Ashwagandha: pełny raport

Wniosek

Ashwagandha (ekstrakty z korzenia) w badaniach randomizowanych zmniejsza stres, lęk i kortyzol oraz nieco poprawia sen. U mężczyzn umiarkowanie podnosi testosteron. Mniej pewne są wyniki dla siły i VO2max. Efekty są obiecujące, ale opierają się na małych, krótkich i często producenckich badaniach z dużą niejednorodnością. Suplement jest zwykle dobrze tolerowany, ale zdarzają się rzadkie uszkodzenia wątroby opisane w seriach przypadków. Odradza się go w ciąży, przy chorobach wątroby i bez nadzoru lekarza przy chorobach tarczycy.

Poziom dowodów

B (ogólnie). Poziom różni się między obszarami:

• Stres, lęk, kortyzol i sen: B. Jest kilka metaanaliz RCT, ale badania trwały zwykle do ok. 12 tygodni, a wyniki są niejednorodne.
• Testosteron u mężczyzn: B. Metaanaliza jest świeża, ale badania są małe. Według opisów wtórnych (niezweryfikowanych) dotyczyły głównie osób bez hipogonadyzmu.
• Siła: B/C. Szersze metaanalizy podają umiarkowany efekt. W analizie samych badań z progresywnym treningiem siłowym certyfikat dowodów oceniono jako niski do bardzo niskiego.
• Masa mięśniowa: C. Brak solidnych danych o beztłuszczowej masie ciała. Mierzono głównie obwód klatki piersiowej i masę ciała.
• VO2max: C. Zweryfikowana metaanaliza [11] obejmuje tylko 4 badania (142 osoby) i ma wysoką heterogeniczność. Przedział ufności dla efektu zbliża się do zera.
• Tarczyca: C. Dane są sprzeczne i pochodzą z małych badań.
• Ciąża: D. Brak badań dających pewność bezpieczeństwa.
• Wątroba: to głównie serie przypadków, więc nie da się podać częstości zdarzeń.

Uwaga metodyczna: Liczby z prac [1], [5], [10], [11], [14], [15] i [17] sprawdzono w abstraktach (PubMed, PLOS ONE, PMC, Wiley, strony instytucji). Pełnych tekstów nie otwarto. Pozostałe źródła nie były ponownie sprawdzane i należy je traktować jako niezweryfikowane. Źródła [12] i [24] usunięto, bo nie dało się ich potwierdzić. Nie znalazłem polskich wytycznych ani opinii EFSA.

Co mówią badania

Stres, lęk, kortyzol

• Metaanaliza 9 RCT (558 osób) wykazała istotny efekt na Perceived Stress Scale (MD −4,72; 95% CI −8,45 do −0,99) i skalę lęku Hamiltona (MD −2,19; 95% CI −3,83 do −0,55). Wykazała też spadek kortyzolu w surowicy (MD −2,58; 95% CI −4,99 do −0,16). [1]
• Nowsza metaanaliza objęła 15 badań i 873 pacjentów. [2] Według streszczenia wtórnego lęk na skali HAM-A spadł o 3,52 pkt po 8 tygodniach względem placebo. [2]
• Metaanaliza 22 RCT (1391 dorosłych) wykazała redukcję stresu, lęku i depresji. [4] Efekt dawka–odpowiedź dla stresu był zarówno liniowy, jak i nieliniowy. [4]
• Wyniki są niespójne. Inna metaanaliza (488 osób) wykazała, że kortyzol spadł o 1,16 µg/dl (95% CI −1,64 do −0,69), ale bez istotnego efektu na odczuwany stres. [3] Streszczenie na Examine mówi o 8 RCT, a opis wtórny o 13, więc liczba badań w tej pracy jest niepewna.
• Przy ocenie trzeba uwzględnić efekt placebo. W jednym trzyramiennym badaniu (n=141) wszystkie grupy, także placebo, miały istotny spadek kortyzolu i poprawę PSS. [13]
• Autorzy metaanalizy [1] podają, że działania niepożądane były ograniczone (cztery badania zgłosiły łagodne lub umiarkowane zdarzenia), ale brakuje danych o długotrwałym stosowaniu. [1]

Sen

• Metaanaliza 5 RCT (400 uczestników) wykazała mały, ale istotny efekt na sen ogółem (SMD −0,59; 95% CI −0,75 do −0,42; I² = 62%). [5]
• Efekt był wyraźniejszy u osób z rozpoznaną bezsennością, przy dawce ≥600 mg/dobę i leczeniu ≥8 tygodni. [5] Nie stwierdzono istotnego wpływu na jakość życia. [5]
• Pojedynczy RCT u zdrowych dorosłych dotyczył zastrzeżonego ekstraktu Shoden. [6] Liczebności, dawki i czasu trwania tego badania nie zweryfikowałem. Źródła finansowania też nie.

