Wyższe tętno spoczynkowe wiąże się w badaniach obserwacyjnych z gorszym rokowaniem dla serca i naczyń, ale przedział 60–100/min to konwencja kliniczna, a nie próg „bezpieczne/niebezpieczne”. U zdrowych wytrenowanych osób wartości poniżej 50/min są zwykle fizjologiczne. W treningu najbardziej użyteczny jest trend względem własnej średniej z kilku dni, a trening sterowany zmiennością rytmu serca (HRV) daje małą i niepewną przewagę nad planem sztywnym.
Umiarkowane dowody: kilka badań randomizowanych albo niejednoznaczne metaanalizy. Jak oceniamy badania
Zbiorcza analiza z 2016 r. (u osób niebiorących leków zwalniających rytm): na każde 10 uderzeń/min więcej ryzyko śmierci z każdej przyczyny było wyższe o ok. 11%, a z przyczyn sercowo-naczyniowych o ok. 13%. Zbiorcza analiza z 2017 r. oszacowała wzrost ryzyka względnego na każde 10/min: 7% dla choroby wieńcowej, 9% dla nagłej śmierci sercowej, 18% dla niewydolności serca, 6% dla udaru, 15% dla chorób sercowo-naczyniowych, 14% dla raka ogółem i 17% dla zgonu z każdej przyczyny. Zależność była prosta i dodatnia dla wszystkich wyników z wyjątkiem migotania przedsionków, gdzie miała kształt litery J.
Zależność jest ciągła, bez wyraźnego progu przy 60 czy 100, i pokazuje związek w populacji: nie wiadomo, czy obniżenie tętna treningiem u konkretnej osoby zmniejsza jej ryzyko w tym samym stopniu, ani czy wyniki przenoszą się na sportowców. Wzrost ryzyka o 17% na 10/min nie oznacza 17 punktów procentowych więcej zgonów, bo ryzyko bezwzględne zależy od wyjściowego ryzyka (wiek, choroby), a dla zdrowego 30-latka różnica bezwzględna jest bardzo mała. W kolejnej zbiorczej analizie w porównaniu z 70/min niższe tętno wiązało się też z mniejszym ryzykiem zgonu z przyczyn niesercowo-naczyniowych.
Wolne tętno zatokowe (bradykardia, poniżej 60/min) występuje nawet u 80% sportowców wysokiego poziomu, częściej u wytrzymałościowców. We włoskim badaniu miało je 57,6% z 4081 sportowców wobec 26,1% z 7764 osób niebędących sportowcami. U dobrze wytrenowanych tętno spoczynkowe bywa 30–40/min, a we śnie spada poniżej 30/min. Przegląd z 2024 r. podaje, że 51–60/min jest u sportowców częste, a poniżej 50/min rzadkie i głównie u wysoko wytrenowanych wytrzymałościowców.
Przyczyny niskiego tętna u sportowców to nie tylko tonus nerwu błędnego: nawet po całkowitej farmakologicznej blokadzie układu autonomicznego wytrenowani mają niższe tętno niż nietrenujący, a wśród 157 byłych elitarnych sportowców po ponad 5 latach bez treningu 65% miało nadal wolne tętno, a 18% poniżej 50/min. Według międzynarodowych zaleceń bez objawów tętno co najmniej 30/min jest u wysoko wytrenowanych sportowców prawidłowe, a od choroby węzła zatokowego trzeba odróżnić tylko głębokie wolne tętno lub wyraźną nierówność rytmu (poniżej 30/min i/lub przerwy co najmniej 3 s w czasie czuwania).
Trening sterowany HRV: zbiorcza analiza z 2021 r. wykazała przewagę nad planem sztywnym dla wskaźników HRV związanych z nerwem błędnym, ale dla wydolności efekty były małe i nieistotne (pułap tlenowy, wynik wytrzymałościowy), a w tętnie spoczynkowym nie było różnicy. Starsza analiza dała większy efekt, a kolejna umiarkowany efekt na parametry podmaksymalne i mały, niepewny na wyniki sportowe. Wszystkie opierają się na małych próbach, głównie w wytrzymałości, a dla treningu siłowego nie znaleziono badań z losowym przydziałem ani zbiorczych analiz.
Pomiar: dla HRV najlepiej sprawdzony wskaźnik to lnRMSSD, a zalecana jest średnia tygodniowa z co najmniej trzech pomiarów na tydzień lub 7-dniowa średnia krocząca. W badaniu triathlonistów zmiany i związek z wynikiem rosły do plateau po około 3–4 dniach uśredniania. Pojedynczy dzień jest głośny: nocne pomiary opaską WHOOP u olimpijskich piłkarzy wodnych (16 tygodni) miały średnią tygodniową zmienność 5,4% dla lnRMSSD i 7,6% dla tętna.
