Ból barku i łokcia u trenujących: pełny raport

Wniosek

Ból barku u trenujących najczęściej mieści się w pojęciu bólu barku związanego z mankietem rotatorów (RCRSP), które obejmuje m.in. dawny „impingement”: zwykle nie da się wskazać jednej „winnej” struktury [1]. Zmiany w mankiecie są częste także bez bólu [5], a operacja usuwająca kość z przestrzeni podbarkowej nie wypadła w dużych próbach lepiej od operacji pozorowanej [2][3][4], więc leczeniem pierwszego wyboru są stopniowane ćwiczenia z modyfikacją wyciskania [1][6][7]. Łokieć tenisisty (LET) to przeciążeniowa tendinopatia, która w większości przypadków ustępuje w ciągu roku; ćwiczenia dają co najwyżej niewielką korzyść, a zastrzyk sterydowy daje krótką ulgę i gorszy wynik po roku [16][17][18].

Poziom dowodów

B, z różnicami między podtematami:

• Przyczyny bólu barku i brak przewagi operacji dekompresji nad placebo: A/B (dwa duże RCT z operacją pozorowaną, CSAW i FIMPACT, w tym 10-letnia obserwacja FIMPACT) [2][3][4].
• Ćwiczenia w bólu barku związanym z mankietem: B. Metaanalizy opierają się na licznych RCT, ale pewność dowodów jest umiarkowana lub bardzo niska, a pojedyncze typy ćwiczeń nie wygrywają wyraźnie [6][7].
• Ćwiczenia w łokciu tenisisty: B/C. Przewaga nad zastrzykami w dłuższym terminie jest wykazana, ale pewność dowodów jest niska lub bardzo niska, a efekt mały [16][17][18][19].
• Łokieć golfisty i ból tylny łokcia (wyciskanie francuskie): C/D. Dla łokcia golfisty są tylko małe badania o niskiej pewności [23]; badań dla bólu tylnego łokcia nie znaleziono.
• Konkretne modyfikacje wyciskania (chwyt, łopatki, kąt ramion): C. To modelowanie biomechaniczne u kilkunastu osób, a nie badania skuteczności u osób z bólem [8][9].
• Profilaktyczne ćwiczenia mankietu u trenujących: C/D. Dowody dotyczą wyłącznie sportów overhead i są słabe lub bez efektu [13][14].
• Izometria jako „przeciwbólowa” w tendinopatii: C/D. Pojedyncze małe badanie pozytywne w ścięgnie rzepki i jedno negatywne w ścięgnie Achillesa; dla łokcia nie znaleziono badań [24][25].
• Strzelanie w barku: C/D. Jedno badanie obserwacyjne u osób z bólem [15].

Co mówią badania

Przyczyny bólu barku

• Zmiana nazewnictwa. Przegląd Lewisa (2016) opisuje RCRSP jako „nadrzędny” termin obejmujący zespół bólowy przestrzeni podbarkowej (dawny impingement), tendinopatię mankieta oraz objawowe częściowe i całkowite naderwania. Autor podkreśla niepewność co do źródła objawów, rozpoznania i najlepszego leczenia; stopniowane, dobrze zaplanowane ćwiczenia dają co najmniej taką samą korzyść jak operacja [1].
• Zmiany w mankiecie bez bólu są częste. W analizie zbiorczej 30 badań (6112 barków, osoby z objawami i bez) odsetek nieprawidłowości mankieta rósł z 9,7% u osób do 20. roku życia do 62% po 80. roku życia, a wzrost z wiekiem występował także u osób bez objawów [5]. Sam wynik obrazowania nie dowodzi, że to on powoduje ból.
• Operacja dekompresji nie wygrywa z placebo. CSAW (Wielka Brytania, 313 osób z bólem podbarkowym od co najmniej 3 miesięcy, z nieuszkodzonymi ścięgnami mankieta, które nie odpowiedziały na leczenie zachowawcze, w tym ćwiczenia i co najmniej jeden zastrzyk): po 6 miesiącach różnica w skali Oxford Shoulder Score między dekompresją a samą artroskopią wyniosła −1,3 pkt (95% CI −3,9 do 1,3). Obie operacje dały nieco lepszy wynik niż brak leczenia (o 2,8 i 4,2 pkt), ale różnicę uznano za nieistotną klinicznie [2]. FIMPACT (Finlandia, 210 osób w wieku 35–65 lat): po 24 miesiącach różnice w bólu w spoczynku (−4,6; 95% CI −11,3 do 2,1) i przy ruchu (−9,0; 95% CI −18,1 do 0,2) nie osiągnęły progu istotności klinicznej 15 pkt w skali 0–100 [3]. Po 10 latach (168 z 210 osób) nie było istotnych różnic między dekompresją, operacją pozorowaną i ćwiczeniami, np. ból przy ruchu 14,2 vs 17,4 vs 23,6 pkt; różnica dekompresja vs placebo −3,2 (95% CI −13,0 do 6,5) [4].
• Częstość urazów w sportach siłowych. W przeglądzie 2024 w podnoszeniu ciężarów notowano 2,4–3,3 urazu na 1000 godzin treningu, w trójboju 1,0–4,4. Bark należał do najczęstszych lokalizacji (3. miejsce w podnoszeniu ciężarów, 2. w trójboju), w trójboju także łokieć i ramię [10].
• Osteoliza dalszego końca obojczyka. W badaniu z 1992 r. u 7 z 25 ciężarowców (28%) stwierdzono typowe zmiany rentgenowskie, a u 4 kolejnych (16%) objawy bez zmian w obrazie; w grupie 25 osób nietrenujących siłowo nie było żadnego przypadku [11]. To stare, małe badanie przekrojowe.
• Zerwanie mięśnia piersiowego większego. Przegląd 112 opisów przypadków (108 z piśmiennictwa i 4 własne; wszyscy mężczyźni) wskazuje, że najczęstszą okolicznością był sport, zwłaszcza trening siłowy, podnoszenie ciężarów lub zapasy, przy odwiedzionym i rotowanym na zewnątrz ramieniu. Operacja, najlepiej w ciągu 8 tygodni od urazu, dawała znacząco lepsze wyniki niż leczenie zachowawcze lub opóźniona operacja [12]. Dane pochodzą z opisów przypadków, więc mogą zawyżać różnicę.
• Przyczyny przeciążeniowe. Nie znaleziono badań, które wskazałyby jednoznacznie, że to nagły wzrost objętości, głęboki zakres czy brak zmienności ćwiczeń powoduje ból barku u trenujących. To rozsądne hipotezy kliniczne, a nie potwierdzone fakty.