Siła i masa mięśniowa

• Bayesowska metaanaliza (Bonilla 2021) opisała pozytywny efekt na wyniki fizyczne u zdrowych osób. [7] Liczby badań i wielkości efektu z tej pracy nie zostały zweryfikowane.
• Metaanaliza ograniczona do badań z ashwagandhą w połączeniu ze strukturalnym, progresywnym treningiem oporowym objęła tylko 3 RCT (n=161). [8] Po wyciśnięciu klatki 1-RM wzrosło bardziej niż na placebo (SMD ok. 0,60). [8] Ocena: dowody są małe, statystycznie kruche, o niskiej do bardzo niskiej pewności, bez wiarygodnego efektu na adipozę. [8]
• Metaanaliza 20 RCT (2026) podaje, że ashwagandha istotnie poprawiła siłę mięśni (SMD = 0,58). [9] Według opisu zbiorczego nie wpłynęła na masę ciała ani odsetek tkanki tłuszczowej. [9]
• Najczęściej cytowane badanie (Wankhede 2015, mężczyźni, 8 tygodni, trening oporowy) znam tylko z opisów wtórnych, a w pracy pierwotnej nie sprawdziłem jego liczb. Dlatego ich nie podaję. Wyniki z małych badań u początkujących wymagają potwierdzenia niezależnymi badaniami.
• Nie znalazłem solidnej metaanalizy samej beztłuszczowej masy ciała mierzonej DXA.

Testosteron

• Metaanaliza 23 RCT (1706 osób, Planta Medica 2026): testosteron wzrósł u mężczyzn (MD = 57,43 ng/dl), ale nie u kobiet (MD = 5,09 ng/dl), a różnica między płciami była istotna. TSH i T3 bez zmian, T4 wzrosło nieznacznie (MD = 0,61 µg/dl). [10]
• Przy typowym wyjściowym poziomie ok. 500 ng/dl wzrost o 57 ng/dl to rząd ok. 10% (moje przeliczenie). W streszczeniu [10] nie ma informacji o mężczyznach z rozpoznanym hipogonadyzmem. Opisy wtórne twierdzą, że takich badań brakowało, ale tego nie zweryfikowałem. Nie wiadomo więc, czy efekt dotyczy osób z niedoborem.

VO2max

• Metaanaliza (4 RCT, 142 osoby) dała MD = 3,00 ml/kg/min (95% CI 0,18–5,82) przy wysokiej heterogeniczności. [11] Autorzy oceniali jakość dowodów metodą GRADE i ostrożnie wnioskują, że ashwagandha „może” poprawiać VO2max. [11]
• Metaanaliza trójpoziomowa (13 RCT, 599 osób) wskazuje, że korzyści dla wyników wysiłkowych, zwłaszcza wytrzymałości tlenowej, nie są jednolite w różnych kontekstach. [13]
• Uwaga praktyczna: wzrost o 3 ml/kg/min to ok. 8% u przeciętnie wytrenowanej osoby. Dolna granica przedziału ufności wynosi 0,18, a heterogeniczność jest wysoka i próby małe. Traktuj tę liczbę jako górne oszacowanie, nie jako oczekiwany efekt.

Jakość badań i finansowanie

• Spośród 20 RCT w jednej z metaanaliz 14 pochodziło z Indii. [9] Pierwsza ze wspomnianych metaanaliz o kortyzolu dotyczyła w całości dorosłych z Indii. [3]
• Wiele badań dotyczy zastrzeżonych ekstraktów. Przykład: badanie tarczycy na KSM-66 [16], w którym użyto ekstraktu firmy Ixoreal Biomed, czyli producenta.
• Nie sprawdziłem w oryginałach deklaracji finansowania poszczególnych RCT, więc nie mogę wskazać dokładnej liczby badań sponsorowanych ani odsetka badań powiązanych z producentami.

