Przy refluksie (zgadze, czyli cofaniu się treści żołądka do przełyku) najmocniejsze dowody mają zmniejszenie masy ciała przy nadwadze, uniesienie wezgłowia łóżka i niejedzenie w ciągu 2–3 godzin przed snem. Dla pojedynczych produktów, takich jak kawa, czekolada, mięta, cytrusy czy ostre przyprawy, dowodów jest za mało, by wykluczać je z góry: unikaj tych, po których objawy rzeczywiście wracają. Dieta i nawyki uzupełniają leczenie, które ustala lekarz.
Umiarkowane dowody: kilka badań randomizowanych albo niejednoznaczne metaanalizy. Jak oceniamy badania
Wytyczne amerykańskie (2022) i polskie (2022) zalecają zmianę stylu życia: zmniejszenie masy ciała przy nadwadze (mocne zalecenie, dowody umiarkowane), uniesienie wezgłowia łóżka i niejedzenie w ciągu 2–3 godzin przed snem (polskie: co najmniej 3 godziny); są to zalecenia warunkowe, a dowody niskiej jakości. Polskie wytyczne dodają, że brakuje dowodów na rutynowe wykluczanie kawy, czekolady, mięty, cytrusów, ostrych przypraw i napojów gazowanych.
Nadwaga wiąże się z refluksem: w badaniu 10 545 kobiet szanse częstych objawów były około dwukrotnie większe przy BMI 25–27,4 (wskaźnik masy ciała do wzrostu) i prawie trzykrotnie większe przy BMI 30–34,9 niż przy BMI 20–22,4. Zmniejszenie masy ciała pomaga: w programie odchudzania (332 osoby, średnio 13 kg w pół roku) odsetek osób z refluksem spadł z 37% do 15%, ale bez grupy kontrolnej; w badaniu z losowym przydziałem (62 osoby) odchudzanie o 4,4 kg poprawiło objawy, a przybranie 2,1 kg je pogorszyło; w dużym badaniu norweskim spadek BMI o ponad 3,5 jednostki wiązał się z około dwukrotnie większymi szansami ustąpienia objawów.
Uniesienie wezgłowia łóżka o ok. 20 cm (bloki pod nogi łóżka lub klin) poprawiło objawy w małych badaniach: w badaniu naprzemiennym 39 osób poprawę po 6 tygodniach miało 69% wobec 33% bez uniesienia. Przegląd pięciu badań (228 osób) uznał jednak, że wysokie ryzyko błędu nie pozwala na mocne zalecenie, choć to tania, mało ryzykowna opcja. Ogólna jakość życia w badaniu nie poprawiła się.
Spanie na lewym boku zmniejszało narażenie przełyku na kwas w porównaniu z prawym bokiem i plecami w zbiorczej analizie trzech badań niskiej jakości. Amerykańskie wytyczne nie sformułowały osobnego zalecenia, a polskie radzą unikać prawego boku.
Późna kolacja sprzyja refluksowi: osoby jedzące kolację mniej niż 3 godziny przed snem miały około 7,5 raza większe szanse choroby refluksowej niż osoby jedzące co najmniej 4 godziny przed snem (147 chorych i 294 osoby bez objawów). Po leczeniu nawrót wystąpił u 26% z 181 osób, a krótki odstęp między kolacją a snem był jedynym czynnikiem istotnym w analizie wieloczynnikowej. Wolniejsze jedzenie nie zmniejszyło liczby refluksów.
Dla pojedynczych produktów dowodów jest za mało. W badaniach laboratoryjnych alkohol, czekolada, mięta pieprzowa i tłuste jedzenie obniżały napięcie zwieracza między przełykiem a żołądkiem, a kawa, kofeina, cytrusy i ostre przyprawy nie, choć mogą drażnić i wywoływać objawy. Przegląd z 2006 r. nie znalazł badań, które pokazałyby poprawę po zmianie diety, a nowsze zbiorcze analizy (21 badań) wykazały skąpe dowody: pomogła głównie dieta niskowęglowodanowa w 3 badaniach, a większość pozostałych zmian tylko w pojedynczych badaniach.
Chorzy jedzą „wyzwalacze” tak samo często jak osoby bez objawów; w jednym badaniu (317 chorych i 182 osoby bez objawów) chorzy częściej pili napoje gazowane słodzone i herbatę oraz jedli tłustsze i smażone potrawy, a rzadziej cytrusy i alkohol, co może wynikać z unikania ich po wystąpieniu objawów. Surowa cebula nasiliła refluks u osób ze zgagą, ale nie u zdrowych (32 osoby, stara mała próba). Autorzy przeglądu zalecają szersze zmiany: mniej cukru, więcej błonnika i zmianę nawyków jedzenia.
