Witamina K2 (MK-4, MK-7) i D3

Umiarkowane dowodyZależy od Ciebie

MK-7 (forma witaminy K2) poprawia poziom witaminy K w organizmie, a w dwóch ostatnich badaniach umiarkowanie spowolniła narastanie zwapnienia tętnic wieńcowych u osób z już rozwiniętym zwapnieniem. Wyniki innych badań są niespójne, a twardych skutków (zawały, zgony, złamania) nikt nie sprawdził. Nie ma dowodów, że K2 jest „obowiązkowa” przy D3, a przy acenokumarolu i warfarynie (lekach przeciwkrzepliwych) nie wolno jej brać bez lekarza.

Umiarkowane dowody: kilka badań randomizowanych albo niejednoznaczne metaanalizy. Jak oceniamy badania

Co mówią badania (12)

Zbiorcza analiza 14 badań z losowym przydziałem (1533 osoby, K1 i K2): witamina K nieznacznie spowolniła narastanie zwapnienia tętnic wieńcowych (średnio o ok. 17 jednostek w skali Agatstona) i obniżyła marker niedoboru witaminy K we krwi (dp-ucMGP). Zdarzenia niepożądane nie różniły się między grupami.
Umiarkowane dowodyŹródło 7
VitaK-CAC (badanie z losowym przydziałem, osoby ze zwapnieniem tętnic wieńcowych 50–400 pkt, MK-7 360 µg na dobę, 2 lata): mediana wyniku zwapnienia wzrosła z 145 do 214 pkt w grupie placebo i z 135 do 184 pkt w grupie MK-7, czyli o ok. 29% mniej. Autorzy nazwali efekt skromnym. 78% uczestników brało statyny, a badanie nie miało wystarczającej liczby osób, by ocenić zawały i zgony. Autorzy rozważają też, że MK-7 może sprzyjać zwapnieniu niektórych blaszek.
Umiarkowane dowodyŹródła 1, 2, 3
DANCODE (badanie z losowym przydziałem, 400 osób z wynikiem zwapnienia co najmniej 400 pkt, MK-7 720 µg razem z D3 25 µg, 24 miesiące): wynik zwapnienia wzrósł o 196 pkt wobec 248 pkt w grupie kontrolnej, czyli o 52 pkt mniej. Objętość blaszek niezwapniałych nie różniła się między grupami.
Umiarkowane dowodyŹródło 6
W pozostałych badaniach efekt był nieistotny: w analizie duńskiego badania na 304 mężczyznach (wzrost o 203 wobec 254 pkt; korzyść tylko w podgrupie z wynikiem co najmniej 400 pkt) oraz w badaniu AVADEC na 365 mężczyznach z wapnieniem zastawki aortalnej (różnica 17 pkt, statystycznie nieistotna).
Umiarkowane dowodyŹródła 4, 5
Choroby nerek i cukrzyca: zbiorcza analiza 10 badań w przewlekłej chorobie nerek (bez istotnej zmiany wyniku zwapnienia), zbiorcza analiza 11 badań u dializowanych (brak korzyści dla zwapnienia i śmiertelności) oraz badanie na 68 osobach z cukrzycą typu 2 (MK-7 360 µg, 6 miesięcy; główny mierzony wynik bez istotnej zmiany).
Umiarkowane dowodyŹródła 8, 9, 17
Kości: zbiorcza analiza 16 badań (6425 kobiet po menopauzie) wykazała poprawę gęstości kości w kręgosłupie lędźwiowym, ale nie w szyjce kości udowej ani w biodrze. Łączny wpływ na złamania był nieistotny (ryzyko niższe o 44%, ale wynik mógł być dziełem przypadku). Zbiorcza analiza 20 badań dała o 56% niższe szanse złamań klinicznych, ale autorzy uznają dowody dotyczące gęstości kości za niewystarczające.
Umiarkowane dowodyŹródła 12, 13, 24
Badania na kościach: MK-7 180 µg przez 3 lata u 244 zdrowych kobiet po menopauzie zmniejszył spadek gęstości kości w kręgosłupie i szyjce kości udowej (nie w całym biodrze). Dawka 90 µg przez rok (311 osób) zmniejszała utratę kości w szyjce kości udowej u kobiet po menopauzie (nie u mężczyzn), a dodanie wapnia i D3 nie dało dodatkowego efektu.
Umiarkowane dowodyŹródła 14, 15
Acenokumarol: w badaniu na zdrowych ochotnikach (18 osób) 45 µg MK-7 na dobę obniżyło INR (wskaźnik tego, jak wolno krzepnie krew) średnio o ok. 40%, a już 10 i 20 µg powodowało klinicznie istotny spadek INR u co najmniej 40% i 60% badanych. Autorzy zalecają unikać MK-7 przy lekach z grupy antagonistów witaminy K.
Umiarkowane dowodyŹródło 16
Złamania: zbiorcza analiza Cockayne (13 badań gęstości kości i 7 badań złamań, wszystkie japońskie, z MK-4) wykazała o 60% niższe szanse złamań kręgów, o 77% niższe szyjki kości udowej i o 81% niższe złamań poza kręgosłupem. Po wyłączeniu badań budzących zastrzeżenia szanse złamań klinicznych były niższe o ok. 28%, bez różnicy dla złamań kręgów i gęstości kości.
Słabe dowodyŹródła 10, 11
Dieta: w 8 duńskich serach witamina K wynosiła od mniej niż 0,5 do 32 µg na 100 g (przeważały formy MK-9 i MK-8, a przyswajalność w badaniu laboratoryjnym wahała się od 6,4% do 80%), a natto zawiera ok. 380 µg MK-7 w porcji 50 g. Bez natto trudno osiągnąć z samej diety dawki z badań.
Słabe dowodyŹródła 21, 22
Bezpieczeństwo: górnego poziomu spożycia nie ustalono dla żadnej formy witaminy K; w AVADEC (MK-7 720 µg + D 25 µg przez 2 lata) zgony i zdarzenia sercowo-naczyniowe nie różniły się istotnie między grupami; MK-7 jako „bezpieczną" w ciąży i u dzieci przedstawia tylko przegląd narracyjny.
Słabe dowodyŹródła 5, 25
Nie znaleziono badania pokazującego, że K2 jest konieczna przy D3, ani badań D3 powyżej 2000 j.m. z K2 i bez niej. W badaniach stosowano D3 w dawkach 400–1000 j.m. Teza „obowiązkowa przy D3” opiera się na mechanizmie, nie na badaniach klinicznych.
Brak dowodów na efektŹródła 4, 5, 6, 15, 26