Dawkowanie i stosowanie (suplementy)

Poniżej zestawiłem dawki użyte w badaniach, które sprawdziłem lub znalazłem. To nie jest zalecenie lekarskie.

• Stres, sen: przeglądy snu wskazują na lepsze efekty przy ≥600 mg ekstraktu/dobę i leczeniu ≥8 tygodni [5]. Według raportu pojedyncze RCT na zastrzeżonych ekstraktach (Shoden [6], Ashwa.30 [13]) podawały znacznie niższe dawki (120 mg i 30 mg/dobę). Dawek tych nie zweryfikowałem. Dawka minimalna nie jest więc ustalona.
• Sensoril: w badaniu u osób z chorobą dwubiegunową [17] podawano 250 mg/dobę przez tydzień, potem 250 mg 2×/dobę do końca 8 tygodni.
• Siła, testosteron, VO2max: dawek z prac pierwotnych nie zweryfikowałem, więc ich nie podaję.
• Czas stosowania: w znalezionych badaniach zwykle kilka–kilkanaście tygodni. Brak danych o bezpieczeństwie i skuteczności po wielu miesiącach. Rozsądne jest stosowanie cykliczne z przerwami i oceną efektu.
• Moment przyjęcia (rano/wieczorem): nie znalazłem danych, które rozstrzygałyby tę kwestię.
• Suplement nie zastępuje treningu, snu, diety i regeneracji. Jeśli efekt masz oceniać obiektywnie, mierz siłę, sen i samopoczucie przed suplementacją i po niej.