Zmiana wyciskania

• Chwyt i łopatki (modelowanie). U 10 doświadczonych sportowców siłowych (9 mężczyzn, 1 kobieta; 21 wariantów wyciskania sztangą, lekki gryf 16 kg) chwyt węższy niż 1,5 szerokości międzyakromialnej zmniejszał nacisk w stawie barkowo-obojczykowym, a cofnięcie łopatek i taki chwyt zmniejszały siły ścinające w stawie ramiennym i aktywność mankieta. Kąt odwiedzenia ramienia (45°, 70°, 90°) miał mniejszy wpływ niż chwyt i łopatki; autorzy sugerowali, by osoby z bólem nad stawem ramiennym (np. zespół bólowy przestrzeni podbarkowej) unikały ułożenia ramion pod kątem 45° razem z bardzo wąskim chwytem [8]. Siła boczna wywierana na sztangę różniła się bardzo między zawodnikami i istotnie wpływała na obciążenie barku. To model komputerowy, bez badania skuteczności u osób z bólem.
• Kompromis między siłą a obciążeniem barku. U 14 mężczyzn wyciskających maksymalnie chwyt szeroki dawał siłę boczną rzędu 13–15,7% siły pionowej, a szeroki i średni chwyt większe momenty poziome w barku niż wąski; maksymalne ciężary były podobne (109,8 kg szeroko, 108,9 kg średnio, 103,7 kg wąsko) [9]. Dla wyciskania maksymalnego autorzy uznali szeroki lub średni chwyt za korzystny, więc wybór chwytu to kompromis między wynikiem a obciążeniem stawu.
• Hantle, maszyny, kąt ławki, floor press. Nie znaleziono badań porównujących te warianty pod kątem bólu barku. Zamiany tego typu stosuje się w praktyce, ale nie ma na nie dowodów z badań klinicznych.
• Wyciskanie nad głowę (OHP). Nie znaleziono badań o tym, dlaczego ćwiczenie to boli bark ani jak je zmieniać. Wnioski dla OHP są wnioskowaniem z zasad leczenia bólu barku, nie wynikiem badań.

Ćwiczenia w bólu barku związanym z mankietem

• Metaanaliza 22 RCT (1281 osób): programy ćwiczeń motorycznych (kontrola ruchu) były prawdopodobnie nieco lepsze od ćwiczeń niespecyficznych dla niepełnosprawności (SMD −0,29; 95% CI −0,51 do −0,07 krótkoterminowo), ale nie dla bólu (SMD −0,19; 95% CI −0,41 do 0,03). Dla ćwiczeń ekscentrycznych, ćwiczeń łopatki i intensywności wyniki były niejednoznaczne (niska lub bardzo niska pewność), a badań o częstotliwości i czasie trwania nie znaleziono. Autorzy nie wiedzą, czy korzyść wynika z samego typu ćwiczeń, czy z progresji i dopasowania programu [6].
• Sieciowa metaanaliza z 2026 r. (89 RCT, 5532 osoby z tendinopatią mankieta): ćwiczenia mięśni barku mogą zmniejszać ból i poprawiać funkcję w porównaniu z brakiem leczenia, ale dowody są bardzo niepewne; większość dodatków (poza pojedynczymi technikami, np. elektrolizą przezskórną czy suchym igłowaniem) nie okazała się lepsza od samych ćwiczeń barku [7].

