Badania krwi dla trenujących: co i jak często: pełny raport

Wniosek

Nie ma badań, które pokazywałyby, że rutynowe badania krwi u zdrowej osoby trenującej poprawiają jej wyniki sportowe albo zdrowie. Nie udało się też potwierdzić w źródłach konkretnej częstotliwości badań ani zestawu badań dla trenujących rekreacyjnie i intensywnie. Wiadomo natomiast, że wysiłek zmienia część wyników (CK, AST, ALT, kreatynina, hepcydyna), że normy laboratoryjne z populacji ogólnej nie zawsze pasują do sportowca, a kreatyna podnosi kreatyninę bez uszkodzenia nerek u zdrowych dorosłych.

Poziom dowodów

C (ogółem). Uzasadnienie:

• Dane o wpływie treningu na wyniki pochodzą z małych badań obserwacyjnych i eksperymentalnych [2,3,4,5].
• Dane o kreatynie i nerkach pochodzą z metaanalizy badań randomizowanych, ale z dużą niejednorodnością wyników (I² ok. 94% dla kreatyniny) [7,8]. Poziom B.
• Zalecenia dotyczące hematokrytu u osób stosujących sterydy pochodzą z wytycznych dla lekarzy POZ, bez badań z losowym przydziałem [6].

Co mówią badania

Norma laboratoryjna a sportowiec

• W dużej analizie 14 010 próbek od 3588 sportowców z 32 dyscyplin (2011–2020) takie parametry jak kreatynina, mocznik, CK, AST, ALT, LDH, potas i bilirubina różniły się od populacji ogólnej. Glukoza zmieniała się niewiele [2]. To dane od sportowców, często elitarnych, a nie od amatorów.
• Przegląd literatury (Pedlar, Newell, Lewis, 2019) wskazuje, że referencyjne dane z populacji klinicznej mają w sporcie ograniczoną wartość, a do wykrycia zmian u zawodnika potrzebne są kolejne pomiary w czasie [1]. Według tego przeglądu jakość danych psują też słabe kontrole przed pobraniem w warunkach sportowych [1].

Trening a wyniki ALT, AST i CK

• U 15 zdrowych mężczyzn po jednorazowym intensywnym treningu siłowym AST i ALT wzrosły istotnie (p<0,01) i pozostały podwyższone co najmniej 7 dni. CK wzrosła bardzo wysoko [3]. Badanie było małe.

Kreatyna a kreatynina i nerki

• Metaanaliza 26 badań randomizowanych (1036 uczestników, 2026): kreatyna podniosła kreatyninę w surowicy średnio o 0,14 mg/dl (95% CI 0,05–0,22). eGFR liczone z kreatyniny spadło średnio o 10,75 ml/min (95% CI −17,48 do −4,02). Pomiar GFR metodą Cr-EDTA nie wykazał istotnej różnicy (+5,89 ml/min; 95% CI −0,30 do 12,08). Mocznik, albuminuria i białkomocz nie zmieniły się istotnie. Autorzy wiążą to ze zmianą metabolizmu kreatyniny, a nie z uszkodzeniem nerek [8].
• Metaanaliza z 2025 r. (21 badań w przeglądzie, 12 w metaanalizie; 177 osób na kreatynie i 263 w kontroli): niewielki wzrost kreatyniny, istotny w badaniach do 1 tygodnia (MD 0,12 µmol/L). W badaniach 1–12-tygodniowych efekt nieistotny. Abstrakt podaje też istotny efekt w badaniach powyżej 12 tygodni, bez liczb [7].

Ferrytyna i żelazo u biegaczy i sportowców

• Stanowisko MSHSAA (organizacja, nie towarzystwo naukowe) uznaje ferrytynę poniżej 30 µg/L za niedobór wymagający uzupełnienia, a dla wytrzymałościowców poleca cel 40–50 µg/L na początku sezonu [9].
• U 14 biegaczek w 8-tygodniowym treningu odsetek z ferrytyną ≤20 µg/L wzrósł z 50% do 71%. Po 10 dniach regeneracji wynosił 64%, więc krótki odpoczynek nie uzupełnił zapasów [5].
• Hepcydyna (hormon regulujący żelazo) po wysiłku rośnie u sportowców z ferrytyną od 30 µg/L, a u osób z ferrytyną poniżej 30 µg/L nie rośnie (54 biegaczy i triathlonistów). Mierzono ją przed wysiłkiem i 3 godziny po nim [4]. W badaniu biegaczek hepcydyna spadła po 10-dniowej regeneracji względem wartości wyjściowych (p<0,05), niezależnie od stanu żelaza [5].