Formy i porównania

• KSM-66: 100% wodny ekstrakt z korzenia zawierający 5% witanolidów. [16] To najczęściej badany ekstrakt, ale w jedynym znalezionym badaniu (tarczyca) sponsorował go producent [16].
• Shoden, Witholytin, Ashwa.30: inne zastrzeżone ekstrakty o różnej zawartości witanolidów [6][13]. W badaniach stosowano różne ekstrakty w różnych dawkach.
• Sensoril: użyto go w badaniu u osób z chorobą dwubiegunową [17] (dane o tarczycy opisane niżej). Nie znalazłem natomiast badań oceniających Sensoril pod kątem stresu, snu, siły czy testosteronu.
• Porównania bezpośrednie (head-to-head): nie znalazłem badań porównujących KSM-66 z Sensoril. Twierdzenie, że jeden jest lepszy, nie ma więc oparcia w tym, co zebrałem. Metaanaliza hormonalna [10] sugeruje możliwą zależność dawka–odpowiedź od zawartości witanolidów, ale to wynik analizy podgrup. W streszczeniu nie sprecyzowano, którego wyniku dotyczy.
• Korzeń kontra liście: historyczne doniesienia o działaniu poronnym dotyczyły głównie części nadziemnych, a nie korzenia [20]. Wybieraj produkty z jasno podanym ekstraktem z korzenia, standaryzacją i niezależnym certyfikatem jakości.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Typowe działania niepożądane: biegunka, ból głowy, senność lub nudności. [21] W RCT nie zgłaszano poważnych zdarzeń [5], a w jednym badaniu 7 osób na ashwagandhie i 6 na placebo miało łagodne objawy (nudności, ból brzucha, senność). [13]
• Wątroba:
  • W serii z Islandii i USA (5 osób) wszyscy mieli żółtaczkę po 2–12 tygodniach. Uszkodzenie miało charakter cholestatyczny lub mieszany. [14] Według streszczenia przebieg był samoograniczający się, a próby wątrobowe unormowały się w ciągu 1–5 miesięcy. [14] U czworga pacjentów w tle były inne suplementy, a w jednym przypadku możliwym czynnikiem była też rodiola. [14]
  • Seria z Indii (Hepatol Commun 2023): spośród 23 chorych z uszkodzeniem wątroby po ashwagandhie opisano 8 po preparatach jednoskładnikowych. Pięciu miało przewlekłą chorobę wątroby, trzech z nich miało ostrą niewydolność na tle przewlekłej i wszyscy zmarli. U pozostałych uszkodzenie było przedłużone, ale samoograniczające się. [15] Praca zawiera też przegląd piśmiennictwa (jego liczb nie zweryfikowałem). [15]
  • To dane z opisów przypadków. Nie wiadomo, jak często do tego dochodzi, a RCT nie wykazały sygnału. Jeśli pojawi się żółtaczka, ciemny mocz, świąd lub utrzymujące się nudności, odstaw suplement i zgłoś się do lekarza.
• Tarczyca:
  • W metaanalizie T4 wzrosło nieznacznie, a TSH i T3 się nie zmieniły [10].
  • W małym RCT (n=50, subkliniczna niedoczynność, 600 mg KSM-66, 8 tygodni) T4 wzrosło, a TSH spadło istotnie względem placebo [16]. Badanie sponsorowane przez producenta.
  • Analiza wtórna RCT u osób z chorobą dwubiegunową [17] (60 osób, Sensoril, 8 tygodni): 10 osób miało nieprawidłowy wynik tarczycowy przy wejściu lub na końcu badania. U wszystkich trzech osób z ashwagandhą T4 wzrosło (o 7–24%), a u 6 z 7 osób na placebo spadło. Jedna osoba z placebo, przyjmująca lewotyroksynę, miała spadek T4 i T3 oraz podwyższone TSH i skierowano ją na konsultację. Autorzy zaznaczają, że ocena tarczycy była badaniem pobocznym, a grupy bardzo małe (3 vs 7). Sugerują możliwy wzrost tyroksyny i potrzebę czujności wobec nadczynności.
