Żywność ultraprzetworzona: pełny raport

Wniosek

Najlepszy dowód przyczynowy to krótkie, małe badania żywieniowe. Pokazują one, że diety oparte na żywności ultraprzetworzonej (UPF) zwykle zwiększają spożycie energii i masę ciała. Wielkość efektu zależy jednak od projektu badania i od tego, co jeszcze różni diety [1][2][4]. Skutki zdrowotne w dłuższym czasie (cukrzyca typu 2, śmiertelność sercowo-naczyniowa, zaburzenia lękowe) opierają się wyłącznie na badaniach obserwacyjnych [7]. Kategoria NOVA 4 jest bardzo niejednorodna. W kohorcie EPIC najsilniej z ryzykiem wiązały się słodzone napoje i produkty odzwierzęce (w tym przetworzone mięso), a dla pakowanego pieczywa i płatków dane są neutralne lub korzystne [8][10]. Praktycznie opłaca się wybierać produkty o krótkim składzie, a nie unikać kategorii „UPF" jako takiej.

Uwaga o ograniczeniach tej analizy: w trakcie pracy wyczerpał się limit narzędzi wyszukiwania i otwierania stron. Nie zweryfikowałem więc dla UPF: azotynów, słodzików, jogurtów smakowych, roślinnych zamienników mięsa, polisorbatu 80 u ludzi, batonów i odżywek białkowych oraz badania Nature Metabolism z 2026 r. Te fragmenty są oznaczone jako „niezweryfikowane". Zawierają wiedzę ogólną bez numerów źródeł i trzeba je traktować ostrożniej. Podczas recenzji limit narzędzi wyczerpał się ponownie. W pełni sprawdziłem tylko pracę [2]. Pozostałe liczby i opisy prac są zgodne z raportem tylko w tym sensie, że nie znalazłem w nich sprzeczności. Szczegóły są w sekcji „Weryfikacja".

Poziom dowodów

B.

• Kilka randomizowanych badań żywieniowych idzie w podobnym kierunku (większe spożycie energii i masa ciała przy UPF). Są jednak małe i krótkie (1–8 tygodni), a ich interpretacja jest sporna [1][2][3][4][6][17].
• Najlepiej udokumentowane skutki (umieralność z powodu chorób serca, cukrzyca typu 2, lęk) pochodzą z badań obserwacyjnych. Przegląd parasolowy ocenił pewność dowodów jako niską lub bardzo niską w większości analiz [7].
• Nie znalazłem metaanalizy badań randomizowanych, która rozstrzygałaby sprawę.

Co mówią badania

1. Klasyfikacja NOVA i jej krytyka

• UPF to według NOVA „formulacje przemysłowe" łączące ekstrakty z pierwotnych produktów z dodatkami i przemysłowymi składnikami. Przykłady to płatki śniadaniowe, słodycze i chleb produkowany masowo [2].
• Krytyka z przeglądu w Proc Nutr Soc (2025, przegląd krytyczny) [10]:
  • Podział binarny nie uwzględnia składu odżywczego, wzbogacania produktów ani tradycji kulinarnych.
  • Kategoryzacja bywa niespójna. Przykładem są płatki z otrębów pszennych (85% otrąb), które zalicza się do UPF głównie z powodu ekstruzji.
  • W badaniach pojawiają się błędy metodyczne: słabe narzędzia oceny diety i mieszanie przetworzenia z innymi cechami diety.
  • UPF bywają tanim źródłem składników odżywczych dla osób o niskich dochodach.
• Analiza z 2026 r. [11] wskazuje na utrzymującą się krytykę spójności i powtarzalności klasyfikacji grupy 4. Jednocześnie przyznaje, że NOVA pomogła zidentyfikować przemysłowe przetwarzanie jako czynnik niezależny od składu odżywczego.