Najczęstsze pytania

Czy K2 chroni przed zwapnieniem tętnic?

Dowody są niespójne i dotyczą osób z już rozwiniętym zwapnieniem. W badaniu VitaK-CAC (MK-7 360 µg, 2 lata) wynik zwapnienia wzrósł o 49 pkt wobec 69 pkt w grupie placebo, a w DANCODE (MK-7 720 µg z D3) o 196 wobec 248 pkt. W badaniu AVADEC nie było efektu na zastawkę aortalną. Zbiorcza analiza 14 badań dała tylko niewielkie spowolnienie narastania zwapnienia (o ok. 17 pkt), a u zdrowych brak danych o korzyści.

Czy K2 usuwa zwapnienia z tętnic?

Nie. Najlepsze badania pokazują co najwyżej zwolnienie narastania zwapnienia (ok. 20–50 pkt w 2 lata), a nie jego cofnięcie. W obu grupach, także z K2, zwapnienie rosło dalej.

Czy K2 poprawia gęstość kości?

Trochę, ale głównie w kręgosłupie lędźwiowym. Zbiorcza analiza 16 badań (6425 kobiet po menopauzie) wykazała poprawę gęstości kości w kręgosłupie lędźwiowym, lecz nie w szyjce kości udowej ani w biodrze. W badaniu z MK-7 180 µg przez 3 lata spadek gęstości kości w kręgosłupie i szyjce kości udowej był mniejszy u 244 zdrowych kobiet po menopauzie.

Czy K2 można brać z acenokumarolem lub warfaryną?

Nie bez lekarza. K2 działa przeciwnie do tych leków. W badaniu na zdrowych ochotnikach przyjmujących acenokumarol 45 µg MK-7 dziennie obniżyło INR (wskaźnik krzepnięcia krwi) średnio o ok. 40%, a już 10 i 20 µg powodowało klinicznie istotny spadek INR u co najmniej 40% i 60% badanych. Autorzy zalecają unikać MK-7 u osób leczonych antagonistami witaminy K. Nie zaczynaj ani nie kończ K2 bez wiedzy lekarza i kontroli INR.

Czy K2 działa w chorobach nerek i u dializowanych?

Nie ma dowodu korzyści dla zwapnienia. Zbiorcza analiza 10 badań w przewlekłej chorobie nerek poprawiła markery we krwi, ale nie wynik zwapnienia w badaniach obrazowych, a analiza 11 badań u dializowanych nie wykazała korzyści dla zwapnienia ani śmiertelności. Przy chorobie nerek porozmawiaj z lekarzem.

Czym różni się witamina K1 od K2?

K1 (filochinon) występuje głównie w zielonych warzywach liściastych, a K2 (menachinony) w żywności fermentowanej i zwierzęcej oraz w suplementach. Normę spożycia EFSA ustaliła tylko dla K1, bo dla menachinonów dowody uznała za niewystarczające. Przegląd wskazuje, że K2 wypadła lepiej niż K1 pod względem gęstości kości w kręgosłupie lędźwiowym.