  • Wniosek ostrożnościowy (moja inferencja, bez badań interakcji): osoby z nadczynnością, chorobą Gravesa lub przyjmujące lewotyroksynę powinny skonsultować to z lekarzem i kontrolować TSH/fT4.
• Ciąża i karmienie:
  • Źródło kliniczne (Merck Manual): nie stosować w ciąży z powodu możliwego działania poronnego ani w czasie karmienia z powodu braku danych. [21]
  • Przegląd systematyczny stwierdza, że dowody na istotne działanie teratogenne lub poronne są niejednoznaczne. [19] Organizacja branżowa (AHP) twierdzi, że dostępne badania na ludziach nie wykazały toksyczności dla matki ani płodu. [20] Wzmianka o stanowisku duńskich władz pochodzi z tego dokumentu [20].
  • Otwarta próba z 2026 r. u kobiet w ciąży nie zgłosiła zdarzeń niepożądanych [18], ale była otwarta (bez zaślepienia) i krótka. Nie wystarcza do potwierdzenia bezpieczeństwa.
  • Dowody są zbyt słabe, żeby uznać suplement za bezpieczny. Bezpieczniej unikać go w ciąży i w czasie karmienia oraz gdy planujesz ciążę.
• Inne ostrożności: możliwy wzrost testosteronu może być niekorzystny w raku prostaty zależnym od hormonów [21]. W protokole badania opisano przypadek odrzucenia przeszczepu nerki [22], więc osoby po przeszczepach i na lekach immunosupresyjnych powinny skonsultować to z lekarzem. Opisano też pojedyncze zaburzenia neuropsychiatryczne, np. parasomnię i przemijającą amnezję [23]. Senność jest realna, więc ostrożnie łącz z lekami uspokajającymi (teoretyczna interakcja, bez badań).

Mity

• „Ashwagandha mocno podnosi testosteron i zastępuje terapię.” Efekt to średnio kilkadziesiąt ng/dl u mężczyzn i brak efektu u kobiet [10]. Nie ma danych, że działa u mężczyzn z rozpoznanym niedoborem, więc nie zastępuje leczenia.
• „Naturalne znaczy bezpieczne.” Opisano uszkodzenia wątroby, w tym zgony u osób z istniejącą chorobą wątroby [15].
• „KSM-66 (lub Sensoril) jest udowodnienie najlepszy.” Nie znalazłem badań porównawczych. Większość danych dotyczy zastrzeżonych ekstraktów i badań często powiązanych z producentami.
• „Obniża kortyzol, więc spali tłuszcz.” Metaanalizy nie wykazały wiarygodnego wpływu na masę ciała ani odsetek tkanki tłuszczowej [8][9].
• „Wzrost VO2max o kilka ml/kg/min jest gwarantowany.” Zweryfikowana metaanaliza [11] daje MD 3,00 ml/kg/min (95% CI 0,18–5,82) z 4 małych badań przy wysokiej heterogeniczności. Dolna granica przedziału oznacza efekt bliski zeru.
• „Poprawia tarczycę.” Jedno małe badanie producenckie przy subklinicznej niedoczynności [16] i bardzo małe obserwacje wskazujące raczej na wzrost T4 w innym badaniu [17]. Nie zastępuje diagnostyki ani leczenia.
• „Jest bezpieczna w ciąży, bo była stosowana tradycyjnie.” Dowody są niejednoznaczne [19][20], dlatego rozsądniej jej unikać [21].