2. Hall 2019 (RCT, NIH)

• Wzięło udział 20 dorosłych hospitalizowanych, każda dieta trwała 14 dni, a kolejność była losowa. Diety zrównano pod względem zaoferowanych kalorii, cukru, tłuszczu, błonnika i makroskładników [1].
• Na diecie UPF spożycie było większe o 508 ± 106 kcal/dobę (p = 0,0001). Wzrosło spożycie węglowodanów (+280 kcal) i tłuszczu (+230 kcal), a białka nie (−2 kcal). Zmiany masy ciała były silnie skorelowane z różnicą w spożyciu energii [1].
• Tempo jedzenia wynosiło 48 kcal/min na diecie UPF i 31 kcal/min na diecie nieprzetworzonej [12].
• Ograniczenia: mała próba, 2 tygodnie, warunki szpitalne. Dieta UPF różniła się też gęstością energetyczną i tempem jedzenia, co autorzy kolejnych analiz uznają za możliwy mechanizm, a nie dowód, że sama „przetworzoność" szkodzi [12].
• Analiza post hoc badania Halla (Brunstrom i in., Am J Clin Nutr 2026) miała według opisu w rejestrze wskazywać, że dieta nieprzetworzona zmniejsza spożycie energii. Widziałem tylko ten opis, więc wynik jest niezweryfikowany [19].

3. Nowsze badania randomizowane (2024–2026)

• UPDATE (Dicken i in., Nat Med 2025) [2]:
  • Projekt: 55 zrandomizowanych dorosłych z nadwagą lub otyłością w Anglii (BMI ≥25 do <40 kg/m²), crossover, 2 diety po 8 tygodni. W analizie ITT było 50 osób. Obie diety były zgodne z brytyjskim Eatwell Guide i jedzone do woli. Uczestnicy byli zaślepieni co do pierwszorzędowego punktu końcowego.
  • Masa ciała spadła o −2,06% na diecie minimalnie przetworzonej (MPF; 95% CI −2,99 do −1,13) i o −1,05% na diecie UPF (95% CI −1,98 do −0,13). Różnica wyniosła −1,01 punktu procentowego (95% CI −1,87 do −0,14; p = 0,024; d Cohena −0,48).
  • Według opisu pracy dieta MPF dała większą poprawę parametrów kardiometabolicznych niż UPF. Łagodne zdarzenia żołądkowo-jelitowe były częste na obu dietach.
  • Szczegółów drugorzędnych punktów końcowych (szacowany deficyt energii, głód, zachcianki, LDL-C, glukoza) nie zdołałem sprawdzić. Dlatego usunąłem z raportu podane wcześniej liczby i opis tych wyników.
  • Wniosek: efekt jest statystycznie istotny, ale umiarkowany, i to przy dietach zgodnych z wytycznymi. Obie diety odchudzały.
  • Krytyka: do pracy opublikowano 6 stycznia 2026 r. trzy komentarze (Matters Arising). Według raportu jeden z nich napisali Ludwig, Willett i Putt, którzy kwestionują wnioski autorów [3]. Autorstwa i treści komentarzy nie zdołałem potwierdzić. Inny komentarz [17] (niezweryfikowany) omawia ograniczenia interpretacji badań nad UPF.
• Hamano i in. (Diabetes Obes Metab 2024) [4]: otwarte badanie crossover z udziałem Japończyków, po 1 tygodniu każdej diety. Według raportu na diecie UPF uczestnicy przytyli o 1,1 kg więcej (95% CI 0,2–2,0) i zjadali o 813 kcal/dobę więcej (CI 342–1285). Zaobserwowano też rzadsze żucie. Badanie było krótkie, nie zaślepione i małe. Liczb nie zdołałem sprawdzić w pracy.
• Badanie z młodymi dorosłymi (18–25 lat), 2025 [5]: crossover, dwa 14-dniowe okresy (81% UPF vs 0% UPF). Diety dopasowano pod względem makroskładników, błonnika, dodanego cukru i gęstości energetycznej. Wyników nie znam, więc podaję tylko projekt.
• Preload, fixed-energy (Appetite 2026) [6]: przy porcjach o stałej energii poziom przetworzenia nie zmienił spożycia do woli (różnica −24,5 kcal; CI −87 do +38; ok. 54 osoby). To wskazuje, że w jednym posiłku i przy dopasowanej gęstości energetycznej sam „UPF" nie zwiększył apetytu. Liczby niezweryfikowane.
• Badanie Nature Metabolism 2026 [18] – niezweryfikowane: znam tylko tytuł („Metabolic and neural responses to ultraprocessed foods"). Nie wyciągam z niego żadnych wniosków.
• Podsumowanie badań randomizowanych: kierunek efektu jest powtarzalny. Nie wiadomo jednak, ile wynika z „przetworzenia", a ile z gęstości energetycznej, tempa jedzenia i smakowitości.