Kawa i alkohol: w zbiorczej analizie 29 badań obserwacyjnych osoby pijące alkohol miały o ok. połowę większe szanse refluksu niż niepijące lub pijące okazjonalnie (zapalenie przełyku częściej), a każde dodatkowe 12,5 g alkoholu dziennie zwiększało je o ok. 16%. Dla kawy starsza analiza nie wykazała związku, nowsza słaby związek (refluks u 34,9% pijących wobec 30,7% niepijących).
Wzorzec śródziemnomorski i roślinny: w badaniu 817 dorosłych dieta niezgodna ze śródziemnomorską wiązała się z ponad dwukrotnie większymi szansami refluksu, a w retrospektywnym badaniu refluksu krtaniowo-gardłowego (184 osoby) dieta roślinna z wodą alkaliczną dała podobny odsetek poprawy jak lek. Nie ma badań z losowym przydziałem, które pozwalałyby zastąpić leki dietą.
Ruch: w zbiorczej analizie 33 badań (242 850 osób) większa aktywność fizyczna wiązała się z mniejszym ryzykiem refluksu (o ok. 20%). Intensywny wysiłek, zwłaszcza tuż po jedzeniu, może nasilać refluks. Trening oddychania przeponą w bardzo małym badaniu z losowym przydziałem (19 osób) skrócił czas z kwaśnym odczynem w przełyku z 9,1% do 4,7%.
Leki z grupy inhibitorów pompy protonowej (np. omeprazol) wytyczne zalecają przez 8 tygodni przy typowych objawach bez objawów alarmowych, a przy dłuższym stosowaniu w najmniejszej skutecznej dawce z próbami odstawienia. W badaniach obserwacyjnych długie stosowanie wiązało się z częstszymi niedoborami witaminy B12, żelaza i magnezu, ale to związek, nie dowód przyczyny, a wytyczne nie zalecają rutynowego uzupełniania ani badań, jeśli nie ma innych czynników ryzyka.
Mocne dowody dotyczą nie konkretnych produktów, ale zmniejszenia masy ciała przy nadwadze, niejedzenia w ciągu 2–3 godzin przed snem i uniesienia wezgłowia łóżka. Wytyczne amerykańskie i polskie radzą wykluczać tylko te produkty, po których objawy rzeczywiście wracają, bo na rutynowe unikanie wszystkich „wyzwalaczy” brakuje dowodów. Dieta uzupełnia leczenie, które ustala lekarz.
Tak, to jedyna zmiana stylu życia z mocnym zaleceniem w wytycznych amerykańskich. W badaniu 10 545 kobiet szanse częstych objawów były około dwukrotnie większe przy wskaźniku BMI 25–27,4 niż przy 20–22,4. W programie odchudzania (332 osoby, średnio 13 kg w pół roku) odsetek osób z refluksem spadł z 37% do 15%, a w badaniu z losowym przydziałem (62 osoby) odchudzanie o 4,4 kg poprawiło objawy.
Przy typowych objawach bez objawów alarmowych wytyczne zalecają próbę 8 tygodni leku z grupy inhibitorów pompy protonowej raz dziennie przed posiłkiem. Gdy objawy ustąpią, warto spróbować odstawić lek, a przy nawrotach stosować najmniejszą skuteczną dawkę codziennie, „na żądanie” lub z przerwami. Przy cięższym zapaleniu przełyku leczenie bywa długie; decyduje lekarz.
Wytyczne amerykańskie stwierdzają, że badania wiążące te leki z wieloma chorobami mają wady i nie dowodzą przyczynowości, a lepsze badania nie wykazały większego ryzyka poza zakażeniami jelit. Polskie wytyczne uznają je za bezpieczną grupę leków z niewielkim odsetkiem działań niepożądanych. Zaleca się najmniejszą skuteczną dawkę i okresową ocenę, czy lek jest nadal potrzebny.
Zgłoś się do lekarza, gdy zgaga towarzyszy trudnościom lub bólowi przy połykaniu, niezamierzonej utracie masy ciała (polskie wytyczne: powyżej 5%), objawom krwawienia z przewodu pokarmowego, niedokrwistości albo uporczywym wymiotom (7–10 dni). W takich sytuacjach przed leczeniem potrzebna jest endoskopia, a nie sama dieta. Do lekarza trzeba też iść przy braku poprawy po 8 tygodniach leczenia lub nawrocie po odstawieniu leków.
Może pomóc, ale skuteczność udowodniono głównie dla odchudzania przy nadwadze i dla niejedzenia tuż przed snem. Przegląd z 2006 r. nie znalazł badań, które pokazałyby poprawę po zmianie samej diety, a nowsze zbiorcze analizy (21 badań) uznały dowody za skąpe. Dla jednych osób pomaga wyłączenie konkretnych produktów, dla innych nie.