Profilaktyczne ćwiczenia mankietu i tylnych aktonów (tylny akton to tylna część mięśnia naramiennego)

• Przegląd z 2018 r. (17 badań, w większości z baseballu, lacrosse i siatkówki) znalazł ograniczone dowody na skuteczność programów profilaktycznych w sportach overhead; wpływ był umiarkowany i możliwe, że badania były za małe [13]. Metaanaliza RCT w piłce ręcznej z 2025 r. (5 badań, 1872 zawodników): w zbiorczej analizie 3 badań (747 osób) różnica w liczbie urazów barku nie była istotna (OR 0,73; 95% CI 0,45 do 1,17) [14].
• Dla rekreacyjnych trenujących siłowo nie znaleziono badań RCT na ten temat. Ćwiczenia typu face pull czy rotacje zewnętrzne są tanie i mają niskie ryzyko, ale nie ma dowodu, że zapobiegają bólowi przy wyciskaniu.

Strzelanie w barku

• W prospektywnym badaniu 100 osób z bólem barku i podejrzeniem tendinopatii lub uszkodzenia mankieta 60% zgłaszało „mechaniczne” objawy (klikanie, trzaski), ale nie były one związane z żadnym rodzajem uszkodzenia mankieta, nawet całkowitym (czułość 64%, swoistość 44%); autorzy uważają, że można uspokajać osoby z samym klikaniem [15]. Badanie dotyczyło osób z bólem skierowanych na rezonans z powodu osłabienia mięśni mankieta lub objawów opornych na co najmniej 6 tygodni fizjoterapii. Nie znaleziono badań o częstości bezbolesnego strzelania u osób zdrowych ani o tym, czy zapowiada ono uszkodzenie.

Łokieć tenisisty (LET) i golfisty (MET)

• Przebieg naturalny. W RCT z 185 osobami (LET trwający co najmniej 6 tygodni) po 52 tygodniach sukces leczenia odnotowano u 83% osób z grupy „poczekaj i obserwuj”, 91% z fizjoterapią i 69% po zastrzykach sterydowych [16]. W RCT z placebo (165 osób) po roku całkowite wyzdrowienie lub dużą poprawę zgłaszało 96% osób po zastrzyku placebo [17].
• Zastrzyki sterydowe. Po 6 tygodniach zastrzyki dawały najlepszy wynik (92% sukcesu wobec 47% przy fizjoterapii i 32% przy oczekiwaniu), po roku wynik był najgorszy [16]. W RCT z placebo po roku poprawa u 83% (steryd) vs 96% (placebo), a nawrót u 54% vs 12% [17]. Metaanaliza sieciowa z 2026 r. (41 badań, 3285 osób) potwierdza krótkoterminową ulgę (MD −1,62; 95% CI −2,52 do −0,72) i „efekt odbicia” w dłuższym czasie [20].
• Ćwiczenia. Metaanaliza 30 RCT (2123 osoby): ćwiczenia były lepsze od zastrzyków sterydowych w większości wyników i terminów (poza krótkoterminowym bólem), ale efekt był mały, a pewność dowodów niska lub bardzo niska; w porównaniu z „poczekaj i obserwuj” korzyści były nieliczne (bardzo niska pewność). Programy bardzo się różniły obciążeniem, czasem i częstotliwością [18]. Sieciowa metaanaliza 13 badań (2024): w średnim terminie fizjoterapia i ćwiczenia były lepsze od placebo (PRTEE MD −4,32; 95% CI −7,58 do −1,07), a w krótkim terminie żadna metoda nie przewyższała kontroli [19]. W RCT z fizjoterapią (165 osób) dodatek fizjoterapii nie zmienił wyniku po roku (91% vs 88% poprawy) [17].
• Typ ćwiczeń. Dodanie ćwiczenia ekscentrycznego prostowników nadgarstka do standardowej terapii dało większą poprawę niż samo leczenie standardowe (VAS 81% vs 22%), ale badanie objęło tylko 21 osób [21]. W RCT z 120 osobami ćwiczenia ekscentryczne codziennie przez 3 miesiące dały nieco więcej odpowiedzi na leczenie niż koncentryczne (HR 0,78; 95% CI 0,63–0,96; NNT 10), bez różnic w funkcji i jakości życia [22]. Przewaga jednego typu nad drugim nie jest więc ustalona.
• Ciężki powolny trening. W randomizowanym badaniu pilotażowym (60 osób z LET) tylko 6 z 19 osób (32%) trzymało się programu ciężkiego powolnego treningu, głównie z powodu nasilenia bólu; wszystkie grupy poprawiły się w czasie [27].
• Łokieć golfisty (MET). Przegląd systematyczny z 2026 r. ćwiczeń ekscentrycznych znalazł 5 badań (143 pacjentów), ocena pewności: niska; metaanalizy nie dało się wykonać [23].
• Ból tylny łokcia (wyciskanie francuskie, ścięgno trójgłowego). Nie znaleziono badań dotyczących leczenia ani przyczyn bólu łokcia przy wyciskaniu francuskim i podciąganiu. Wnioski dla tych ćwiczeń są wnioskowaniem z zasad leczenia tendinopatii, nie wynikiem badań.

