Na przeziębienie nie ma leku, który skraca chorobę: leki bez recepty tylko trochę łagodzą objawy, a badania opisują ten efekt jako mały albo niepewny. Najlepiej udokumentowane są ograniczenia z ulotek: czas stosowania, wiek, ciąża, nadciśnienie i inne choroby oraz błąd łączenia preparatów z tym samym składnikiem.
Umiarkowane dowody: kilka badań randomizowanych albo niejednoznaczne metaanalizy. Jak oceniamy badania
Środki obkurczające błonę śluzową nosa (do nosa i doustne): przegląd Cochrane z 2016 r. objął 15 badań z 1838 uczestnikami (14 badań tylko u dorosłych; dziewięć dotyczyło pseudoefedryny, trzy oksymetazoliny). Po kilku dawkach zatkany nos był nieco mniejszy niż po placebo około 3 godziny po ostatniej dawce, ale autorzy ocenili efekt jako mały, o niepewnym znaczeniu praktycznym, a dowody jako słabej jakości. To zestawienie opiera się tylko na dwóch badaniach (jednym z lekiem doustnym i jednym z lekiem miejscowym), więc wyników dla tabletek i sprayów nie rozdzielono. Działań niepożądanych nie było istotnie więcej niż po placebo (też słabe dowody). U dzieci skuteczności i bezpieczeństwa nie da się ocenić.
Ciśnienie krwi: przegląd Cochrane z 2025 r. (5 badań, 882 osoby, od 1 do 24 tygodni; efedryna, pseudoefedryna w jednym badaniu i fenylopropanolamina w trzech) nie wykazał istotnej zmiany ciśnienia: różnica wobec placebo to około 0,9 mmHg dla ciśnienia „górnego” i około 0,4 mmHg dla „dolnego”. Pewność dowodów jest bardzo niska lub niska, trzy z pięciu badań sfinansowali producenci, a pomiary nie były robione w najlepszym momencie po dawce. Autorzy zaznaczają, że teoretyczne ryzyko podniesienia ciśnienia pozostaje. Ten wynik nie przeczy ostrzeżeniom z ulotek o nadciśnieniu.
Leki przeciwhistaminowe w przeziębieniu: przegląd Cochrane z 2015 r. (18 badań, 4342 osoby, w tym 212 dzieci). U dorosłych w pierwszych dwóch dniach ogólne nasilenie objawów poprawiło się u 45 na 100 osób na antyhistaminie i u 38 na 100 na placebo; w dalszych dniach różnicy nie było. Wpływ na zatkany nos, katar i kichanie uznano za bez znaczenia klinicznego. Senność zgłaszano częściej przy lekach starszej generacji, ale różnica nie była istotna statystycznie. Dla dzieci nie ma dowodów skuteczności (tylko dwa badania, wyniki sprzeczne).
Preparaty złożone: przegląd Cochrane z 2022 r. (30 badań, 6304 osoby, w większości dorośli; opisy badań w dużej części niepełne). Zestaw antyhistamina + lek obkurczający i zestaw antyhistamina + lek przeciwbólowy zmniejszały odsetek osób, u których leczenie „zawodziło” (umiarkowana pewność). W grupie z lekiem obkurczającym działań niepożądanych zgłoszono więcej (w streszczeniu 128 z 419 osób wobec 100 z 423), ale ta różnica nie była pewna statystycznie. Istotnie więcej działań niepożądanych było tylko przy zestawie lek przeciwbólowy + lek obkurczający (199 z 1122 osób wobec 75 z 675; wysoka pewność). Dla zestawu antyhistamina + lek przeciwbólowy + lek obkurczający efekt na poszczególne objawy jest prawdopodobnie zbyt mały, by miał znaczenie, choć jest pewna ogólna korzyść u dorosłych i starszych dzieci; u małych dzieci brak dowodów skuteczności.