4. Przegląd parasolowy BMJ 2024 (Lane i in.)

• Przegląd objął 45 zbiorczych analiz i około 9,9 mln uczestników. Wykrył bezpośrednie powiązania UPF z 32 (71%) badanymi wynikami zdrowotnymi [7].
• Dowody „przekonujące" (klasa I) [7]:
  • Śmiertelność sercowo-naczyniowa: RR 1,50 (1,37–1,63), GRADE bardzo niskie.
  • Cukrzyca typu 2: RR 1,12 (1,11–1,13) na każde 10% więcej UPF w diecie, GRADE umiarkowane.
  • Zaburzenia lękowe: OR 1,48 (1,37–1,59), GRADE niskie.
  • Częste zaburzenia psychiczne łącznie: OR 1,53 (1,43–1,63), GRADE niskie.
• „Wysoce sugestywne" (klasa II) [7]:
  • Śmiertelność ogółem: RR 1,21 (1,15–1,27).
  • Śmiertelność z powodu chorób serca: HR 1,66 (1,51–1,84).
  • Cukrzyca typu 2 (w analizie bez dawki): OR 1,40 (1,23–1,59).
  • Depresja: HR 1,22 (1,16–1,28).
  • Problemy ze snem: OR 1,41 (1,24–1,61).
  • Świszczący oddech: RR 1,40.
  • Otyłość: OR 1,55 (wg streszczenia wtórnego).
• Pozostałe: 21 analiz oceniono jako sugestywne lub słabe (klasa III–IV), a 13 jako „brak dowodu" (klasa V). Jakość wg GRADE: 22 analizy niska, 19 bardzo niska, 4 umiarkowana [7]. Podziały na klasy i oceny GRADE przepisałem z raportu bez możliwości sprawdzenia w pracy.
• Ważne zastrzeżenie: lęk i zaburzenia psychiczne dotyczą zjawisk występujących w danym momencie (badania przekrojowe). Odwrotna przyczynowość jest więc możliwa: osoby z gorszym samopoczuciem mogą sięgać po UPF częściej.
• Obliczenie poglądowe (moje): jeśli ktoś ma 10% ryzyka cukrzycy w pewnym okresie, to OR 1,40 (przybliżone tu jako RR) oznaczałoby 14%, czyli około 4 dodatkowe przypadki na 100 osób. Podstawa 10% jest hipotetyczna.

5. Czy wszystkie UPF szkodzą jednakowo?

• Cordova i in. 2023 (EPIC, prospektywna kohorta, 266 666 osób, mediana obserwacji 11,2 lat) [8]:
  • 4461 osób rozwinęło wielochorobowość (nowotwór + choroba sercowo-naczyniowa lub cukrzyca).
  • Całkowite UPF: HR 1,09 (1,05–1,12) na każde odchylenie standardowe (~260 g/dobę).
  • Podgrupy z istotnym związkiem: produkty odzwierzęce (HR 1,09; 1,05–1,12) oraz słodzone cukrem i sztucznie słodzone napoje (HR 1,09; 1,06–1,12).
  • Przetworzone pieczywo i płatki: związek odwrotny, z niepewnością.
  • Słodycze, desery, wytrawne przekąski i gotowe dania mieszane: brak istotnego związku.
  • Ograniczenia: dieta oceniana jednorazowo kwestionariuszem częstości spożycia (FFQ, lata 90.), więc możliwe są błędy i zakłócenia. List do redakcji uznał, że dane nie w pełni wspierają wnioski [9].
  • Obliczenie poglądowe (moje): częstość wielochorobowości wyniosła ok. 1,7% (4461/266 666) w ~11 latach. HR 1,09 to zatem około 1–2 dodatkowe przypadki na 1000 osób na każde ~260 g UPF dziennie. To uproszczenie, bo HR stosuję do średniego ryzyka.
• Pakowane pieczywo: dane wskazują na neutralny lub korzystny związek [8]. Przykłady krytyki NOVA dotyczą produktów zbożowych [10].
• Jogurty smakowe i roślinne zamienniki mięsa: nie udało mi się zweryfikować badań. Z wiedzy ogólnej: krótkie badania randomizowane z roślinnym „mięsem" (np. SWAP-MEAT, 8 tygodni, ok. 36 osób) wykazały korzystne zmiany LDL i TMAO w porównaniu z mięsem zwierzęcym. Nie znaczy to, że są one zdrowsze od strączków (niezweryfikowane).
• Mięso przetworzone: IARC zalicza je do grupy 1 (rakotwórcze dla ludzi, związek z rakiem jelita grubego). To klasyfikacja z wiedzy ogólnej, nie zweryfikowałem w tej sesji liczb. Dane obserwacyjne z podgrup UPF [8] są zgodne z szkodliwością produktów odzwierzęcych w tej kategorii.