Izometria i monitorowanie bólu

• W randomizowanym badaniu krzyżowym u 6 siatkarzy z tendinopatią ścięgna rzepki ból w teście przysiadu spadł po izometrii z 7,0 do 0,17, a po ćwiczeniu izotonicznym z 6,3 do 3,8, a efekt trwał co najmniej 45 minut [24]. W quasi-randomizowanym badaniu 91 osób z tendinopatią ścięgna Achillesa nie stwierdzono natychmiastowego zmniejszenia bólu po izometrii ani po ćwiczeniach izotonicznych (autorzy nie zalecają izometrii jako sposobu na doraźne uśmierzenie bólu; badanie mogło mieć za małą moc) [25]. Dla łokcia i barku nie znaleziono badań nad tym efektem.
• W RCT z 38 osobami z tendinopatią ścięgna Achillesa kontynuowanie biegania i skakania z monitorowaniem bólu nie dało gorszych wyników niż 6 tygodni „aktywnego odpoczynku” (VISA-A po 12 miesiącach 85 vs 91 pkt, bez istotnej różnicy między grupami) [26]. To badanie nie dotyczy barku ani łokcia, ale jest jedyną znalezioną próbą, w której porównano ćwiczenie z bólem pod kontrolą z odpoczynkiem.

Odpoczynek i powrót do ciężarów

• Nie znaleziono badań, które ustalałyby, ile dni odpoczynku potrzeba przy tendinopatii barku lub łokcia ani kiedy wracać do ciężkich serii. Wytyczne pierwszego kontaktu (RPA, oparte na literaturze i opiniach ekspertów) zalecają rozważenie skierowania do ortopedy, jeśli po 3 miesiącach domowej fizjoterapii nie poprawia się zakres ruchu w barku [28].
• Przy zerwaniu mięśnia piersiowego większego liczy się czas: operację zaleca się w ciągu ok. 8 tygodni od urazu [12].
• Powrót „kryterialny” (brak bólu w spoczynku, zakres ruchu i siła bliskie stronie zdrowej, brak nasilenia bólu następnego dnia) to zasada kliniczna; nie znaleziono dla niej badań dla barku i łokcia u trenujących siłowo.

Zalecenia praktyczne (trening, dieta, zdrowie)

Poniższe wskazówki łączą wyniki badań z zasadami praktyki klinicznej; tam, gdzie brak badań, jest to zaznaczone.

Bark

1. Nie rezygnuj od razu z całego treningu: ćwiczenia są pierwszym wyborem [1][6]. Zmniejsz obciążenie i objętość ćwiczeń, które prowokują ból, zamiast je całkowicie przerywać (zasada robocza, ból umiarkowany, orientacyjnie do ok. 3–4/10, bez narastania następnego dnia; dla barku brak badań potwierdzających próg).
2. Zmodyfikuj wyciskanie leżąc: utrzymuj cofnięte łopatki i unikaj bardzo szerokiego chwytu; w modelu chwyt węższy niż 1,5 szerokości międzyakromialnej oraz cofnięcie łopatek zmniejszały obciążenie stawu barkowo-obojczykowego i mankieta [8]. Przy bólu nad stawem ramiennym unikaj skrajnie wąskiego chwytu z łokciami blisko tułowia (kąt 45°) [8]. Wynik pochodzi z modelu komputerowego, nie z badania skuteczności.
3. Hantle z neutralnym chwytem, ławka skośna, floor press czy maszyna z ograniczonym zakresem to popularne zamienniki, ale nie ma badań, które by je porównywały pod kątem bólu. Wybierz ten, który jest bezbolesny lub tylko lekko bolesny.
4. Przy bólu w wyciskaniu nad głowę zmniejsz zakres i ciężar albo zamień ćwiczenie na wariant bezbolesny (zasada robocza, bez badań).
5. Dodaj stopniowane ćwiczenia barku i łopatki (rotacje zewnętrzne, wiosłowanie, face pull). Celem jest tolerancja obciążenia, a nie „odblokowanie mankietu”; nie ma jednego udowodnionego zestawu, a programy z ćwiczeniami kontroli ruchu mogą być nieco lepsze dla niepełnosprawności [6].
6. Zwiększaj obciążenie stopniowo i oceniaj postęp po ok. 3 miesiącach regularnych ćwiczeń; brak poprawy zakresu ruchu to powód do konsultacji z ortopedą [28].
7. Nie opieraj leczenia na badaniach obrazowych ani na operacji: operacja dekompresji nie dawała przewagi nad placebo [2][3][4].

Łokieć

1. Zmniejsz obciążenie, które prowokuje ból (chwyt, podciąganie, wiosłowanie), zamiast je całkowicie przerywać. Paski, grubszy gryf czy chwyt neutralny to rozwiązania praktyczne, nie mają jednak własnych badań.
2. Wykonuj ćwiczenia wzmacniające prostowniki (LET) lub zginacze (MET) nadgarstka z progresją. Ćwiczenia ekscentryczne, izometryczne i powolne ciężkie są niejednoznaczne co do przewagi [18][22]; wybierz to, co tolerujesz i robisz regularnie. Ciężki powolny trening bywa źle tolerowany przy bólu [27].
3. Przy bólu tylnym łokcia (wyciskanie francuskie) zamień ćwiczenie na wariant bez bólu i z mniejszym zakresem w pełnym zgięciu (zasada robocza, bez badań).
4. Oczekuj, że LET będzie ustępował miesiącami: u większości osób poprawa po roku jest dobra nawet bez agresywnego leczenia [16][17].
5. Zastrzyk sterydowy zostaw na wyjątkowe sytuacje i omów z lekarzem: krótka ulga kosztem gorszego wyniku po roku i częstszych nawrotów [16][17][20].