Źródła

1. Effects of Ashwagandha (Withania somnifera) on stress and anxiety: a systematic review and meta-analysis. Explore (NY) 2024;20(6):103062. Metaanaliza 9 RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39348746/
2. Effects of Ashwagandha Supplements on Cortisol, Stress, and Anxiety Levels in Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis. 2025. Metaanaliza 15 RCT (autorów nieodczytano). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12242034/ (HAM-A −3,52 wg streszczenia wtórnego: https://www.reachlink.com/advice/stress/ashwagandha-and-stress-evidence/)
3. Metaanaliza kortyzolu i odczuwanego stresu (488 dorosłych; liczba badań różnie podawana: 8 lub 13). Streszczenie: https://examine.com/research-feed/study/9KVxz0/ oraz opis wtórny https://www.reachlink.com/advice/stress/ashwagandha-and-stress-evidence/ (nie otwarto oryginału).
4. Alsanie SA i wsp. Effects of ashwagandha on mental health in adults: a systematic review and dose–response meta-analysis of RCTs. Complement Ther Med, 2026. Metaanaliza 22 RCT. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0965229926000087
5. Cheah KL, Norhayati MN, Yaacob LH, Abdul Rahman R. Effect of Ashwagandha (Withania somnifera) extract on sleep: a systematic review and meta-analysis. PLoS ONE, 2021. Metaanaliza 5 RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34559859/
6. Randomized, double-blind, placebo-controlled study of ashwagandha (Shoden) on sleep quality in healthy adults. Sleep Med, 2020 (autorów nieodczytano; szczegółów liczbowych nie zweryfikowano). RCT. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1389945720301246
7. Bonilla DA, Moreno Y, Gho C, Petro JL, Odriozola-Martínez A, Kreider RB. Effects of Ashwagandha on Physical Performance: Systematic Review and Bayesian Meta-Analysis. J Funct Morphol Kinesiol, 2021. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8006238/ (strona zablokowana przez reCAPTCHA, niezweryfikowano)
8. Lee J-C, Heo A-S. Adjunctive Ashwagandha Supplementation and Resistance-Training Adaptations in Healthy Adults: a systematic review and random-effects meta-analysis. Nutrients, 2026 (18:2815). Metaanaliza 3 RCT, n=161. https://www.mdpi.com/2072-6643/18/17/2815 (ocena pewności wg HerbalGram [13]; niezweryfikowano)
9. Effects of Withania somnifera on cognitive and physical function in adults: a systematic review and meta-analysis. Front Pharmacol, 2026 (autorów nieodczytano). Metaanaliza 20 RCT. https://www.frontiersin.org/journals/pharmacology/articles/10.3389/fphar.2026.1799467/full
10. Hormonal Modulation with Withania somnifera: Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized-controlled Trials. Planta Med, 2026. Metaanaliza 23 RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41740946/
11. Pérez-Gómez J, Villafaina S, Adsuar JC, Merellano-Navarro E, Collado-Mateo D. Effects of Ashwagandha on VO2max: a systematic review and meta-analysis. Nutrients, 2020;12(4):1119. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7230697/
12. HerbalGram HerbMedPro – Withania somnifera: Clinical Trials (baza streszczeń, wtórne: metaanaliza trójpoziomowa 13 RCT; badanie Ashwa.30 n=60; badanie trzyramienne n=141). https://www.herbalgram.org/resources/herbmedpro/herb-list/withania-somnifera?subCat=Clinical+Trials
13. Björnsson HK, Björnsson ES, Avula B i wsp. Ashwagandha-induced liver injury: a case series from Iceland and the US Drug-Induced Liver Injury Network. Liver Int, 2020;40(4):825–829. Seria przypadków (5). https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/liv.14393
14. Philips CA i wsp. Ashwagandha-induced liver injury – a case series from India and literature review. Hepatol Commun, 2023;7(10):e0270. Seria przypadków (8 z 23 chorych, preparaty jednoskładnikowe) + przegląd piśmiennictwa. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37756041/
15. Sharma AK i wsp. Efficacy and Safety of Ashwagandha Root Extract in Subclinical Hypothyroid Patients. J Altern Complement Med, 2018. RCT n=50 (ekstrakt producenta Ixoreal). https://www.herbalgram.org/resources/herbclip/issues/2017/bin_580/101751-580/
16. Gannon JM i wsp. Subtle changes in thyroid indices during a placebo-controlled study of an extract of Withania somnifera in persons with bipolar disorder. J Ayurveda Integr Med, 2014;5(4):241–245. Analiza wtórna RCT (ekstrakt Sensoril, 60 osób, 8 tygodni). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4296437/
17. Efficacy and safety of Ashwagandha root extract in pregnant women: a prospective, randomized, comparative, open-label, 12-week study. Front Glob Womens Health, 2026. https://www.frontiersin.org/journals/global-womens-health/articles/10.3389/fgwh.2026.1767865/full
18. A Systematic and Ethnobotanical Review of Ashwagandha's Teratogenic and Abortifacient Potentials. 2025. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40887707/
19. American Herbal Pharmacopoeia (AHP). Response to claims of ashwagandha abortifacient (komunikat prasowy, 2024; stanowisko organizacji zielarskiej, nie badanie). https://herbal-ahp.org/wp-content/uploads/2024/07/Press-Release-Ashwagandha-Abortifacient-Assessment_06-24-2024.pdf
20. Merck Manual Professional Edition – Ashwagandha. https://www.merckmanuals.com/professional/special-subjects/dietary-supplements/ashwagandha
21. ClinicalTrials.gov, protokół NCT06171724 (przegląd bezpieczeństwa w tle badania, wtórne). https://cdn.clinicaltrials.gov/large-docs/24/NCT06171724/Prot_SAP_000.pdf
22. Parasomnia, Acute Confusion, and Transient Amnesia Temporally Associated With Ashwagandha Ingestion (opis przypadku). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12657126/