Jak stosować

Nie bierz K2 „z obowiązku" przy D3: dawkę D3 dobieraj do stężenia 25(OH)D i zaleceń lekarza, a nie do K2.
Przy acenokumarolu lub warfarynie nie zaczynaj ani nie kończ K2 bez wiedzy lekarza i kontroli INR (wskaźnika krzepnięcia krwi). Utrzymuj stałą dietę i stałą dawkę.
Jeśli chcesz suplementować i nie bierzesz leków przeciwkrzepliwych, rozważ MK-7 90–180 µg dziennie do posiłku z tłuszczem (zakres z badań na kościach; to interpretacja, nie zalecenie).
Wyższe dawki MK-7 (360–720 µg) stosuj tylko pod kontrolą lekarza: badano je głównie u chorych z chorobami serca.
Nie oczekuj poprawy siły ani masy mięśniowej: nie znaleziono żadnych badań na ten temat.
Przy zwapnieniu tętnic lub osteoporozie K2 nie zastępuje leczenia: porozmawiaj z lekarzem.
Jedz dużo zielonych warzyw liściastych (K1); natto jest bardzo bogate w MK-7 (ok. 380 µg w 50 g), a sery zawierają niewiele.
Przy nowych doustnych lekach przeciwkrzepliwych (DOAC: apiksaban, rywaroksaban, edoksaban, dabigatran) powiedz lekarzowi lub farmaceucie o każdym suplemencie. Interakcji K2 z DOAC nie znaleziono, ale brakuje badań.
W ciąży, przy karmieniu piersią i u dzieci nie zaczynaj K2 bez konsultacji z lekarzem.

Bezpieczeństwo

Interakcja z acenokumarolem i warfaryną jest realna: już 10–45 µg MK-7 dziennie obniżało INR (wskaźnik krzepnięcia krwi) w badaniu na acenokumarolu. Bez konsultacji z lekarzem nie łącz K2 z tymi lekami.
DOAC (nowe doustne leki przeciwkrzepliwe) działają na czynnik Xa lub trombinę, a nie przez witaminę K, więc z mechanizmu K2 nie powinna ich osłabiać. To wniosek z farmakologii, brakuje badań klinicznych.
Górnego bezpiecznego poziomu spożycia witaminy K2 nie ustalono. W ciąży nie ma badań nad ryzykiem dla rozrodu, więc nie zaczynaj bez lekarza.
Otwarte pytanie: autorzy badania VitaK-CAC zwrócili uwagę, że MK-7 może sprzyjać zwapnieniu niektórych blaszek (w DANCODE objętość blaszek niezwapniałych nie wzrosła).
Czerwone flagi, idź do lekarza: przyjmujesz lek przeciwkrzepliwy i chcesz suplementować K2 lub zmieniasz dietę (dużo natto, warzyw liściastych), niewyjaśnione krwawienia, siniaki, krew w stolcu lub moczu, bardzo obfite miesiączki, zakrzepica, migotanie przedsionków, stenty lub sztuczna zastawka, ciąża lub karmienie piersią, choroba nerek lub wątroby, ból w klatce piersiowej, duszność albo omdlenia.

Mity

„K2 musi być z D3, inaczej wapń odkłada się w tętnicach.” Brak badań z losowym przydziałem, to hipoteza z mechanizmu. W badaniach na kościach wapń i D3 nie dodały efektu do K2.
„K2 udrażnia tętnice i usuwa zwapnienia.” Najlepsze badania pokazują co najwyżej zwolnienie narastania zwapnienia (ok. 20–50 pkt w 2 lata), nie jego cofnięcie, a w części badań efekt był nieistotny.
„K2 zapobiega złamaniom": najsilniejsze efekty pochodzą z małych japońskich badań z MK-4 45 mg, a po wyłączeniu badań budzących wątpliwości efekt jest słabszy.
„MK-7 jest bezpieczne dla wszystkich": nie dla osób na acenokumarolu i warfarynie.
„DOAC też wchodzą w interakcję z K2": z mechanizmu nie powinny, ale brakuje badań.
„Natto, ser i żółtka pokryją zapotrzebowanie na MK-7 jak w badaniach.” Natto tak, ser nie (do 32 µg witaminy K ogółem w 100 g).
„K2 zwiększa siłę i masę mięśniową": nie znaleziono żadnych badań na ten temat.

Prawda czy mit

Wszystkie karty →

Brak dowodów

„Witamina D3 musi być z K2, inaczej wapń odkłada się w tętnicach”

Nie znaleziono badań, które pokazywałyby, że K2 jest konieczna przy D3. Pomysł opiera się na mechanizmie działania, a badania nie porównywały samej D3 z D3 razem z K2. W 2-letnim badaniu 400 osób z bardzo zwapniałymi tętnicami wieńcowymi zwapnienie rosło wolniej po K2 z D3, ale u 365 mężczyzn z wapnieniem zastawki aorty efektu nie było. To coś innego niż ochrona zdrowych. Przy lekach przeciwkrzepliwych K2 bierze się tylko po uzgodnieniu z lekarzem.

Źródła (3)