Dieta i regeneracja: nie znaleziono badań, które pozwalałyby polecać konkretną dietę lub suplement (kolagen, witamina C, kurkumina) przy tendinopatii barku lub łokcia. Obowiązują ogólne zasady: odpowiednie białko, brak głębokiego deficytu kalorycznego i sen.

Formy i porównania

• Ćwiczenia ekscentryczne a koncentryczne a izometryczne a powolne ciężkie: różnice kliniczne są małe lub niepewne [18][22]. Wybierz program, który jest bezpieczny i do którego możesz się stosować.
• Ćwiczenia a zastrzyk sterydowy (LET): zastrzyk daje szybszą ulgę po kilku tygodniach, ale po roku wynik jest gorszy, a nawroty częstsze [16][17][18].
• Ćwiczenia a operacja dekompresji (bark): brak przewagi operacji nad placebo i nad ćwiczeniami po 10 latach [2][3][4].
• Dodatki do ćwiczeń (elektroliza, igłowanie, PRP, fala uderzeniowa): wyniki metaanaliz są niespójne, a pewność dowodów niska; większość dodatków nie była pewnie lepsza od samych ćwiczeń [7][19].
• Chirurgia: rezerwowana dla ostrych zerwań (np. mięśnia piersiowego [12]) i długotrwałych przypadków bez poprawy po leczeniu zachowawczym; decyzję podejmuje ortopeda.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Czerwone flagi: pilnie do lekarza lub na SOR (112), gdy:

• ból pojawił się po nagłym urazie z trzaskiem, widoczną deformacją lub dużym siniakiem (podejrzenie złamania, zwichnięcia, urazowego zerwania mankieta, ścięgna lub mięśnia piersiowego; wytyczne zalecają skierowanie urazów barku do ortopedy; dla łokcia to zasada ostrożności klinicznej) [28][12],
• nie możesz unieść ręki albo masz nagłe wyraźne osłabienie po urazie (zasada ostrożności klinicznej),
• bark jest gorący, opuchnięty lub zaczerwieniony, a ból występuje z gorączką (podejrzenie zakażenia; wytyczne zalecają skierowanie tego samego dnia) [28]; to samo ostrożnie zastosuj do łokcia (zasada ostrożności klinicznej),
• ból łączy się z niewyjaśnionym spadkiem masy ciała, gorączką lub masz w wywiadzie chorobę nowotworową [28]; wyczuwalny guz w okolicy barku lub łokcia też wymaga oceny lekarza (zasada ostrożności klinicznej),
• masz nagłe, wyraźne osłabienie, drętwienie lub porażenie ręki albo ból i mrowienie promieniujące z szyi (możliwy uraz nerwu lub rwa barkowa, czyli radikulopatia szyjna; wytyczne wymieniają jedynie urazowe uszkodzenie nerwu, resztę traktuj jako zasadę ostrożności klinicznej) [28],
• ból w barku lub ramieniu towarzyszy bólowi ściskającemu w klatce piersiowej, dusznościom, poceniu się lub nudnościom, zwłaszcza gdy ból rozchodzi się na ramiona, szyję lub szczękę (możliwy zawał serca; dzwoń pod 112) [29],
• dolegliwości nie poprawiają się mimo regularnych ćwiczeń przez ok. 3 miesiące (brak poprawy zakresu ruchu) [28] albo narastają mimo zmniejszenia obciążenia,
• ból jest nocny, narastający i niezwiązany z ruchem (zasada ostrożności klinicznej),
• ból łączy się z blokowaniem stawu, uczuciem „uciekania” barku lub wyskakiwaniem z panewki (możliwa niestabilność; zasada ostrożności klinicznej, bez badań w źródłach).

Interakcje i ostrożność: w źródłach nie znaleziono badań o lekach przeciwbólowych w tym problemie, więc stosuj je wyłącznie zgodnie z ulotką i zaleceniem lekarza lub farmaceuty. Nie ćwicz przez ostry, rwący ból. Zastrzyki sterydowe w okolicę ścięgna zawsze konsultuj z lekarzem, bo po roku dawały gorsze wyniki niż placebo [16][17].

Mity

• „Impingement to kość przycinająca ścięgno i trzeba ją usunąć”: w dwóch dużych RCT z operacją pozorowaną (CSAW i FIMPACT) dekompresja nie była lepsza od placebo; po 10 latach brak przewagi także nad ćwiczeniami [2][3][4].
• „Strzelanie w barku oznacza uszkodzenie mankieta”: u osób z bólem klikanie nie wiązało się z uszkodzeniem mankieta [15]. Sygnałem alarmowym są ból, blokada lub niestabilność, a nie sam dźwięk.
• „Ból barku zawsze oznacza uszkodzony mankiet”: zmiany w mankiecie są częste także u osób bez bólu [5].
• „Przy bólu ścięgna trzeba całkowicie odpoczywać”: w jedynym znalezionym RCT (ścięgno Achillesa) kontynuowanie aktywności z kontrolą bólu nie było gorsze od odpoczynku [26]; dla barku i łokcia brak bezpośrednich badań.
• „Tylko ćwiczenia ekscentryczne leczą łokieć”: przewaga ekscentrycznych nad innymi typami nie jest ustalona [18][22].
• „Zastrzyk steroidowy rozwiąże problem łokcia”: po roku wyniki były gorsze niż po placebo, a nawroty częstsze (54% vs 12%) [17].
• „Wzmacnianie mankieta zapobiega kontuzji”: brak badań u rekreacyjnych trenujących; w sportach overhead dowody są słabe lub bez efektu [13][14].
• „Izometria zawsze natychmiast uśmierza ból ścięgna”: pojedyncze małe badanie w ścięgnie rzepki było pozytywne [24], większe w ścięgnie Achillesa negatywne [25]; dla łokcia brak danych.