6. Mechanizmy

• Gęstość energetyczna i tempo jedzenia: rozsądne mechanizmy z danymi. Jedzenie szybciej wiąże się z większym spożyciem i otyłością, a UPF w badaniu Halla jedzono w tempie o ponad 50% szybszym [12]. W badaniu japońskim UPF wiązały się z rzadszym żuciem [4]. Autorzy [12] zaznaczają jednak, że związek przyczynowy wymaga dalszych badań.
• Hipersmakowitość: koncepcja wiarygodna (UPF łączą tłuszcz, cukier, sól). W badaniach randomizowanych najczęściej testuje się ją łącznie z innymi cechami diety, więc nie ma osobnego dowodu. Nie zweryfikowałem tu konkretnych prac.
• Emulsyfikatory u ludzi:
  • Karboksymetyloceluloza (CMC): jedno z nielicznych kontrolowanych badań żywieniowych u ludzi to Chassaing 2022 [13]. Wzięło udział 16 zdrowych dorosłych (CMC 15 g/dobę, n = 7, vs kontrola, n = 9) przez 11 dni. CMC nieznacznie nasiliła dyskomfort brzuszny po posiłku, zmniejszyła różnorodność mikrobioty i zmieniła metabolom kału. Próba bardzo mała, krótka, efekt kliniczny niejasny. Dawka 15 g/dobę jest, wg mojej oceny, wysoka w stosunku do typowego spożycia.
  • Polisorbat 80: nie znalazłem badania u ludzi. Dane pochodzą głównie z modeli zwierzęcych i komórkowych, więc dowód jest bardzo słaby (niezweryfikowane w tej sesji).
  • Kohorta NutriNet-Santé: tak się nazywa francuska prospektywna kohorta ok. 100 tys. osób. Uwaga: w 2023 r. ukazała się praca o chorobach sercowo-naczyniowych (BMJ) [14]. Praca o nowotworach (PLOS Med) i o cukrzycy (Lancet Diabetes Endocrinol) są z 2024 r. [15][16].
    • Nowotwory [15]: 92 000 osób, 2604 przypadki, średnio 6,7 lat. Wyższe spożycie E471 (mono- i diglicerydy kwasów tłuszczowych) wiązało się z HR 1,15 (1,04–1,27) dla nowotworów ogółem, 1,24 dla raka piersi i 1,46 dla raka prostaty. Karageny wiązały się z HR ok. 1,28–1,32 dla raka piersi. Z rakiem jelita grubego związku nie było. Inne związki nie utrzymały się w analizach wrażliwości. Autorzy wskazują błąd pomiaru ekspozycji i resztkowe zakłócenia. Liczby niezweryfikowane w tej sesji.
    • Cukrzyca typu 2 [16]: 104 139 osób. Z ryzykiem wiązało się 7 emulgatorów (E407, E340, E472e, E331, E412, E414, E415) i grupa karagenów.
    • Obie prace to obserwacje, więc dowodzą co najwyżej związku. Ze względu na liczne porównania wyniki wymagają replikacji.
• Azotyny i słodziki: niezweryfikowane w tej sesji. Z wiedzy ogólnej: azotyny w wędlinach tworzą w żołądku związki N-nitrozowe, co jest jednym z mechanizmów dla raka jelita grubego. Wytyczna WHO (2023) odradza słodziki do kontroli masy ciała (rekomendacja warunkowa). IARC zaliczył aspartam do grupy 2B (2023). Dowody u ludzi dla konkretnych skutków są ograniczone.

7. Batony proteinowe i odżywki

• Nie znalazłem badań oceniających batony białkowe lub odżywki jako UPF. Zgodnie z definicją NOVA [2] izolaty białka, słodziki, aromaty i emulgatory typowo przesuwają produkt do grupy 4.
• Nie ma dowodu, że białko z odżywki ma gorszy wpływ na mięśnie niż białko z jedzenia. Brak dowodu szkody to nie dowód bezpieczeństwa długoterminowego.
• Jeśli bat zastępuje pełnowartościowy posiłek, jest to realne UPF. Jeśli to okazjonalny dodatek w diecie bogatej w nieprzetworzone jedzenie, ryzyko w świetle powyższych danych wydaje się małe (ocena własna).