(Źródła nr 12 i 24 usunięto; numeracja pozostałych bez zmian.)

Weryfikacja

• zgodne – [1]: 9 RCT, 558 pacjentów; PSS MD −4,72 (−8,45 do −0,99); HAS MD −2,19 (−3,83 do −0,55). Dodano z abstraktu kortyzol MD −2,58 (−4,99 do −0,16). Usunięto nazwisko „Arumugam”, bo abstrakt nie podaje autorów, i dopisano czasopismo (Explore 2024).
• zgodne – [5]: 5 RCT, 400 uczestników; SMD −0,59 (−0,75 do −0,42); I² = 62%; silniejszy efekt przy bezsenności, ≥600 mg/dobę i ≥8 tygodniach; brak efektu na jakość życia. Autorzy Cheah, Norhayati, Yaacob, Abdul Rahman zgodni.
• nie do sprawdzenia – [5]: twierdzenia, że autorzy pisali do producentów i że nie dało się ocenić stronniczości publikacji. Usunięto je.
• zgodne – [10]: 23 RCT, 1706 pacjentów; testosteron u mężczyzn MD = 57,43 ng/dl, u kobiet 5,09 ng/dl; TSH i T3 bez efektu; T4 MD = 0,61 µg/dl. Usunięto nazwiska autorów, których abstrakt nie potwierdza.
• poprawione – [10]: było „metaanaliza sugeruje zależność od zawartości witanolidów” (dla testosteronu), jest: analiza podgrup sugeruje możliwą zależność dawka–odpowiedź, bez wskazania wyniku.
• nie do sprawdzenia – [10]: „10–20%”, „mieści się w normie” i „żadne badanie nie obejmowało hipogonadyzmu”. Streszczenie tego nie podaje. Złagodzono: efekt przeliczono na ok. 10% przy 500 ng/dl, a informację o hipogonadyzmie oznaczono jako niezweryfikowaną.
• zgodne – [11]: 5 badań w przeglądzie (162 osoby), 4 w metaanalizie (142 osoby); MD = 3,00 ml/kg/min (95% CI 0,18–5,82); wysoka heterogeniczność.
• nie do sprawdzenia – [11]: „tylko w jednym badaniu istotna interakcja grupa×czas” oraz „dawki 330–1000 mg/dobę przez 2–12 tygodni”. Usunięto te dwa twierdzenia.
• nie do sprawdzenia – [12]: źródło „Journal of Sports Medicine” i liczby 4,09 ml/kg/min (CI 2,55–5,63; I² = 92%) oraz „trzecia praca” 3,45 ml/kg/min. Usunięto źródło i wszystkie odwołania, a „I² do 92%” zastąpiono opisem „wysoka heterogeniczność” [11].
• poprawione – [14]: było „nikt nie rozwinął niewydolności wątroby, a próby unormowały się u czterech osób w 1–5 miesięcy”, jest: abstrakt podaje 5 pacjentów, żółtaczkę po 2–12 tygodniach, uszkodzenie cholestatyczne lub mieszane i normalizację prób w ciągu 1–5 miesięcy (bez podziału „4 z 5” i bez informacji o braku niewydolności). Dopisano czynniki zakłócające (dodatkowe suplementy, rodiola). Adres URL zastąpiono stroną Wiley, która potwierdza tę pracę.
• zgodne – [15]: 23 chorych z uszkodzeniem wątroby po ashwagandhie, 8 po preparatach jednoskładnikowych; 3 z ostrą niewydolnością na tle przewlekłej, wszyscy zmarli. Dopisano z abstraktu, że 5 z 8 miało przewlekłą chorobę wątroby, i podano czasopismo (Hepatol Commun 2023).
• nie do sprawdzenia – [15]: „przegląd obejmuje 19 prac i 26 pacjentów”. Usunięto liczby i zostawiono wzmiankę o przeglądzie piśmiennictwa.
• poprawione – [17]: było „jedna osoba miała spadek T4 i T3 (sugestia, że po ashwagandhie)”, jest: spadek T4/T3 i TSH w zakresie subklinicznej niedoczynności wystąpił u pacjenta z grupy placebo (na lewotyroksynie). W grupie z ashwagandhą u 3 osób T4 wzrosło (7–24%), a u 6 z 7 osób na placebo spadło. Nieprawidłowe wyniki u 10 z 60 osób dotyczyły wejścia lub końca badania, bez przypisania do suplementu.
• poprawione – [17]: było „nie znalazłem żadnego źródła o ekstrakcie Sensoril”, jest: badanie [17] użyło standaryzowanego ekstraktu Sensoril (250 mg/dobę przez tydzień, potem 250 mg 2×/dobę, 8 tygodni). Poprawiono sekcje Poziom dowodów, Dawkowanie, Formy i Mity.
• nie do sprawdzenia – [24]: liczby z Wankhede 2015 (1-RM 46,0 vs 26,4 kg) oraz z badania na otyłych mężczyznach (21 mg witanolidów, +14,7% testosteronu „w ślinie”) i „wniosek z przeglądów wtórnych” o liczebnościach i producentach. Źródło to strony wtórne, które nie zostały zweryfikowane. Usunięto źródło [24], wszystkie liczby z niego i wszystkie odwołania do niego.
• nie do sprawdzenia – [6]: n=150, 120 mg/dobę, 6 tygodni (Shoden). Wyniki wyszukiwania potwierdziły tytuł i typ badania, ale nie te liczby. Usunięto n=150 z tytułu i oznaczono liczby jako niezweryfikowane.
• nie do sprawdzenia – [7]: „13 badań (12 w analizie ilościowej)”. Strona zablokowana przez reCAPTCHA. Usunięto liczby, zostawiono ogólny kierunek efektu.
• nie do sprawdzenia – [2], [3], [4], [8], [9], [13], [16], [18]–[23]: nie weryfikowano ich w tej recenzji i pozostawiają zapis z poprzedniej wersji raportu.