Leki na kaszel: przegląd Cochrane z 2014 r. (29 badań, 19 u dorosłych i 10 u dzieci, 4835 osób; doustne preparaty bez recepty kontra placebo). Wyników nie dało się zsumować; u dorosłych były mieszane (np. guaifenezyna: w jednym z trzech badań korzyść, w dwóch brak), u dzieci większość grup leków nie była lepsza od placebo. Działania niepożądane częściej występowały przy antyhistaminach i dekstrometorfanie. Autorzy: nie ma dobrych dowodów za ani przeciw skuteczności leków na ostry kaszel; ostrożność zwłaszcza u dzieci. Przegląd jest sprzed 12 lat; nowszej zbiorczej analizy dla dorosłych nie znaleziono.
Miód na kaszel u dzieci: przegląd z 2026 r. (7 badań w przeglądzie, 6 w analizie, 576 dzieci w wieku średnio 3-5 lat, obserwacja do 3 dni). W głównej analizie miód był porównywalny z lekami, poza mniejszym wpływem kaszlu na sen dziecka (różnica na granicy istotności); dalsze, korzystniejsze dla miodu wyniki z analizy dodatkowej autorzy nazywają hipotezą do sprawdzenia, nie dowodem. Miodu nie wolno dawać dzieciom poniżej 12. miesiąca życia.
Zbyt długie używanie sprayu: przegląd z poprzedniego punktu nie bada „polekowego zapalenia błony śluzowej” (nawrotu zatkania po zbyt długim stosowaniu). Ostrzeżenie pochodzi z urzędowego opisu leku (ChPL, to nie badanie): stałe stosowanie prowadzi do obrzęku z „efektem odbicia”, przewlekłego polekowego zapalenia błony śluzowej nosa i jej zaniku; efekt odbicia ma ustąpić po odstawieniu leku.
Fenylefryna doustna: przegląd systematyczny z 2023 r. (4 prace z lat 1998-2023, dorośli) nie znalazł przewagi nad placebo w zatkanym nosie; w streszczeniu nie ma liczb (brak liczby uczestników i wielkości efektu). Amerykańska agencja FDA zaproponowała w listopadzie 2024 r. usunięcie doustnej fenylefryny z wykazu skutecznych substancji na zatkany nos; według doniesienia prasowego chodzi o skuteczność, nie bezpieczeństwo, a był to projekt decyzji, nie decyzja ostateczna. Nie sprawdzono, czy decyzja ostateczna zapadła do listopada 2026 r., ani jakie jest stanowisko europejskie. Fenylefryna jest składnikiem m.in. Gripex Duo, Theraflu Total Grip i Theraflu ExtraGRIP.
Kodeina i pholcodina (leki na kaszel): od 2015 r. w UE kodeina jest przeciwwskazana poniżej 12. roku życia, niezalecana w wieku 12-18 lat przy chorobach oddechowych, a przeciwwskazana także w karmieniu piersią i u osób z bardzo szybkim przetwarzaniem kodeiny w morfinę. Pholcodinę wycofano z rynku UE w 2023 r. (decyzja Komisji Europejskiej z 6.03.2023), bo stosowanie jej w ciągu 12 miesięcy przed znieczuleniem ogólnym zwiększało ryzyko ciężkiej reakcji alergicznej na leki zwiotczające mięśnie stosowane przy znieczuleniu.
Leki wykrztuśne i rozrzedzające wydzielinę oraz pastylki i spraye na gardło: nie sprawdzono ich skuteczności. Wśród leków objętych przeglądem Cochrane z 2014 r. nie ma wyraźnego dowodu na skuteczność doustnych preparatów na ostry kaszel; osobnych, wiarygodnych badań ambroksolu, bromheksyny, acetylocysteiny i guaifenezyny w przeziębieniu nie sprawdzano. Nie znaleziono też przeglądu Cochrane ani metaanalizy dla flurbiprofenu, benzydaminy, lidokainy ani antyseptyków na ból gardła. Dla tych preparatów opisano tylko ograniczenia z ulotek.