Zalecenia praktyczne

• Priorytet: struktura diety (warzywa, owoce, strączki, produkty pełnoziarniste, ryby, mało czerwonego i przetworzonego mięsa, napoje bez cukru), potem poziom przetworzenia. W badaniu UPDATE obie diety zgodne z wytycznymi dawały spadek masy ciała [2].
• Najpewniej ograniczyć: słodzone napoje (cukrem i sztucznie) oraz przetworzone mięso/wędliny, bo ich związek z ryzykiem był w EPIC najbardziej spójny [8].
• Nie ma ustalonego progu bezpiecznego spożycia UPF ani zalecanego odsetka. W przeglądzie BMJ każde dodatkowe 10% UPF w diecie wiązało się z RR 1,12 dla cukrzycy typu 2 [7], ale to związek obserwacyjny.
• Dla osoby trenującej siłowo na masie: UPF są wygodne i kaloryczne. Skłonność do przejadania się na UPF [1][4] może pomagać przy nadwyżce kalorycznej, a przeszkadzać przy redukcji. Przy redukcji warto wybierać żywność o niskiej gęstości energetycznej i dłuższym czasie jedzenia (ocena własna na podstawie mechanizmów [12]).
• Jak rozpoznać UPF na etykiecie (zasada praktyczna oparta na definicji NOVA [2]):
  • Szukaj składników, których nie ma w domowej kuchni: izolat białka, białko hydrolizowane, syrop glukozowo-fruktozowy, maltodekstryna, tłuszcze uwodornione lub utwardzone, skrobia modyfikowana.
  • Szukaj dodatków „kosmetycznych": aromaty, barwniki, słodziki (E950, E951, E955, E960), wzmacniacze smaku (E621), emulgatory i zagęstniki (E471, E407, E466, E433).
  • Sygnałem jest długa lista (np. ponad 5–6 składników) i obecność tych grup. Lecytyna (E322) i pektyny występują w produktach domowych i nie są dla mnie jednoznacznym wskaźnikiem (ocena własna).
• Zamienniki w polskim sklepie (praktyczne propozycje, bez badań porównawczych):
  • Chleb: z krótkim składem (mąka, woda, zakwas, sól), najlepiej pełnoziarnisty, zamiast „chleba" z ulepszaczami i karmelem.
  • Jogurt smakowy: jogurt naturalny, kefir lub skyr naturalny plus owoce.
  • Płatki śniadaniowe i musli: płatki owsiane, orzechy, suszone owoce bez dodatków.
  • Wędliny: pieczone w domu mięso, jajka, twaróg, ser, ryby; wędliny jako dodatek, nie podstawa.
  • Mięso roślinne: strączki (ciecierzyca, soczewica, fasola), tofu, tempeh.
  • Napoje: woda, woda gazowana z cytryną, herbata niesłodzona.
  • Przekąski i batony: orzechy, owoce, serek wiejski, skyr, własne batony.
  • Wygodne i dobre: mrożone warzywa i owoce, konserwy strączków i ryb o prostym składzie, passata, kasze, ryż.

Formy i porównania

• Podgrupy UPF różnią się ryzykiem: słodzone napoje i produkty odzwierzęce (HR ~1,09 każde) vs pieczywo i płatki (związek odwrotny) vs słodycze i przekąski (brak związku) [8].
• „Nieprzetworzone" kontra „UPF" to nie to samo co „zdrowe" kontra „niezdrowe". Płatki z otrębów mogą być UPF według NOVA [10].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Dodatki (emulsyfikatory, słodziki, azotyny) są dopuszczone przez organy, np. EFSA. Dane z kohort NutriNet-Santé to sygnały do dalszych badań, nie dowody szkodliwości w dopuszczonych dawkach [15][16]. Takie wnioski formułują sami autorzy.
• Czerwone flagi, kiedy iść do lekarza:
  • Niezamierzona utrata masy ciała, ciągła krew w stolcu, uporczywe bóle brzucha lub zmiana rytmu wypróżnień (nie przypisuj ich emulsyfikatorom).
  • Objawy cukrzycy: nadmierne pragnienie, częste oddawanie moczu, zmęczenie.
  • Objawy depresji lub lęku, które utrzymują się ponad 2 tygodnie lub zakłócają funkcjonowanie. Dieta nie zastępuje leczenia.
  • Ból w klatce piersiowej, duszność, nagłe osłabienie połowy ciała.
• Osoby z chorobami przewlekłymi, kobiety w ciąży i osoby z zaburzeniami odżywiania powinny zmieniać dietę po konsultacji.