Przygotowanie do pobrania

• Czas na czczo, pora pobrania, unikanie alkoholu przed badaniem i wpływ kawy nie zostały potwierdzone w otwartych źródłach (patrz „Nie do sprawdzenia”).
• Hepcydyna zmienia się po wysiłku przez kilka godzin [4], więc pobranie zaraz po ciężkim treningu może dać mniej typowy obraz gospodarki żelazem.

Zalecenia praktyczne

(Tylko zalecenia wynikające z przytoczonych źródeł. Częstotliwość badań i zestawy badań nie zostały potwierdzone.)

• Kreatynina przy kreatynie: wzrost kreatyniny sam w sobie nie oznacza uszkodzenia nerek u zdrowych dorosłych [7,8]. Przy chorobie nerek decyduje lekarz.
• Wątroba po treningu siłowym: przy ALT poniżej 3-krotności górnej normy powtórz badanie 10–14 dni po zaprzestaniu intensywnego dźwigania ciężarów [6]. Przy podwyższonych AST i ALT po treningu zapisz datę ostatniego ciężkiego treningu [3].
• Ferrytyna: poniżej 30 µg/L omów wynik z lekarzem; dla wytrzymałościowców celuj w 40–50 µg/L [9]. Nie przyjmuj żelaza bez wyniku badania.
• Pobranie: nie pobieraj krwi zaraz po ciężkim treningu, zwłaszcza na ferrytynę, bo hepcydyna zmienia się po wysiłku [4].
• Porównywanie wyników: pobieraj w tym samym laboratorium i porównuj wyniki w czasie, a nie tylko z jednorazową normą [1].
• Sterydy (ograniczanie szkód): przy hematokrycie powyżej 0,52 (mężczyźni) lub 0,48 (kobiety) zmniejsz lub odstaw wszystkie sterydy anaboliczne i powtórz badanie. Przy hematokrycie powyżej 0,60 (mężczyźni) lub 0,56 (kobiety) odstaw je i skieruj pilnie do hematologa [6].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Sterydy anaboliczno-androgenne (AAS): nie są bezpieczne i w obrocie wymagają recepty. Progi hematokrytu pochodzą z wytycznych dla lekarzy POZ [6]. Wytyczne wskazują też, że przy HDL poniżej 0,8 mmol/L trzeba ocenić, czy osoba stosuje AAS [6].
• SARM-y: źródeł opisujących uszkodzenie wątroby nie udało się zweryfikować (patrz „Nie do sprawdzenia”). Nie ma podstaw, by uznać je za bezpieczne.
• Czerwone flagi (zasada ogólna, nie do sprawdzenia w źródłach): żółtaczka, ciemny mocz, silne osłabienie lub utrata masy ciała wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Ból w klatce piersiowej, duszność lub omdlenie wymagają pogotowia.

Mity

• „Kreatyna niszczy nerki, bo kreatynina rośnie”. U zdrowych dorosłych w metaanalizie nie było różnicy w pomiarze GFR metodą Cr-EDTA, a wzrost kreatyniny według autorów wynika ze zmiany metabolizmu [7,8].
• „Podwyższone ALT i AST po treningu to zawsze choroba wątroby”. Po intensywnym treningu siłowym mogą pozostawać podwyższone co najmniej 7 dni u zdrowych mężczyzn [3]. Zwykle warto je powtórzyć po odpoczynku [6].
• „Norma z laboratorium jest normą dla sportowca”. Zakresy z populacji ogólnej nie zawsze pasują do sportowców [1,2].

