Ból gardła, kaszel i katar w zwykłej infekcji mijają same, ale dłużej, niż wielu osobom się wydaje: ból gardła zwykle w ciągu tygodnia, katar w 1–2 tygodnie, a kaszel średnio ok. 2,5 tygodnia (w badaniach 16–18 dni). Leki i domowe sposoby tylko trochę łagodzą objawy, a antybiotyk daje małą korzyść i zwykle kosztuje działania niepożądane; ważniejsze jest wiedzieć, kiedy objaw przestaje pasować do zwykłej infekcji i trzeba iść do lekarza.
Umiarkowane dowody: kilka badań randomizowanych albo niejednoznaczne metaanalizy. Jak oceniamy badania
Ból gardła zwykle mija sam w ciągu tygodnia (NHS, CDC; niemiecka wytyczna z 2021 r. podaje średnio 7 dni). U dzieci w przeglądzie z 2013 r. (23 badania z losowym przydziałem i 25 obserwacyjnych) u 90 na 100 ból gardła mijał w ciągu 2–7 dni. Większość to wirusy: angina paciorkowcowa to ok. 1 na 10 dorosłych i 3 na 10 dzieci z bólem gardła; kaszel, katar, chrypka, zapalenie spojówek i owrzodzenia w ustach wskazują raczej na wirusa. Na ból NHS wymienia paracetamol, ibuprofen, pastylki lub spraye znieczulające (spray sam w sobie ma wg NHS niewiele dowodów skuteczności); niemiecka wytyczna zaleca metody niefarmakologiczne oraz ibuprofen lub naproksen. Przeglądu skuteczności pastylek nie znaleziono.
Antybiotyk przy bólu gardła daje małą korzyść. Przegląd Cochrane 2021 (29 badań, 15 337 przypadków): antybiotyk zmniejszał częstość bólu w 3. dniu o ok. 30%, a po tygodniu o połowę (aby u 1 osoby więcej ból ustąpił po tygodniu, trzeba leczyć 18 osób); zmniejszał też zapalenie ucha środkowego i ropień okołomigdałkowy. Ostra gorączka reumatyczna była rzadsza, ale występowała bardzo rzadko. Większość osób bez antybiotyku (ok. 8 na 10, wartość przybliżona) nie miała objawów po tygodniu. Większość badań pochodziła z lat 50., kiedy powikłania były częstsze, a szkody były słabo opisane. NHS i CDC: antybiotyki zwykle nie są potrzebne, a CDC zauważa, że nie pomagają przy bólu gardła z przyczyny wirusowej.
Sterydy przy bólu gardła to leczenie na receptę, o którym decyduje lekarz; to nie jest rada do samodzielnego stosowania. Przegląd Cochrane 2020 (9 badań, 1319 osób; w 8 z 9 badań wszyscy dostawali też antybiotyk): ból całkiem mijał po 24 godzinach ok. 2,4 raza częściej niż bez sterydu (aby u 1 osoby więcej ból ustąpił po dobie, trzeba leczyć 5 osób); ulga zaczynała się ok. 6 godzin wcześniej, a całkowite ustąpienie bólu ok. 11,6 godziny wcześniej. Autorzy oceniają korzyść jako umiarkowaną i ograniczoną, a dane o szkodach jako słabe. Niezależna analiza z 2017 r. (10 badań, 1426 osób od 5. roku życia) dała podobny wynik: u 12 na 100 osób więcej po dobie nastąpiła ulga, a u 18 na 100 więcej po dwóch dobach ból całkiem minął. Strony NHS i CDC o bólu gardła sterydów nie wymieniają.
Kaszel po infekcji trwa zwykle dłużej, niż się oczekuje. Przegląd z 2013 r.: średnio 17,8 dnia kaszlu, a w ankiecie 493 dorosłych oczekiwano najczęściej 5–7 dni. Badanie z 2024 r. (718 dorosłych z kaszlem, 443 obserwowanych do ustąpienia objawów): średnio 16,4 dnia, a rodzaj zarazka (wirus, bakteria) nie był ważnym czynnikiem przewidującym długość ani nasilenie choroby. NHS: kaszel zwykle mija w ciągu 3–4 tygodni. U dzieci 90 na 100 przestawało kaszleć w ciągu 25 dni. Wytyczna CHEST dzieli kaszel na ostry (poniżej 3 tygodni, najczęściej infekcja wirusowa), podostry (3–8 tygodni, najczęściej poinfekcyjny) i przewlekły (ponad 8 tygodni), przy niskiej jakości dowodów.