Źródła

1. Lewis J. Rotator cuff related shoulder pain: Assessment, management and uncertainties. Manual Therapy, 2016. Przegląd narracyjny (masterclass). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27083390/
2. Beard DJ, Rees JL, Cook JA i in. Arthroscopic subacromial decompression for subacromial shoulder pain (CSAW): a multicentre, pragmatic, parallel group, placebo-controlled, three-group, randomised surgical trial. Lancet, 2018. RCT, n=313. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29169668/
3. Paavola M, Malmivaara A, Taimela S i in. Subacromial decompression versus diagnostic arthroscopy for shoulder impingement: randomised, placebo surgery controlled clinical trial (FIMPACT). BMJ, 2018. RCT, n=210. https://doi.org/10.1136/bmj.k2860
4. Kanto K, Bäck M, Ibounig T i in. Arthroscopic subacromial decompression versus placebo surgery for subacromial pain syndrome: 10 year follow-up of the FIMPACT randomised, placebo surgery controlled trial. BMJ, 2025. RCT (obserwacja 10-letnia), n=210. https://doi.org/10.1136/bmj-2025-086201
5. Teunis T, Lubberts B, Reilly BT, Ring D. A systematic review and pooled analysis of the prevalence of rotator cuff disease with increasing age. J Shoulder Elbow Surg, 2014. Przegląd systematyczny z analizą zbiorczą, 30 badań. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25441568/
6. Lafrance S, Charron M, Dubé MO i in. The efficacy of exercise therapy for rotator cuff-related shoulder pain according to the FITT principle: a systematic review with meta-analyses. J Orthop Sports Phys Ther, 2024. Metaanaliza, 22 RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38848304/
7. Lazzarini SG, Bettariga F, Mosconi B i in. Comparative effectiveness of physical therapy interventions in adults with rotator cuff tendinopathy: a systematic review and network meta-analysis. Br J Sports Med, 2026. Sieciowa metaanaliza, 89 RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42135016/
8. Noteboom L, Belli I, Hoozemans MJM i in. Effects of bench press technique variations on musculoskeletal shoulder loads and potential injury risk. Front Physiol, 2024. Modelowanie biomechaniczne, n=10. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38974522/
9. Larsen S, Gomo O, van den Tillaar R. A biomechanical analysis of wide, medium, and narrow grip width effects on kinematics, horizontal kinetics, and muscle activity on the sticking region in recreationally trained males during 1-RM bench pressing. Front Sports Act Living, 2020. Badanie biomechaniczne, n=14. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33554113/
10. Tung MJ, Lantz GA, Lopes AD, Berglund L. Injuries in weightlifting and powerlifting: an updated systematic review. BMJ Open Sport Exerc Med, 2024. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39650568/
11. Scavenius M, Iversen BF. Nontraumatic clavicular osteolysis in weight lifters. Am J Sports Med, 1992. Badanie obserwacyjne (przekrojowe), 25 ciężarowców i 25 osób kontrolnych. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1415892/
12. Bak K, Cameron EA, Henderson IJ. Rupture of the pectoralis major: a meta-analysis of 112 cases. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc, 2000. Przegląd opisów przypadków. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10795675/
13. Asker M, Brooke HL, Waldén M i in. Risk factors for, and prevention of, shoulder injuries in overhead sports: a systematic review with best-evidence synthesis. Br J Sports Med, 2018. Przegląd systematyczny, 17 badań. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29581141/
14. Yonneau J, Lefèvre-Colau MM, Compagnat M i in. Shoulder injuries prevention programmes in handball: a systematic review with meta-analysis. BMJ Open Sport Exerc Med, 2025. Metaanaliza, 5 RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41035524/
15. Zhang D, Dyer GSM, Earp BE. The significance of subjective mechanical symptoms in rotator cuff pathology. J Shoulder Elbow Surg, 2024. Prospektywne badanie obserwacyjne, n=100. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38580068/