Pseudoefedryna i ryzyko dla mózgu: w listopadzie 2023 r. unijny komitet bezpieczeństwa leków (PRAC) uznał, że pseudoefedryna wiąże się z rzadkimi zespołami PRES i RCVS (stany z zaburzeniem ukrwienia mózgu). Zalecił, by nie używać tych leków przy ciężkim lub niekontrolowanym nadciśnieniu oraz przy ciężkiej ostrej lub przewlekłej chorobie nerek. Częstość nie jest podana na stronie EMA, którą sprawdzono. Te zapisy są już w polskich ChPL; podobny zapis o PRES i RCVS (dotyczący leków sympatykomimetycznych) ma też ulotka Xylorin z ksylometazoliną.
Najczęstszy błąd to łączenie kilku preparatów z tym samym składnikiem. NHS i ChPL ostrzegają, że wiele preparatów na kaszel i przeziębienie już zawiera środek obkurczający (a wiele paracetamol), więc łączenie ich daje za dużo tego samego. Według NHS nie używa się więcej niż jednego środka obkurczającego naraz. Przedawkowanie paracetamolu może uszkodzić wątrobę.
Nie. Na przeziębienie nie ma leku, który skraca chorobę; leki bez recepty tylko trochę łagodzą objawy, a badania opisują ten efekt jako mały albo niepewny. Badania są niewielkie, różne, często stare albo finansowane przez producentów, a u dzieci brakuje danych. Leki stosuj według ulotki, a w razie wątpliwości zapytaj farmaceutę lub lekarza.
Trochę, ale efekt jest mały. Przegląd Cochrane z 2016 r. (15 badań, 1838 osób) wykazał, że po kilku dawkach zatkany nos był nieco mniejszy niż po placebo około 3 godziny po ostatniej dawce, ale autorzy ocenili znaczenie praktyczne jako niepewne, a dowody jako słabej jakości. To zestawienie opiera się tylko na dwóch badaniach (jednym z lekiem doustnym i jednym z lekiem miejscowym), więc wyników dla tabletek i sprayów nie rozdzielono. Działań niepożądanych nie było istotnie więcej niż po placebo; u dzieci skuteczności nie da się ocenić.
Przegląd Cochrane z 2025 r. (5 badań, 882 osoby, od 1 do 24 tygodni) nie wykazał istotnej zmiany ciśnienia: różnica wobec placebo to około 0,9 mmHg dla ciśnienia „górnego” i około 0,4 mmHg dla „dolnego”. Pewność dowodów jest jednak bardzo niska lub niska, trzy z pięciu badań sfinansowali producenci, a pomiary nie były robione w najlepszym momencie po dawce; autorzy zaznaczają, że teoretyczne ryzyko pozostaje. Ten wynik nie przeczy ostrzeżeniom z ulotek o nadciśnieniu: przy nadciśnieniu zapytaj lekarza lub farmaceutę przed użyciem.
Niewiele. Przegląd Cochrane z 2015 r. (18 badań, 4342 osoby, w tym 212 dzieci): u dorosłych w pierwszych dwóch dniach ogólne nasilenie objawów poprawiło się u 45 na 100 osób na antyhistaminie i u 38 na 100 na placebo, a w dalszych dniach różnicy nie było. Wpływ na zatkany nos, katar i kichanie uznano za bez znaczenia klinicznego. Dla dzieci nie ma dowodów skuteczności.
W przeglądzie Cochrane senność zgłaszano częściej przy lekach starszej generacji, ale różnica nie była istotna statystycznie. Ulotki mają własne zasady: APAP Noc (paracetamol z difenhydraminą) stosuj wyłącznie przed snem i bez alkoholu.
Niektóre zestawy dają pewną korzyść, ale nie ma dowodu, że są lepsze od pojedynczych leków. Przegląd Cochrane z 2022 r. (30 badań, 6304 osoby, opisy badań w dużej części niepełne) pokazał, że zestawy antyhistamina + lek obkurczający i antyhistamina + lek przeciwbólowy zmniejszały odsetek osób, u których leczenie „zawodziło” (umiarkowana pewność). Dla zestawu z trzema składnikami jest pewna ogólna korzyść u dorosłych i starszych dzieci, ale efekt na poszczególne objawy jest prawdopodobnie zbyt mały, by miał znaczenie; u małych dzieci brak dowodów skuteczności. Według ChPL Gripex Duo, gdy dominuje jeden objaw, preferuj lek z jedną substancją.