Miód na kaszel u dzieci: przegląd Cochrane 2018 (6 badań, 899 dzieci od 12 miesięcy) – miód prawdopodobnie zmniejszał kaszel bardziej niż brak leczenia i placebo (umiarkowana pewność dowodów) i podobnie jak dekstrometorfan; przewaga nad placebo była widoczna do 3 dni. Większość dzieci leczono tylko jedną noc, więc autorzy nie rekomendują ani nie odradzają miodu. Przegląd 2023 (10 badań): miód może działać lepiej niż placebo i leki, ale dowody są niskiej lub bardzo niskiej jakości. Dla dzieci w wieku 1–18 lat panel CHEST sugeruje, że miód może dawać większą ulgę niż brak leczenia; dla dorosłych panel nie sformułował zalecenia. NHS: gorąca woda z cytryną i miodem może działać jak syrop, ale dowody są ograniczone; miód nie dla dzieci poniżej 1. roku życia.
Antybiotyk przy zapaleniu oskrzeli: przegląd Cochrane 2017 (17 badań, 5099 osób bez chorób płuc) – antybiotyk nie poprawiał ogólnego stanu w porównaniu z placebo, skracał kaszel średnio o ok. pół dnia (0,46 dnia), a działania niepożądane (np. wymioty, biegunka) występowały u 1 na 24 leczonych więcej. Autorzy: korzyść ograniczona, może pomóc niektórym osobom, np. starszym z wieloma chorobami. Długi kaszel (2–3 tygodnie) nie jest sygnałem bakteryjnej infekcji ani powodem do antybiotyku.
Katar i zatoki: według NHS objawy przeziębienia narastają przez 2–3 dni, a poprawa następuje po 1–2 tygodniach; zapalenie zatok zwykle mija samo w ciągu 4 tygodni. Wytyczna IDSA 2012: w niepowikłanej infekcji wirusowej objawy nosa i gardła trwają zwykle 5–10 dni, a ropna wydzielina nie pojawia się zwykle przed 4.–5. dniem. Zapalenie bakteryjne podejrzewa się według IDSA przy objawach trwających 10 dni lub dłużej bez poprawy, przy początku z wysoką gorączką (co najmniej 39°C) i ropnym katarem lub bólem twarzy przez co najmniej 3–4 dni albo przy „podwójnym pogorszeniu” (nowa gorączka, ból głowy lub więcej wydzieliny po 5–6 dniach infekcji, która początkowo się poprawiała). Ropny katar czy ból twarzy sam w sobie nie wystarcza, a obrazowanie zwykle jest niepotrzebne. Cochrane 2018 (15 badań, 3057 dorosłych): bez antybiotyku wyleczonych po tygodniu było ok. 46%, a po 14 dniach ok. 64%; antybiotyk przyspieszał wyleczenie u 5–11 osób na 100, a działania niepożądane miało u 13 osób na 100 więcej. Wytyczna amerykańskich laryngologów 2015 dopuszcza przy niepowikłanym bakteryjnym zapaleniu zatok obserwację bez antybiotyku albo antybiotyk, z ponowną oceną, gdy nie ma poprawy w 7 dni lub jest pogorszenie.
Samo badanie objawów nie rozdziela dobrze wirusa od paciorkowca; przegląd systematyczny 21 badań (4839 dorosłych) wykazał, że pojedyncze objawy tylko niewiele zmieniają prawdopodobieństwo paciorkowca. Lekarz może użyć skali punktowej przy ocenie bólu gardła; jej szczegółów nie podajemy (nie sprawdzono). Według CDC szybki test na paciorkowca rzadko daje fałszywie dodatni wynik, ale może przegapić zakażenie; posiew z gardła jest wzorcem. U dorosłych ujemny szybki test zwykle nie wymaga posiewu, a u dzieci starszych niż 3 lata po ujemnym teście wskazany jest posiew. Liczbowej czułości testu nie sprawdzono. Duża analiza z brytyjskich aptek (73 617 osób od 6. roku życia) sugeruje, że szybki test może pomóc w bardziej celowym leczeniu.
Kaszel poinfekcyjny dotyka 11–25% dorosłych po infekcji i trwa zwykle 3–8 tygodni; przeglądy badań z losowym przydziałem nie wykazały korzyści z wziewnych sterydów, leków rozszerzających oskrzela ani leków doustnych, a większość chorych poprawiała się bez leków. Krztusiec podejrzewa się, gdy kaszel jest napadowy, z wymiotami po kaszlu lub z „pianiem” przy wdechu; według CDC u dorosłych i młodzieży bywa łagodniejszy, „pianie” bywa rzadkie lub nieobecne, napady często zdarzają się w nocy, a kaszel może wracać przy kolejnych infekcjach przez wiele miesięcy. W kaszlu przewlekłym wytyczna europejska (ERS) próg 8 tygodni u dorosłych i 4 tygodni u dzieci nazywa arbitralną granicą: liczy się całościowa ocena lekarza. U dorosłych zaleca na początek spirometrię i niedawne zdjęcie klatki piersiowej; palenie to główna usuwalna przyczyna, a leki z grupy inhibitorów ACE (na nadciśnienie) powodują przewlekły kaszel u ok. 15% przyjmujących. Jak w Polsce potwierdza się krztusiec, nie sprawdzono.