Mity

• „Hall 2019 dowodzi, że UPF powodują otyłość": dowodzi, że w 2 tygodniach, u 20 osób, dieta UPF zwiększyła spożycie o ~500 kcal/dobę. Przyczyną mogły być tempo jedzenia i gęstość energetyczna, nie „przetworzenie" samo w sobie [1][12].
• „Wszystkie UPF są jednakowo szkodliwe": dane z EPIC pokazują duże różnice między podgrupami [8].
• „Jedzenie UPF to wyrok na zdrowie": efekty obserwacyjne są umiarkowane (np. HR 1,09 na ~260 g/dobę), a ich pewność niska [7][8].
• „Emulsyfikatory udowodniono jako rakotwórcze u ludzi": są tylko wyniki obserwacyjne z jednej kohorty, bez replikacji [15].
• „Minimalnie przetworzona dieta zawsze odchudza dwa razy lepiej": w UPDATE różnica to ok. 1 punkt procentowy po 8 tygodniach, a obie diety dały spadek masy [2].
• „Bat białkowy to zdrowy zamiennik posiłku": nie ma danych, a produkt zwykle jest UPF (patrz wyżej).

Źródła

1. Hall KD, Ayuketah A, Brychta R i in. Ultra-processed diets cause excess calorie intake and weight gain: an inpatient randomized controlled trial of ad libitum food intake. Cell Metab 2019. RCT crossover, n = 20. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31105044/ ; DOI 10.1016/j.cmet.2019.05.008
2. Dicken SJ, Jassil FC, Brown A i in. Ultraprocessed or minimally processed diets following healthy dietary guidelines on weight and cardiometabolic health: a randomized, crossover trial (UPDATE). Nat Med 2025;31:3297–3308. RCT crossover, n = 55 zrandomizowanych (50 w analizie ITT). https://www.nature.com/articles/s41591-025-03842-0
3. Ludwig DS, Willett WC, Putt ME. Concerns over conclusions in an ultra-processed food trial. Nat Med 2026. Komentarz (Matters Arising); autorstwo i treść niezweryfikowane. https://www.nature.com/articles/s41591-025-04087-7
4. Hamano S i in. Ultra-processed foods cause weight gain and increased energy intake associated with reduced chewing frequency: a randomized, open-label, crossover study. Diabetes Obes Metab 2024. RCT crossover. https://dom-pubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/dom.15922
5. The influence of ultraprocessed food consumption on energy intake in emerging adulthood: a controlled feeding trial. 2025. RCT crossover (proof of concept). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12850616/
6. de Melo Barros L i in. Effect of ultra-processed–rich versus ultra-processed–free preload meals at high and low energy density on ad libitum energy intake: a randomized crossover trial. Appetite 2026. RCT crossover. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195666326003235
7. Lane MM, Gamage E, Du S i in. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ 2024. Przegląd parasolowy badań obserwacyjnych. DOI 10.1136/bmj-2023-077310 (https://doi.org/10.1136/bmj-2023-077310)
8. Cordova R, Viallon V, Fontvieille E i in. Consumption of ultra-processed foods and risk of multimorbidity of cancer and cardiometabolic diseases: a multinational cohort study. Lancet Reg Health Eur 2023. Prospektywna kohorta EPIC. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2023.100771 ; PMID 38115963
9. Poli A. Ultra processed foods and cancer. Lancet Reg Health Eur 2024. List do redakcji. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10874706/
10. Are all ultra-processed foods bad? A critical review of the NOVA classification system. Proc Nutr Soc 2025. Przegląd krytyczny. https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-nutrition-society/article/are-all-ultraprocessed-foods-bad-a-critical-review-of-the-nova-classification-system/16D07B81A1587340B3EE847F3C662E60
11. Ultra-processed food policies and global nutrition equity: the case for a feasibility-grounded, differentiated governance supplement to Nova. 2026. Analiza polityk. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13522855/
12. Ultra-processing or oral processing? A role for energy density and eating rate in moderating energy intake from processed foods. 2020. Przegląd narracyjny. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7042610/
13. Chassaing B, Compher C, Bonhomme B i in. Randomized controlled-feeding study of dietary emulsifier carboxymethylcellulose reveals detrimental impacts on the gut microbiota and metabolome. Gastroenterology 2022. RCT, n = 16. DOI 10.1053/j.gastro.2021.11.006 (https://doi.org/10.1053/j.gastro.2021.11.006)
14. Sellem L, Srour B, Javaux G i in. Food additive emulsifiers and risk of cardiovascular disease in the NutriNet-Santé cohort. BMJ 2023. Prospektywna kohorta. DOI 10.1136/bmj-2023-076058 (https://doi.org/10.1136/bmj-2023-076058). Widziałem tylko opis w serwisie informacyjnym, nie otwierałem pracy.
15. Sellem L, Srour B, Javaux G i in. Food additive emulsifiers and cancer risk: results from the French prospective NutriNet-Santé cohort. PLOS Med 2024. Prospektywna kohorta, n ≈ 92 000. https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371%2Fjournal.pmed.1004338
16. Salamé C, Javaux G, Sellem L i in. Food additive emulsifiers and the risk of type 2 diabetes: analysis of data from the NutriNet-Santé prospective cohort study. Lancet Diabetes Endocrinol 2024. Prospektywna kohorta, n = 104 139. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(24)00086-X ; PMID 38663950
17. Interpreting ultraprocessed food trial evidence: evidentiary limits, reporting practices, and policy. 2026. Komentarz; treść niezweryfikowana. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/pmid/42269970
18. Metabolic and neural responses to ultraprocessed foods: a randomized, controlled, crossover study. Nat Metab 2026. RCT crossover. https://www.nature.com/articles/s42255-026-01619-4 (widziałem tylko tytuł, nie czytałem pracy)
19. Brunstrom JM, Schatzker M, Rogers PJ, Courville AB, Hall KD, Flynn AN. Consuming an unprocessed diet reduces energy intake: a post-hoc analysis of a randomized controlled trial. Am J Clin Nutr 2026. Analiza post hoc RCT. PMID 41475551 (widziałem tylko opis w rejestrze ClinicalTrials.gov; niezweryfikowane)