16. Smidt N, van der Windt DAWM, Assendelft WJJ i in. Corticosteroid injections, physiotherapy, or a wait-and-see policy for lateral epicondylitis: a randomised controlled trial. Lancet, 2002. RCT, n=185. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11879861/
17. Coombes BK, Bisset L, Brooks P, Khan A, Vicenzino B. Effect of corticosteroid injection, physiotherapy, or both on clinical outcomes in patients with unilateral lateral epicondylalgia: a randomized controlled trial. JAMA, 2013. RCT, n=165. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23385272/
18. Karanasios S, Korakakis V, Whiteley R, Vasilogeorgis I, Woodbridge S, Gioftsos G. Exercise interventions in lateral elbow tendinopathy have better outcomes than passive interventions, but the effects are small: a systematic review and meta-analysis of 2123 subjects in 30 trials. Br J Sports Med, 2021. Metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33148599/
19. Lowdon H, Chong HH, Dhingra M i in. Comparison of interventions for lateral elbow tendinopathy: a systematic review and network meta-analysis for Patient-Rated Tennis Elbow Evaluation pain outcome. J Hand Surg Am, 2024. Sieciowa metaanaliza, 13 badań. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38678448/
20. Xu Y, Lin W, Qi Z i in. Time-dependent efficacy and safety of percutaneous treatments for lateral epicondylitis: a systematic review and network meta-analysis. J Pain Res, 2026. Sieciowa metaanaliza, 41 badań. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42079417/
21. Tyler TF, Thomas GC, Nicholas SJ, McHugh MP. Addition of isolated wrist extensor eccentric exercise to standard treatment for chronic lateral epicondylosis: a prospective randomized trial. J Shoulder Elbow Surg, 2010. RCT, n=21. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20579907/
22. Peterson M, Butler S, Eriksson M, Svärdsudd K. A randomized controlled trial of eccentric vs. concentric graded exercise in chronic tennis elbow (lateral elbow tendinopathy). Clin Rehabil, 2014. RCT, n=120. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24634444/
23. See ZH, Loo CE, Jaafar Z. Eccentric exercise therapy for medial epicondylitis: a systematic review of clinical outcomes. Complement Ther Med, 2026. Przegląd systematyczny, 5 badań. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41887339/
24. Rio E, Kidgell D, Purdam C i in. Isometric exercise induces analgesia and reduces inhibition in patellar tendinopathy. Br J Sports Med, 2015. RCT krzyżowe, n=6. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25979840/
25. van der Vlist AC, van Veldhoven PLJ, van Oosterom RF, Verhaar JAN, de Vos RJ. Isometric exercises do not provide immediate pain relief in Achilles tendinopathy: a quasi-randomized clinical trial. Scand J Med Sci Sports, 2020. Badanie quasi-randomizowane, n=91. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7496962/
26. Silbernagel KG, Thomeé R, Eriksson BI, Karlsson J. Continued sports activity, using a pain-monitoring model, during rehabilitation in patients with Achilles tendinopathy: a randomized controlled study. Am J Sports Med, 2007. RCT, n=38. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17307888/
27. Sveinall H, Brox JI, Engebretsen KB, Hoksrud AF, Røe C, Johnsen MB. Heavy slow resistance training, radial extracorporeal shock wave therapy or advice for patients with tennis elbow: a randomised feasibility trial. BMJ Open, 2024. RCT pilotażowe, n=60. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39806585/
28. Kauta N, de Vries E, du Plessis JP i in. Assessment and management of shoulder pain at primary care level. S Afr Fam Pract, 2021. Wytyczne (oparte na literaturze i opiniach ekspertów). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8378013/
29. NHS. Heart attack: symptoms. Strona instytucji (objawy zawału, ból promieniujący do ramion, szyi i szczęki, wezwanie pogotowia). https://www.nhs.uk/conditions/heart-attack/symptoms/

