Dostępne dowody nie pozwalają stwierdzić, że mleko, białko serwatkowe lub cukier powodują trądzik: zbiorcze analizy badań obserwacyjnych pokazują umiarkowany związek z mlekiem (ogólnie o ok. jedną czwartą wyższe szanse na trądzik), a dieta niskoglikemiczna daje w małych badaniach niewielką poprawę. Trądzik klatki i pleców u trenujących częściej wiąże się ze sterydami anaboliczno-androgennymi, tarciem i szczelnym przykryciem skóry niż z samym potem, a nasilać go mogą megadawki witamin B6/B12 i u części osób serwatka. Przy trądziku średnio ciężkim, bliznowaciejącym lub opornym na leczenie miejscowe warto iść do dermatologa. Izotretynoina jest skuteczna, ale wymaga zmniejszenia obciążeń treningowych i kontroli CK (enzymu z mięśni), wątroby oraz tłuszczów we krwi.
Słabe dowody: małe badania, wyniki mieszane. Jak oceniamy badania
Cukier i dieta niskoglikemiczna: w badaniu (Smith 2007; 43 mężczyzn w wieku 15–25 lat, 12 tygodni) dieta o niskim ładunku glikemicznym dała większy spadek liczby zmian zapalnych i lepszą wrażliwość na insulinę; podobny kierunek widziano w mniejszych badaniach koreańskich (Kwon 2012, kilkadziesiąt osób, 10 tygodni). Przeglądy (Meixiong 2022, Dall'Oglio 2021) uznają efekt za obiecujący, ale oparty na małych, krótkich badaniach o wysokim ryzyku błędu; dieta niskoglikemiczna nie zastępuje leczenia. Dane o samym cukrze (sacharozie) są głównie obserwacyjne i pośrednie (przez poziom cukru we krwi).
Wytyczne leczenia (amerykańskie AAD 2024, europejskie z 2016 r.): podstawą jest leczenie miejscowe (retinoid, nadtlenek benzoilu), doustne antybiotyki są ograniczone czasowo, a izotretynoinę stosuje się przy ciężkim, bliznowaciejącym lub opornym trądziku; jej skuteczność ma najwyższy poziom dowodów (A). Wytyczne według dostępnej wiedzy nie mają mocnych zaleceń żywieniowych ze względu na jakość dowodów (informacja niezweryfikowana).
Mleko i nabiał: zbiorcza analiza badań obserwacyjnych (Juhl 2018; ok. 78 500 dzieci, nastolatków i młodych dorosłych) pokazała wyższe szanse trądziku przy spożyciu nabiału: ogólnie o ok. jedną czwartą, dla mleka pełnego o ok. 20%, dla odtłuszczonego o ok. 30%, a dla jogurtu i sera zwykle bez istotnego związku. Podobny kierunek wykazały inne analizy. To badania obserwacyjne, często oparte na pamięci uczestników, z dużymi różnicami wyników i możliwym wpływem innych czynników, więc nie dowodzą przyczynowości i nie pozwalają ustalić ryzyka bezwzględnego. Proponowany mechanizm (hormon IGF-1, insulina, działanie leucyny) to hipoteza. W badaniu NutriNet-Santé (przekrojowym, ok. 24 000 dorosłych) trądzik u dorosłych wiązał się z częstszym spożyciem produktów tłustych i słodkich, napojów słodzonych i mleka, ale to korelacja.
Białko serwatkowe: są opisy przypadków i małe serie (Silverberg 2012: 5 nastoletnich sportowców z zaostrzeniem trądziku po serwatce; Simonart 2012: seria ok. 5 mężczyzn trenujących siłowo), w części przypadków zmiany ustępowały po odstawieniu suplementu, ale bez grupy kontrolnej i przy możliwych innych czynnikach (np. sterydy anaboliczne lub kreatyna). Badania przekrojowe i porównujące osoby z trądzikiem i bez (Pontes 2013, Cengiz 2017) wskazują częstszy trądzik, zwłaszcza tułowia, u użytkowników suplementów białkowych, ale to małe próby bez dowodu przyczynowości. Nie ma dużego badania z losowym przydziałem, więc nie wiadomo, jaka część użytkowników reaguje ani przy jakiej dawce.
