Antybiotyki działają tylko na bakterie, więc na przeziębienie i grypę nie pomagają, a mogą szkodzić działaniami ubocznymi i oporem bakterii. Leki przeciwwirusowe skracają grypę o około pół dnia do doby, a szczepionka zmniejsza względne ryzyko potwierdzonej grypy o ok. 60%, ale objawy grypopodobne spadają tylko z 21,5% do 18,1%.
Umiarkowane dowody: kilka badań randomizowanych albo niejednoznaczne metaanalizy. Jak oceniamy badania
Przeziębienie: w przeglądzie Cochrane (6 badań) antybiotyki nie zmniejszały wyraźnie liczby osób z utrzymującymi się objawami, a działania niepożądane występowały częściej, zwłaszcza u dorosłych. Autorzy piszą, że nie ma dowodów korzyści i nie zaleca się rutynowego stosowania. Ropny katar (żółta lub zielona wydzielina) też nie jest wskazaniem: w analizie 5 badań nie wykazano korzyści z antybiotyku, a działań niepożądanych było więcej. Przegląd z 2025 r. potwierdza ten wniosek, ale w streszczeniu wciąż opisuje przeszukanie z 2013 r., więc nowych badań mogło nie być.
Ostre zapalenie zatok u dorosłych (przegląd 15 badań, 3057 osób): antybiotyk pomagał niewielkiej części chorych. Żeby jedna dodatkowa osoba wyzdrowiała, trzeba było leczyć około 19 osób z rozpoznaniem na podstawie objawów (około 10 osób przy potwierdzeniu na zdjęciu). U mniej więcej 1 na 8 leczonych pojawiały się działania niepożądane, a w badaniach zdarzył się 1 przypadek ropnia mózgu na 3057 uczestników. CDC podaje, że większość zapaleń zatok wywołują wirusy.
Ostre zapalenie oskrzeli (kaszel z infekcji; przegląd 17 badań, ponad 5000 osób): antybiotyk nie poprawiał ogólnego stanu chorych w porównaniu z placebo, skracał kaszel średnio o pół dnia, a chorobę o około 0,6 dnia, ale działania niepożądane występowały częściej (około 1 dodatkowa osoba na 24 leczone). Użyto liczb z wersji przeglądu z 2017 r., bo wersje z 2014 i 2017 r. różnią się dla niektórych wyników.
Ból gardła (przegląd 29 badań, ponad 15 tysięcy przypadków, większość badań z lat 50. XX wieku, głównie dorośli): po 3 dniach ból gardła miało o około 30% mniej osób leczonych antybiotykiem, ale po tygodniu różnica była mała. Żeby jedna dodatkowa osoba nie miała bólu po tygodniu, trzeba było leczyć około 18 osób; około 82% nieleczonych antybiotykiem nie miało objawów po tygodniu. Antybiotyk zmniejszał też rzadkie powikłania: ropień okołomigdałkowy, zapalenie ucha środkowego i bardzo rzadką gorączkę reumatyczną.
Gdy lekarz nie jest pewien, opcją jest „recepta na później” (antybiotyk do wykupienia tylko wtedy, gdy objawy się nie poprawią lub się nasilą). W przeglądzie 12 badań z 2023 r. antybiotyk przyjmowało około 30% osób z receptą „na później” wobec 93% przy antybiotyku od razu, a zadowolenie chorych było podobne (86% wobec 91%). Najmniej antybiotyków zużywa się, gdy nie przepisuje się ich wcale i prosi o powrót, jeśli objawy się nie cofną (zadowolenie 82% wobec 87% przy recepcie „na później”). Żadne z badań nie sprawdzało wpływu na oporność bakterii.
Oporność bakterii: według WHO z opornością na antybiotyki powiązano ponad 4,7 miliona zgonów na świecie w 2021 r.; wśród przyczyn wymieniane jest m.in. niewłaściwe i nadmierne stosowanie antybiotyków.
Leki przeciwwirusowe na grypę: przegląd Cochrane z 2014 r. (na pełnych dokumentach badań) wykazał, że oseltamiwir skracał czas do pierwszej poprawy objawów u dorosłych średnio o około 17 godzin, a zanamiwir o około 0,6 dnia; hospitalizacji u dorosłych nie zmniejszał istotnie. Zbiorcza analiza danych z 9 badań (4328 dorosłych, finansowanie opisane jako fundacja MUGAS): objawy ustępowały o około 21% szybciej (mediana około 98 wobec około 123 godzin), było mniej powikłań wymagających antybiotyku (4,9% wobec 8,7%) i hospitalizacji (0,6% wobec 1,7%); powiązań autorów z producentami nie sprawdzono. Nowsza analiza 15 badań (6166 osób z potwierdzoną grypą) nie wykazała istotnego zmniejszenia ryzyka hospitalizacji u dorosłych i młodzieży leczonych ambulatoryjnie, także starszych i z grup ryzyka; brakuje dużego badania w grupie wysokiego ryzyka. Łącznie leki skracają chorobę o około pół dnia do doby.
Baloksawir: według EMA w badaniu z udziałem około 1400 zdrowych osób od 12. roku życia objawy ustępowały po około 54 godzinach wobec około 80 godzin przy placebo, czyli podobnie jak po oseltamiwirze. W badaniu z około 2200 osobami z grup ryzyka poprawa następowała po około 73 godzinach wobec 81 godzin po oseltamiwirze i 102 godzin po placebo. W profilaktyce po kontakcie z chorym zachorowało około 2% przyjmujących baloksawir wobec około 14% przyjmujących placebo. CDC pisze, że jest on ogólnie porównywalny z oseltamiwirem, a w badaniu w grupie ryzyka przy grypie typu B skracał medianę czasu do poprawy o ponad dobę w porównaniu z oseltamiwirem. Czy jest dostępny i refundowany w Polsce, nie sprawdzono.
