego) o 6,74 mmHg i rozkurczowego (dolnego) o 3,54 mmHg, przy bardzo różnych wynikach poszczególnych badań. Przeglądy wielu przeglądów (w tym 175 publikacji o ciśnieniu) potwierdzają rolę diety w kontroli ciśnienia.
Umiarkowane dowodyŹródła 13, 14, 15
Dieta nordycka (zbiorcza analiza badań obserwacyjnych i z losowym przydziałem): w badaniach z losowym przydziałem „zły” cholesterol LDL spadł o 0,26 mmol/l (wynik na granicy pewności), masa ciała o 2,16 kg, a BMI o 0,98 kg/m². Pewność dowodów była niska dla łącznej zachorowalności na choroby serca i naczyń oraz dla LDL, a umiarkowana do wysokiej dla zgonów z tych przyczyn, masy ciała, poziomu cukru we krwi, ciśnienia i stanu zapalnego. Na każdy wynik przypadało tylko 2–6 takich badań.
Umiarkowane dowodyŹródło 12
Warzywa i owoce (zbiorcza analiza 95 badań obserwacyjnych): na każde 200 g dziennie ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny było niższe o ok. 10%, a ryzyko nowotworu nieznacznie, o ok. 3%. Korzyść utrzymywała się do ok. 800 g na dobę dla chorób serca i naczyń oraz zgonów ogółem (dla nowotworów do ok. 600 g). Przy 800 g ryzyko było niższe o 24% dla choroby wieńcowej, 33% dla udaru, 28% dla chorób serca i naczyń, 14% dla nowotworów i 31% dla zgonów ogółem. To badania obserwacyjne, w części analiz o bardzo różnych wynikach, bez podania, ilu osób faktycznie dotyczy ta różnica.
Umiarkowane dowodyŹródła 7, 8
Błonnik i pełne ziarno (przegląd: 185 badań obserwacyjnych, łącznie 135 mln lat obserwacji uczestników, oraz badania z losowym przydziałem): na każde 8 g błonnika dziennie ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny było niższe o ok. 7%, a największą korzyść obserwowano przy 25–29 g na dobę. W badaniach z losowym przydziałem wyższe spożycie błonnika wiązało się z niższą masą ciała, ciśnieniem skurczowym i cholesterolem całkowitym. Przy każdych dodatkowych 15 g pełnego ziarna dziennie ryzyko zgonu i zachorowania na choroby wieńcowe, cukrzycę typu 2 i raka jelita grubego było niższe o 2–19%. Dane o zachorowaniach i zgonach pochodzą głównie z badań obserwacyjnych, a jakość dowodów oceniono na umiarkowaną lub niską.
Umiarkowane dowodyŹródła 9, 10
Polskie zalecenia (Talerz zdrowego żywienia, NCEZ/NIZP-PZH 2020): ½ talerza to warzywa i owoce (z przewagą warzyw), ¼ produkty zbożowe, głównie pełnoziarniste, ¼ produkty białkowe (ryby, jaja, strączki, nabiał, mniejsze ilości chudego mięsa, orzechy), do tego niewielka ilość tłuszczu roślinnego i woda. Minimum 400 g warzyw i owoców dziennie, ryby 2 razy w tygodniu, sól docelowo do 5 g dziennie (1 łyżeczka).
Umiarkowane dowodyŹródła 20, 21, 22
Wycofanie PREDIMED dotyczyło nieprawidłowego losowego przydziału do grup u części uczestników, a po ponownej analizie wyniki nie zmieniły się istotnie. Krytycy wskazują, że grupa kontrolna dostała porady o diecie niskotłuszczowej, a wnioski o korzyściach „diety śródziemnomorskiej” są zbyt szerokie. Dieta nie była ograniczona energetycznie, więc badanie nie dowodzi odchudzania.
Słabe dowodyŹródła 1, 2, 3, 4
EAT-Lancet: dowody pochodzą wyłącznie z badań obserwacyjnych, bez badań z losowym przydziałem dla zachorowań i zgonów. Zbiorcza analiza 27 badań obserwacyjnych i 1 badania porównującego chorych ze zdrowymi (ponad 2,21 mln osób) wiąże większą zgodność z dietą z mniejszym ryzykiem chorób serca i naczyń oraz zgonu. Wyższa zgodność wiązała się też z mniejszą zachorowalnością na nowotwory (o ok. 10%) i mniejszą śmiertelnością nowotworową (o ok. 8%). W szerszej analizie diet zrównoważonych zachorowalność na raka była mniejsza o ok. 7%, a śmiertelność o ok. 12%.
Słabe dowodyŹródła 16, 17, 18
GBD 2017 (duże światowe badanie, analiza modelowa oparta głównie na badaniach obserwacyjnych): dietę wiązano z 11 mln zgonów i 255 mln utraconych lat zdrowego życia (DALY), czyli 22% zgonów dorosłych, z czego 10 z 11 mln dotyczyło chorób serca i naczyń. Największe znaczenie miały wysokie spożycie soli (sodu; 3 mln zgonów), niskie spożycie pełnego ziarna (3 mln) i owoców (2 mln); dalej niska podaż orzechów i nasion, warzyw oraz omega-3 (każdy ponad 2% zgonów). Średnie spożycie orzechów i nasion wynosiło 12% poziomu optymalnego, pełnego ziarna 23%, mleka 16%, a mięso przetworzone przekraczało poziom optymalny o 90%, czerwone o 18%. Przedziały niepewności są szerokie, więc kolejność czynników nie jest precyzyjna.
Słabe dowodyŹródła 5, 6, 23
Dla orzechów, ryb, strączków, fermentowanego nabiału i oliwy brakuje sprawdzonych liczb. Orzechy są najlepiej udokumentowane wśród produktów dodatkowych (w PREDIMED 30 g dziennie dało ryzyko zawału, udaru lub zgonu z powodu serca i naczyń niższe o ok. 28%), oliwa extra virgin w PREDIMED dała ryzyko niższe o ok. 31%, dla ryb (polskie zalecenie to 2 razy w tygodniu) wyniki badań obserwacyjnych są spójne, a dla strączków spójny jest kierunek dowodów z badań obserwacyjnych i z losowym przydziałem dla „złego” cholesterolu LDL i poziomu cukru we krwi. Dane o fermentowanym nabiale (kefir, jogurt) są obserwacyjne i sugerują neutralny lub lekko korzystny wpływ na ryzyko cukrzycy typu 2, bez dobrych badań z losowym przydziałem dla zachorowań i zgonów.
Słabe dowodyŹródła 1, 20, 21, 22
Jakość diety przy tej samej kaloryczności: w PREDIMED korzyść dotyczyła diety bez ograniczeń energetycznych, więc jakość diety może wpływać na ryzyko niezależnie od odchudzania (dowód pośredni). Dieta nordycka dała spadek masy ciała o ok. 2 kg, ale nie wiadomo, czy badania kontrolowały spożycie energii. O masie ciała nadal decyduje głównie bilans energetyczny.
Słabe dowodyŹródła 1, 4, 12
Wszystkie omawiane wzorce są do siebie podobne: dużo roślin, mało przetworzonej żywności i czerwonego mięsa. Nie ma dobrego dowodu, że któryś jest wyraźnie lepszy od pozostałych.
Słabe dowodyŹródła 1, 12, 14, 17