Nagły wzrost tętna: najlepiej udokumentowaną (obserwacyjnie, z urządzeń noszonych) przyczyną jest infekcja. Dane z Fitbitów od ponad 47 tys. osób poprawiły predykcję zachorowań grypopodobnych, zmiany tętna, snu i aktywności pozwalały wykrywać COVID-19 lepiej niż same objawy, a w małej grupie 33 osób z COVID-19 utrzymywała się podwyższona o średnio 7/min (około 13%) nocna wartość tętna z jednoczesnym spadkiem RMSSD z około 65 do 45 ms; po COVID-19 podwyższone tętno spoczynkowe utrzymywało się przeciętnie 79 dni od początku objawów (doniesienie prasowe).
W 14-dniowym badaniu 41 zdrowych dorosłych (Polar H10, 5 min rano) wyższe RMSSD wiązało się z lepszym snem, mniejszym zmęczeniem i stresem, a nie wykazano związku z odczuwaną bolesnością mięśni; to obserwacja na małej grupie. Przegląd opisuje też zjawisko wysycenia wskaźników nerwu błędnego u bardzo wytrenowanych oraz brak prostej reguły „tętno rośnie o X, więc przetrenowanie”.
Dla dorosłych 60–100/min uznaje się za zakres typowy (konwencja kliniczna): poniżej 60 to bradykardia, a powyżej 100 tachykardia. To nie jest próg „bezpieczne/niebezpieczne”, bo ryzyko populacyjne rośnie stopniowo wraz z tętnem, bez wyraźnego progu przy 60 czy 100. Przy wartościach powyżej ok. 80/min rośnie ono w danych populacyjnych coraz wyraźniej, a poprawa sprawności, snu i redukcja stresu zwykle obniżają tętno.
W badaniach obserwacyjnych wyższe tętno spoczynkowe wiąże się z gorszym rokowaniem. W zbiorczej analizie z 2016 r. na każde 10 uderzeń/min więcej ryzyko śmierci z każdej przyczyny było wyższe o ok. 11%, a z przyczyn sercowo-naczyniowych o ok. 13%. Zbiorcza analiza z 2017 r. podała m.in. wzrost ryzyka o 17% dla zgonu z każdej przyczyny, 15% dla chorób sercowo-naczyniowych i 18% dla niewydolności serca na każde 10/min. To związek w populacji, a nie dowód przyczyny.
To ryzyko względne, a nie 17 punktów procentowych więcej zgonów. Ryzyko bezwzględne zależy od wyjściowego ryzyka (wiek, choroby), więc dla zdrowego 30-latka różnica bezwzględna jest bardzo mała. W kolejnej zbiorczej analizie w porównaniu z 70/min niższe tętno wiązało się też z mniejszym ryzykiem śmierci z przyczyn niesercowo-naczyniowych.
U zdrowych, wytrenowanych osób wartości poniżej 50/min, a nawet poniżej 40/min, są zwykle fizjologiczne, jeśli nie ma objawów. Według międzynarodowych zaleceń bez objawów tętno ≥30/min jest u wysoko wytrenowanych sportowców prawidłowe. Niepokój powinny budzić zawroty głowy, omdlenia lub stany przedomdleniowe, duszność albo nietolerancja wysiłku.
Bradykardia zatokowa występuje nawet u 80% sportowców wysokiego poziomu, częściej u wytrzymałościowców; we włoskim badaniu miało ją 57,6% z 4081 sportowców wobec 26,1% z 7764 osób niebędących sportowcami. U dobrze wytrenowanych tętno spoczynkowe bywa 30–40/min. Przyczyną jest nie tylko tonus nerwu błędnego, bo nawet po farmakologicznej blokadzie układu autonomicznego wytrenowani mają niższe tętno, a 65% z 157 byłych elitarnych sportowców miało bradykardię po >5 latach bez treningu.
Ocena sportowca z bradykardią zaczyna się od wywiadu o objawach, a następnie EKG i badań dodatkowych. Tętno ≤30/min w ciągu dnia lub przerwy ≥3 s w czasie czuwania wymagają pełnej oceny, bo trzeba je odróżnić od choroby węzła zatokowego. Bradykardię można uznać za łagodną, jeśli nie ma objawów, a EKG jest prawidłowe.