Weryfikacja

• zgodne – CSAW: 313 osób, po 6 miesiącach Oxford Shoulder Score dekompresja vs artroskopia diagnostyczna -1,3 pkt (95% CI -3,9 do 1,3), obie operacje lepsze od braku leczenia o 2,8 i 4,2 pkt, ale bez znaczenia klinicznego; uzupełniono, że włączano osoby z nieuszkodzonym mankietem i bólem trwającym co najmniej 3 miesiące [2]
• zgodne – FIMPACT 2018: 210 osób, po 24 miesiącach różnice dekompresja minus artroskopia diagnostyczna w bólu -4,6 (-11,3 do 2,1) w spoczynku i -9,0 (-18,1 do 0,2) przy ruchu, próg istotności klinicznej 15 pkt [3]
• zgodne – FIMPACT po 10 latach: 168 z 210 osób (87%), ból przy ruchu 14,2 vs 17,4 vs 23,6 pkt (dekompresja, placebo, ćwiczenia), różnica dekompresja vs placebo -3,2 (-13,0 do 6,5), brak przewagi nad placebo i ćwiczeniami [4]
• poprawione – było „trzy duże RCT z operacją pozorowaną”, jest „dwa duże RCT (CSAW i FIMPACT, w tym 10-letnia obserwacja FIMPACT)”, bo [3] i [4] to ta sama próba [2][3][4]
• zgodne – Teunis 2014: 30 badań, 6112 barków, nieprawidłowości mankieta 9,7% (do 20. r.ż.) do 62% (po 80. r.ż.), podobny wzrost u osób bez objawów [5]
• zgodne – Lewis 2016: RCRSP jako termin nadrzędny, stopniowane ćwiczenia co najmniej równoważne operacji; poprawione słowo „zastąpiło” na „obejmuje m.in. dawny impingement” [1]
• zgodne – Lafrance 2024: 22 RCT (1281 osób), ćwiczenia kontroli ruchu vs niespecyficzne: niepełnosprawność SMD -0,29 (-0,51 do -0,07), ból -0,19 (-0,41 do 0,03), umiarkowana pewność; brak badań o częstotliwości i czasie [6]; Lazzarini 2026: 89 RCT (5532 osoby), dowody bardzo niepewne, większość dodatków nie lepsza od samych ćwiczeń [7]
• zgodne – Noteboom 2024: 10 sportowców (9 mężczyzn, 1 kobieta), 21 wariantów, sztanga 16 kg, chwyt < 1,5 szerokości międzyakromialnej i cofnięcie łopatek zmniejszały obciążenia, kąt odwiedzenia miał mniejszy wpływ, sugestia unikania 45° i chwytu 1 szerokości przy bólu nad stawem ramiennym; dopisano dużą zmienność siły bocznej między zawodnikami [8]; Larsen 2020: 14 mężczyzn, 109,8 / 108,9 / 103,7 kg, siły boczne 13,1-15,7% [9]
• zgodne – Tung 2024: 2,4-3,3 urazu/1000 godzin w podnoszeniu ciężarów, 1,0-4,4 w trójboju, bark 3. i 2. lokalizacją [10]; Scavenius 1992: 7 z 25 (28%) i 4 z 25 (16%) bez zmian w obrazie, 0 w grupie kontrolnej [11]; Bak 2000: 112 przypadków (108 + 4), operacja najlepiej w ciągu 8 tygodni [12]
• poprawione – Asker 2018: było „17 badań z baseballu, lacrosse i siatkówki”, jest „17 badań, w większości z tych dyscyplin” (13 z 17 dotyczyło baseballu, lacrosse lub siatkówki) [13]; Yonneau 2025: 5 RCT, 1872 zawodników, 3 badania (747 osób) OR 0,73 (0,45 do 1,17) zgodne [14]
• zgodne – Zhang 2024: 100 pacjentów, 60% z objawami mechanicznymi, czułość 64%, swoistość 44%, brak związku z uszkodzeniem mankieta; dopisano kryterium kierowania na rezonans [15]
• zgodne – Smidt 2002: 185 osób, po 6 tygodniach sukces 92% (zastrzyk), 47% (fizjoterapia), 32% (oczekiwanie); po 52 tygodniach 69%, 91%, 83% [16]; Coombes 2013: 165 osób, po roku poprawa 83% (steryd) vs 96% (placebo), nawrót 54% vs 12%, fizjoterapia 91% vs 88% [17]
• zgodne – Karanasios 2021: 30 RCT, 2123 osoby, ćwiczenia lepsze od zastrzyków sterydowych (niska pewność), efekt mały, vs oczekiwanie nieliczne korzyści (bardzo niska pewność) [18]; Lowdon 2024: 13 badań, w średnim terminie fizjoterapia/ćwiczenia vs placebo PRTEE MD -4,32 (-7,58 do -1,07), brak istotnych różnic w krótkim terminie [19]; Xu 2026: 41 badań, 3285 osób, steryd MD -1,62 (-2,52 do -0,72) i efekt odbicia [20]
• poprawione – wniosek o łokciu: było „ćwiczenia pomagają w tym czasie umiarkowanie”, jest „co najwyżej niewielką korzyść” (efekt mały, pewność niska lub bardzo niska) [18]
• zgodne – Tyler 2010: 21 osób, VAS 81% vs 22% poprawy [21]; Peterson 2014: 120 osób, HR 0,78 (0,63-0,96), NNT 10, brak różnic w funkcji i jakości życia [22]; See 2026: 5 badań, 143 pacjentów, pewność niska, brak metaanalizy [23]; Sveinall 2024: 60 osób, wykonało 6 z 19 (32%) ciężkiego powolnego treningu, głównie z powodu nasilenia bólu [27]
• zgodne – Rio 2015: 6 siatkarzy, ból w teście przysiadu 7,0 do 0,17 (izometria) vs 6,3 do 3,75 (izotonia), efekt co najmniej 45 minut [24]; van der Vlist 2020: 91 osób, brak natychmiastowego efektu przeciwbólowego [25]; Silbernagel 2007: 38 osób, VISA-A po 12 miesiącach 85 vs 91 pkt, bez istotnej różnicy [26]
• poprawione – czerwone flagi i próg 3 miesięcy: wytyczne [28] wymieniają gorączkę, spadek masy ciała, nowotwór w wywiadzie, ciepło i obrzęk (skierowanie tego samego dnia), urazy (złamanie, zwichnięcie, uraz nerwu, zerwanie mankieta urazowe) oraz brak poprawy zakresu ruchu po 3 miesiącach domowej fizjoterapii; były przypisane do [28] także guz, nieurazowe osłabienie i drętwienie, radikulopatia szyjna oraz objawy sercowe, jest: te punkty oznaczone jako zasada ostrożności klinicznej, a objawy sercowe oparte na [29] (NHS: ściskający ból w klatce piersiowej, promieniowanie do ramienia, szyi i szczęki, duszność, pocenie się, nudności)
• nie do sprawdzenia – pełne teksty [10], [12], [15], [18], [19] i [27] poza abstraktami; liczby pochodzą z abstraktów (Europe PMC); progi bólu 3-4/10 i zasady modyfikacji wyciskania nad głowę oraz łokcia w raporcie oznaczone jako zasada robocza, bez badań