Weryfikacja

Uwaga: podczas recenzji limit narzędzi wyczerpał się po otwarciu jednej pracy ([2]). Strony PubMed [1], DOI [7] i Wiley [4] nie zwróciły treści, a pozostałych źródeł nie zdołałem otworzyć. Poniżej odróżniam to, co sprawdziłem, od tego, czego nie mogłem sprawdzić.

• zgodne – UPDATE [2]: 55 zrandomizowanych dorosłych w Anglii, BMI ≥25 do <40, crossover, 2 diety po 8 tygodni, dieta według Eatwell Guide, jedzona do woli.
• zgodne – UPDATE [2]: zmiana masy −2,06% (MPF) i −1,05% (UPF), różnica −1,01 pp (95% CI −1,87 do −0,14), p = 0,024, d Cohena −0,48; obie diety dały spadek masy. Zgodne też z „Mitem" o UPDATE (różnica ok. 1 pp).
• zgodne – UPDATE [2]: opublikowano w 2025 r. (4 sierpnia, Nat Med 31:3297–3308); autorzy Dicken, Jassil, Brown i in. Strona pracy wskazuje trzy komentarze Matters Arising z 6 stycznia 2026 r.
• poprawione – było „55 dorosłych" bez zastrzeżeń, jest 55 zrandomizowanych, ale w analizie ITT 50 osób [2].
• poprawione – było „efekt jest rzeczywisty, ale umiarkowany", jest „istotny statystycznie, ale umiarkowany" [2].
• nie do sprawdzenia – UPDATE [2]: szacowany deficyt −290 kcal (MPF) i −120 kcal (UPF), mniejszy głód i zachcianki na MPF, poprawa LDL-C i glukozy na diecie UPF. Tych wyników nie ma w otwartej części strony. Liczby i opis usunąłem. Wstawiłem to, co potwierdza abstrakt: MPF dała większą poprawę parametrów kardiometabolicznych, a na obu dietach częste były łagodne zdarzenia żołądkowo-jelitowe.
• nie do sprawdzenia – komentarz Ludwig, Willett i Putt [3]: potwierdziłem tylko, że do UPDATE opublikowano trzy komentarze 6 stycznia 2026 r. Autorstwa pod adresem 04087-7 nie potwierdziłem. Opis komentarza [17] („lepsze przestrzeganie diety UPF", „część korzystnych markerów") usunąłem jako niepotwierdzony.
• nie do sprawdzenia – Hall 2019 [1]: n = 20, 14 dni, +508 ± 106 kcal/dobę (p = 0,0001), +280 kcal z węglowodanów, +230 kcal z tłuszczu, białko −2 kcal. Strona PubMed nie zwróciła treści. Liczby zgadzają się z moją wiedzą ogólną, ale niezweryfikowane w tej sesji.
• nie do sprawdzenia – tempo jedzenia 48 vs 31 kcal/min [12]: źródło niedostępne w tej sesji (zgodne z moją wiedzą o pracy Halla).
• nie do sprawdzenia – Lane i in. 2024 [7]: 45 analiz, ok. 9,9 mln uczestników, 32 (71%) wyniki z powiązaniem. RR/OR/HR w klasach I i II, podział 4/7/21/13 i rozkład GRADE 22/19/4 [7]. DOI zwróciło „url_not_accessible". Wartości zgadzają się z moją pamięcią i arytmetycznie (4+7+21+13 = 45; 22+19+4 = 45), ale nie są potwierdzone. Dotyczy to też twierdzenia o „jedynym wyniku klasy I z umiarkowaną pewnością", które usunąłem jako niepotwierdzone.