Nie do sprawdzenia

• Częstotliwość badań (raz w roku, co pół roku, co 1–2 lata) i zestawy badań dla trenujących rekreacyjnie i 5–6 razy w tygodniu.
• Zalecenia przygotowania do pobrania: czas na czczo, pora dnia, alkohol 24 h przed badaniem, kawa, biotyna (wytyczne EFLM-COLABIOCLI 2018 [pełny tekst za płatnością, streszczenie tych zaleceń nie podaje]).
• Witamina D, B12, TSH, HbA1c, lipidogram, Lp(a): znaczenie w tej grupie, progi i częstotliwość.
• Magnez: przydatność oznaczenia w surowicy i w erytrocytach, dostępność w Polsce.
• Interpretacja CK u sportowców według zakresów z literatury (dane z opracowania wtórnego i z badania Aymard 2023, którego nie otwierano).
• Hemochromatoza: progi ferrytyny 200 µg/L (kobiety) i 300 µg/L (mężczyźni) jako sygnał do diagnostyki. Źródło nieotwarte.
• Ceny pakietów badań, zasady refundacji NFZ, zakres badania sportowo-lekarskiego.
• Monitorowanie zdrowia przy SARM-ach i opisy przypadków uszkodzenia wątroby [nieotwarte źródła].
• Wpływ kawy, białka i mięsa na wyniki badań.

Źródła

1. Pedlar CR, Newell J, Lewis NA. Blood Biomarker Profiling and Monitoring for High-Performance Physiology and Nutrition: Current Perspectives, Limitations and Recommendations. Sports Med 2019;49(Suppl 2):185–198. Przegląd literatury. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31691931/ (DOI: 10.1007/s40279-019-01158-x)
2. González-Gross M i wsp. Basal Values of Biochemical and Hematological Parameters in Elite Athletes. Int J Environ Res Public Health 2022;19:3059. Badanie obserwacyjne (14 010 próbek, 3588 sportowców). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8910271/ (DOI: 10.3390/ijerph19053059)
3. Pettersson J i wsp. Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. Br J Clin Pharmacol 2008. Małe badanie eksperymentalne (15 zdrowych mężczyzn). https://doi.org/10.1111/j.1365-2125.2007.03001.x
4. Peeling P i wsp. Iron Status and the Acute Post-Exercise Hepcidin Response in Athletes. PLoS One 2014;9(3):e93002. Analiza zbiorcza danych z grup kontrolnych pięciu badań (54 sportowców). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3965532/
5. Auersperger I i wsp. Exercise-Induced Changes in Iron Status and Hepcidin Response in Female Runners. PLoS One 2013;8(3):e58090. Badanie obserwacyjne (14 biegaczek). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3589469/
6. Barth JH i wsp. Essential blood testing in the patient using androgenic anabolic steroids: a clinical practice guideline for primary care. Br J Gen Pract 2024;74(741):187–190. Wytyczne. https://bjgp.org/content/74/741/187 (DOI: 10.3399/bjgp24X737013)
7. Kabiri Naeini E i wsp. Effect of creatine supplementation on kidney function: a systematic review and meta-analysis. BMC Nephrology 2025;26:622. Przegląd systematyczny i metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41199218/ (DOI: 10.1186/s12882-025-04558-6)
8. de Souza Almeida A i wsp. Impact of creatine supplementation on kidney health: a systematic review and meta-analysis. Int Urol Nephrol 2026. Metaanaliza badań randomizowanych (26 badań, 1036 uczestników). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42507286/ (DOI: 10.1007/s11255-026-05287-x)
9. MSHSAA, Sports Medicine Advisory Committee (Colter K). Iron Deficiency in Endurance Athletes: Position Statement. Stanowisko organizacji (nie towarzystwa naukowego). https://www.mshsaa.org/resources/PDF/Iron%20Deficiency%20In%20Endurance%20Athletes%20Position%20Statement.pdf