Pot i trądzik tułowia: pot sam w sobie nie jest udowodnioną przyczyną trądziku. Znany jest „acne mechanica”, czyli trądzik wywołany tarciem, uciskiem, ciepłem i szczelnym przykryciem skóry (pasy, plecaki, ciasna odzież, mokra koszulka). Trądzik tułowia jest też częsty u osób z trądzikiem twarzy i zależy od genetyki oraz hormonów. Ważnym „naśladowcą” jest łojotokowe lub drożdżakowe zapalenie mieszków włosowych (Malassezia): drobne, jednakowe, swędzące grudki na klatce i plecach, nasilane przez ciepło i pot, niereagujące na antybiotyki ani retinoidy i wymagające leczenia przeciwgrzybiczego (informacja z wiedzy klinicznej, niezweryfikowana).
Witaminy B6 i B12: są opisy przypadków wysypki trądzikopodobnej (z jednakowymi zmianami) po wysokich dawkach B6 i B12, ustępującej po odstawieniu. Badanie Kang 2015 (mała próba na ok. 10 zdrowych ochotnikach i badania laboratoryjne) wykazało, że B12 zmienia aktywność genów bakterii C. acnes i zwiększa produkcję związków nasilających stan zapalny (porfiryn); dowód dotyczy mechanizmu, nie skutku u ludzi. Zwykłe dawki z diety lub standardowej multiwitaminy raczej nie są problemem, ryzyko dotyczy megadawek (np. zastrzyków lub kilku suplementów naraz).
Sterydy anaboliczno-androgenowe (SAA): trądzik jest jednym z najczęstszych działań niepożądanych SAA, co opisują przeglądy kliniczne i stanowisko amerykańskiego towarzystwa endokrynologicznego (Endocrine Society); opisano nawet ciężką postać, acne fulminans. Dane pochodzą z obserwacji klinicznych, nie z badań z losowym przydziałem, a mechanizm to pobudzenie gruczołów łojowych przez androgeny.
Izotretynoina a trening: najczęstsze działania uboczne to suchość skóry i błon śluzowych, bóle mięśni i stawów oraz podwyższone CK (enzym z mięśni); opisano też zapalenie mięśni, a rozpad mięśni (rabdomiolizę) rzadko. Seria przypadków (Landau 2001) wykazała wyraźnie podwyższone CK po wysiłku u pacjentów leczonych izotretynoiną; większość przypadków była bezobjawowa, a CK wracało do normy po odpoczynku. Dane są małe i obserwacyjne, a badań z losowym przydziałem z treningiem siłowym nie ma. Duży przegląd retrospektywny z Polski (Brzezinski 2017) opisuje profil działań niepożądanych w praktyce.
Przy ciężkim, bliznowaciejącym lub opornym na leczenie trądziku. Wytyczne amerykańskie z 2024 r. i europejskie z 2016 r. uznają ją za skuteczne leczenie takiego trądziku. Dawkowanie ustala lekarz: zwykle 0,5–1 mg/kg/dobę do skumulowanej dawki ok. 120–150 mg/kg, z posiłkiem zawierającym tłuszcz.
Może pomóc nieznacznie. W badaniu (43 mężczyzn w wieku 15–25 lat, 12 tygodni) dieta o niskim ładunku glikemicznym dała większy spadek liczby zmian zapalnych i lepszą wrażliwość na insulinę, a podobny kierunek widziano w mniejszych badaniach koreańskich. Przeglądy uznają efekt za obiecujący, ale oparty na małych, krótkich badaniach o wysokim ryzyku błędu.
Podstawą jest leczenie miejscowe (retinoid, nadtlenek benzoilu). Doustne antybiotyki stosuje się krótkoterminowo, w połączeniu z lekiem miejscowym, aby ograniczyć oporność. Izotretynoinę rezerwuje się dla ciężkiego, bliznowaciejącego lub opornego trądziku.
Tak, nadtlenek benzoilu 2,5–5% (żel myjący lub krem) i adapalen miejscowo są dobrymi, tanimi opcjami na tułów. Nadtlenek benzoilu odbarwia ubrania i ręczniki.
Wytyczne ograniczają je w czasie. Doustne antybiotyki stosuje się krótkoterminowo i w połączeniu z lekiem miejscowym, aby ograniczyć oporność. Podstawą leczenia pozostaje leczenie miejscowe (retinoid, nadtlenek benzoilu).
Możliwe, ale nie ma dowodu przyczynowości. Zbiorcza analiza badań obserwacyjnych (ok. 78 500 osób) pokazała wyższe szanse trądziku przy spożyciu nabiału: ogólnie o ok. jedną czwartą, dla mleka pełnego o ok. 20%, dla odtłuszczonego o ok. 30%. Badania te są podatne na błędy pamięci uczestników i wpływ innych czynników, a nie wiadomo, kto reaguje.