Kto powinien dostać lek przeciwwirusowy: wytyczne WHO z 2024 r. (streszczenie w BMJ) warunkowo zalecają oseltamiwir w grypie ciężkiej oraz baloksawir w grypie nieciężkiej u osób z dużym ryzykiem pogorszenia, a antybiotyków przy nieciężkiej grypie zdecydowanie nie zalecają; opierają się na badaniach o niskiej i bardzo niskiej pewności dowodów. CDC: leczyć należy chorych hospitalizowanych, z ciężkim, powikłanym lub pogarszającym się przebiegiem oraz z grup ryzyka; u pozostałych chorych ambulatoryjnych można rozważyć leczenie według oceny lekarza, jeśli zacznie się je w ciągu 2 dni od początku objawów. Nie trzeba czekać na wynik testu. Korzyść jest największa w ciągu 48 godzin; u ciężko chorych obserwacje sugerują korzyść także później.
Szczepionka przeciw grypie: u zdrowych dorosłych (52 badania, ponad 80 tysięcy osób) grypę stwierdzono u około 0,9% zaszczepionych wobec 2,3% niezaszczepionych, czyli względne ryzyko potwierdzonej grypy spada o ok. 60% (około 71 osób trzeba zaszczepić, żeby jednej uniknąć grypy). Objawy grypopodobne miało jednak 18,1% zaszczepionych wobec 21,5% niezaszczepionych; wpływ na hospitalizacje był mały i niepewny, a gorączka była nieco częstsza po szczepieniu (2,3% wobec 1,5%). U osób starszych (8 badań, ponad 5000 osób) grypę miało 2,4% zaszczepionych wobec 6%, a objawy grypopodobne 3,5% wobec 6% (pewność dowodów niska do umiarkowanej, dane o powikłaniach i szkodach niewystarczające). Według NIZP-PZH szczepienie zapobiega zachorowaniu u około 40 do 70% zaszczepionych, zależnie od sezonu i grupy.
Sterydy w bólu gardła: przegląd Cochrane z 2020 r. (9 badań, 1319 osób) wykazał, że zwiększały szansę na całkowite ustąpienie bólu po 24 godzinach (trzeba było leczyć około 5 osób, by jedna dodatkowa nie miała bólu) i skracały czas do ustąpienia bólu o około 12 godzin. W ośmiu z dziewięciu badań wszyscy dostawali też antybiotyk, a opis działań niepożądanych był słaby. W dużym badaniu bez antybiotyku od razu (565 dorosłych, pojedyncza dawka sterydu) po 24 godzinach całkowite ustąpienie objawów miało 22,6% wobec 17,7% przy placebo, różnica nieistotna statystycznie; po 48 godzinach 35,4% wobec 27,1% (wynik dodatkowy). Czy polskie wytyczne zalecają takie leczenie, nie sprawdzono; decyzja należy do lekarza.
Kiedy antybiotyk bywa potrzebny: angina paciorkowcowa to przyczyna około 20 do 30% bólów gardła u dzieci i 5 do 15% u dorosłych (CDC); większość to infekcje wirusowe. Kaszel, katar, chrypka, owrzodzenia w jamie ustnej lub zapalenie spojówek przemawiają za wirusem; bez takich objawów CDC zaleca szybki test antygenowy lub posiew. Brytyjskie wytyczne NICE oceniają skalą FeverPAIN lub Centora, czy antybiotyk może pomóc (progi punktów znamy tylko ze streszczeń, pełnego tekstu NICE nie udało się otworzyć, więc nie sprawdzono ich w oryginale).
Nie. Antybiotyki działają tylko na bakterie, a przeziębienie wywołują wirusy. W przeglądzie Cochrane (6 badań) antybiotyki nie zmniejszały wyraźnie liczby osób z utrzymującymi się objawami, a działania niepożądane występowały częściej, zwłaszcza u dorosłych. Autorzy piszą, że nie ma dowodów korzyści i nie zaleca się rutynowego stosowania.
Nie, sam kolor wydzieliny z nosa o tym nie przesądza. W analizie 5 badań ropny katar nie był wskazaniem do antybiotyku: nie wykazano istotnej korzyści, a działań niepożądanych było więcej. O leczeniu decyduje lekarz po badaniu.
Prawie nie. W przeglądzie 17 badań (ponad 5000 osób) antybiotyk nie poprawiał ogólnego stanu chorych w porównaniu z placebo, skracał kaszel średnio o pół dnia, a chorobę o około 0,6 dnia. Działania niepożądane występowały częściej (około 1 dodatkowa osoba na 24 leczone).
Pomaga niewielkiej części chorych. W przeglądzie 15 badań (3057 osób) żeby jedna dodatkowa osoba wyzdrowiała, trzeba było leczyć około 19 osób z rozpoznaniem na podstawie objawów (około 10 przy potwierdzeniu na zdjęciu). U mniej więcej 1 na 8 leczonych pojawiały się działania niepożądane. CDC podaje, że większość zapaleń zatok wywołują wirusy.
Nie. W badaniach antybiotyk nie skraca przeziębienia ani większości kaszlu, a działań niepożądanych jest więcej. Antybiotyk bierz tylko wtedy, gdy zalecił go lekarz, i według jego zaleceń; w Polsce wydaje się go na receptę.
Nie. Grypę wywołuje wirus, a antybiotyki działają tylko na bakterie. Wytyczne WHO z 2024 roku zdecydowanie nie zalecają antybiotyków przy nieciężkiej grypie. Antybiotyk może być potrzebny tylko wtedy, gdy lekarz stwierdzi dodatkowe powikłanie bakteryjne.