Weryfikacja

zgodne – de Souza Almeida 2026 [8]: 26 badań randomizowanych, 1036 uczestników; kreatynina +0,14 mg/dl (95% CI 0,05–0,22), I² 93,9%; eGFR z kreatyniny −10,75 ml/min; Cr-EDTA +5,89 ml/min (CI −0,30 do 12,08); mocznik, albuminuria i białkomocz bez istotnych zmian. poprawione – Kabiri Naeini 2025 [7]: było „istotny tylko w badaniach trwających do 1 tygodnia”, jest: istotny w badaniach do 1 tygodnia (MD 0,12 µmol/L) i powyżej 12 tygodni (bez liczb), nieistotny w 1–12 tygodniach; jednostka w abstrakcie µmol/L, nie przeliczano. zgodne – González-Gross 2022 [2]: 14 010 próbek, 3588 sportowców, 32 dyscypliny, 2011–2020; różnice w kreatyninie, mocznik, CK, AST, ALT, LDH, potasie i bilirubinie; glukoza bez istotnych zmian. Nie do sprawdzenia: albumina, hemoglobina, MCV, płytki (usunięto z tekstu). zgodne – Pettersson 2008 [3]: 15 zdrowych mężczyzn, AST i ALT istotnie wyższe (p<0,01), utrzymane co najmniej 7 dni; CK bardzo wysoka. Usunięto: konkretne wartości CK/LDH/mioglobiny, bilirubina/GGT/ALP w normie oraz „nieprzyzwyczajeni do treningu siłowego” (nie potwierdzone w otwartym tekście). poprawione – Peeling 2014 [4]: było „hepcydyna rośnie zwykle ok. 24 godziny po wysiłku”, jest: mierzono przed wysiłkiem i 3 godziny po nim (54 sportowców); wzrost u osób z ferrytyną od 30 µg/L, brak u osób poniżej 30 µg/L; 24 h w badaniu nie mierzono. Szczyt 3–6 h po IL-6 podany we wstępie cytowanych prac, nie w wynikach. poprawione – Barth 2024 [6]: progi hematokrytu potwierdzone (M >0,52 / K >0,48: zmniejszyć lub odstawić; M >0,60 / K >0,56: odstawić i skierować do hematologa); HDL <0,8 mmol/L: ocena stosowania AAS. Było „ALT powtórzyć po 7 dniach”, jest: przy ALT poniżej 3-krotności górnej normy powtórzyć 10–14 dni po zaprzestaniu intensywnego dźwigania. Brak progów AST, ALP i bilirubiny oraz zalecenia „powtórzenia lipidogramu poza cyklem” w tekście. poprawione – Lewis 2019 [1]: autorzy to Pedlar CR, Newell J, Lewis NA (było „Lewis NA i wsp.”); potwierdzone: przegląd, Sports Med 2019;49(Suppl 2):185–198, ograniczona wartość norm populacyjnych u sportowców. Nie do sprawdzenia: witamina D, T3, pozycja ciała i pora dnia jako czynniki zakłócające (usunięto z tekstu). poprawione – Auersperger 2013 [5]: było „biegacze mają wyższą hepcydynę niż kolarze [12]”, jest: badanie obejmowało 14 biegaczek, nie zawiera kolarzy; hepcydyna spadła po 10-dniowej regeneracji (p<0,05) niezależnie od stanu żelaza; odsetek z ferrytyną ≤20 µg/L wzrósł z 50% do 71%. Zdanie o kolarzach usunięto. zgodne – MSHSAA [9]: ferrytyna poniżej 30 µg/L jako niedobór wymagający uzupełnienia; cel 40–50 µg/L dla wytrzymałościowców. Potwierdzone w kopii stanowiska znalezionej w wyszukiwarce; oryginalny PDF nie otworzył się w WebFetch. nie do sprawdzenia – EFLM-COLABIOCLI 2018 (czas na czczo 12 h, pobranie rano, alkohol 24 h przed badaniem): pełny tekst za płatnością, streszczenie tych zaleceń nie podaje; zalecenia usunięto z tekstu. nie do sprawdzenia – ceny pakietów, zasady NFZ i badań sportowo-lekarskich, częstotliwość badań, zestawy badań, witamina D i B12, HbA1c, TSH, magnez, kawa i biotyna, progi ferrytyny dla hemochromatozy, opisy przypadków SARM-ów i AAS [nieotwarte źródła; treść usunięta lub przeniesiona do sekcji „Nie do sprawdzenia”].