• poprawione – w obliczeniu poglądowym do Lane było „RR 1,40", jest „OR 1,40 (przybliżone jako RR)", bo w liście klasy II to jest OR [7].
• nie do sprawdzenia – Cordova 2023 [8]: n = 266 666, mediana 11,2 lat, 4461 przypadków, HR 1,09 (1,05–1,12) na SD, HR 1,09 dla produktów odzwierzęcych i napojów, pieczywo/płatki związek odwrotny. Strona nie została otwarta. Moje obliczenia pochodne (1,7%; 1–2 na 1000) są arytmetycznie poprawne.
• poprawione – było „najbardziej szkodzą słodzone napoje i przetworzone mięso" (Wniosek), jest „w EPIC najsilniej z ryzykiem wiązały się słodzone napoje i produkty odzwierzęce (w tym przetworzone mięso)". Kategoria „produkty odzwierzęce" w [8] nie jest tożsama z przetworzonym mięsem, a dane są obserwacyjne [8].
• nie do sprawdzenia – Hamano [4]: +1,1 kg (95% CI 0,2–2,0), +813 kcal/dobę (CI 342–1285), 1 tydzień, rzadsze żucie. Strona zwróciła „url_not_accessible". Z opisu usunąłem słowo „otyłych", którego nie mogłem potwierdzić.
• nie do sprawdzenia – Chassaing 2022 [13]: n = 16 (7 vs 9), CMC 15 g/dobę, 11 dni, nasilony dyskomfort brzuszny, mniejsza różnorodność mikrobioty. Strona nie została otwarta. Zgodne z moją wiedzą ogólną.
• poprawione – było „jedyne kontrolowane badanie żywieniowe CMC u ludzi", jest „jedno z nielicznych". Wyłączności nie da się potwierdzić [13].
• nie do sprawdzenia – NutriNet-Santé [15][16]: n ≈ 92 000, 2604 przypadki, 6,7 lat, HR dla E471 i karagenów, n = 104 139 i lista 7 emulgatorów. Strony nie zostały otwarte. Wprowadziłem adnotację „niezweryfikowane". Rok 2023 dla [14] (BMJ) i 2024 dla [15][16] zgadza się z moją wiedzą.
• nie do sprawdzenia – badanie Nature Metabolism 2026 [18]: usunąłem „Kopenhaga" i przypisaną komentarzowi [17] interpretację wyników. Dodałem brakujące odwołanie [18], z adnotacją, że znam tylko tytuł. Nie usunąłem źródła, bo brak dostępu do narzędzi nie dowodzi, że praca nie istnieje.
• nie do sprawdzenia – Brunstrom 2026 [19]: znany tylko opis w rejestrze. Dodałem adnotację „niezweryfikowane" i złagodziłem sformułowanie („miała według opisu wskazywać").
• nie do sprawdzenia – [5], [6] (wyniki −24,5 kcal; CI −87 do +38; ok. 54 osoby), [9], [10], [11], [12], [14] (BMJ 2023), [17]: strony nieotwarte. Opisy w raporcie pozostawiłem, bo nie znalazłem w nich sprzeczności.
• nie do sprawdzenia – WHO 2023 (słodziki, rekomendacja warunkowa), IARC (przetworzone mięso grupa 1; aspartam 2B, 2023), SWAP-MEAT: zgodne z moją wiedzą ogólną. Narzędzia nie pozwoliły ich sprawdzić, a raport sam oznacza je jako niezweryfikowane.