Leki bez recepty na kaszel: przegląd Cochrane 2014 (29 badań, 4835 osób) nie znalazł dobrych dowodów za ani przeciw, a antyhistaminiki nie były lepsze od placebo; zaleca się ostrożność u dzieci. Panel CHEST 2017 sugeruje (stanowisko konsensusowe, bez oceny siły) niestosowanie bezrecepturowych leków na kaszel i przeziębienie oraz niesteroidowych leków przeciwzapalnych w kaszlu z przeziębienia u dorosłych (dwa małe badania, bez wyraźnej korzyści). NHS: leki z kodeiną i leki obkurczające nie zatrzymują kaszlu. EMA (2015): kodeina na kaszel i przeziębienie jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 12 lat, niezalecana u 12–18 lat z problemami z oddychaniem i niedozwolona u osób karmiących piersią.
Leki na katar: obkurczające (Cochrane 2016, 15 badań, 1838 osób, prawie wyłącznie dorośli) dawały mały efekt na uczucie zatkania nosa o niejasnym znaczeniu, a działania niepożądane występowały równie często jak po placebo; badania trwały 1–10 dni, a u dzieci skuteczności i bezpieczeństwa nie ustalono. Płukanie nosa solą (Cochrane 2015, 5 małych badań niskiej jakości): u dzieci nieco zmniejszało wydzielinę i zatkanie, ale różnica mogła być klinicznie niewielka; u dorosłych w większości objawów różnicy nie było; skutki uboczne to lekkie podrażnienie. Ipratropium do nosa (lek na receptę, Cochrane 2013, 7 badań, 2144 osoby) zmniejszał wodnisty katar, ale nie zatkanie, a działania niepożądane (suchość nosa, krew w śluzie, krwawienia z nosa) występowały mniej więcej 2 razy częściej; dostępności w Polsce nie sprawdzono.
Chrypka: wytyczna amerykańskich laryngologów 2018 zaleca obejrzenie krtani (laryngoskopię), gdy chrypka nie ustępuje lub nie poprawia się w ciągu 4 tygodni, a wcześniej, gdy podejrzewa się poważną przyczynę (niedawny zabieg na głowie, szyi lub klatce piersiowej, niedawna intubacja, guz na szyi, duszność lub głośny oddech, palenie tytoniu). Wytyczna zdecydowanie odradza rutynowe antybiotyki, rutynowe sterydy przed obejrzeniem krtani, tomografię lub rezonans na starcie i leki na refluks przy samej chrypce bez obejrzenia krtani. Skuteczności oszczędzania głosu i nawilżania nie sprawdzono. Ból ucha: NHS – większość bólów ucha mija sama, a po 2–3 dniach bez poprawy trzeba pomocy medycznej; Cochrane 2023 (13 badań, 3401 dzieci) – antybiotyk przy ostrym zapaleniu ucha środkowego zmniejszał ból po 2–3 dniach, nie po dobie, a skutki uboczne (wymioty, biegunka, wysypka) występowały u 1 na 14 leczonych więcej.
Zwykle do tygodnia. NHS i CDC piszą, że większość bólów gardła mija sama w ciągu tygodnia, a niemiecka wytyczna z 2021 r. podaje średnio 7 dni. U dzieci w przeglądzie z 2013 r. ból gardła mijał w ciągu 2–7 dni u 90 na 100. Według NHS zgłoś się do lekarza, jeśli po tygodniu nie ma poprawy.
Dłużej, niż większość ludzi się spodziewa. W przeglądzie z 2013 r. kaszel trwał średnio 17,8 dnia, a w badaniu z 2024 r. (718 dorosłych) średnio 16,4 dnia; w ankiecie dorośli oczekiwali najczęściej 5–7 dni. NHS: kaszel zwykle mija w ciągu 3–4 tygodni. U dzieci 90 na 100 przestawało kaszleć w ciągu 25 dni.
Może być normalny: średnia to ok. 2,5 tygodnia (w badaniach 16–18 dni), a według NHS kaszel zwykle mija w 3–4 tygodnie. Długi kaszel sam w sobie nie jest sygnałem bakteryjnej infekcji ani powodem do antybiotyku. Według NHS po 3 tygodniach kaszlu idź jednak do lekarza (to próg z wytycznych instytucji, nie z badań); wcześniej, jeśli pojawią się czerwone flagi.
To kaszel, który zostaje po infekcji; dotyka 11–25% dorosłych po infekcji i trwa zwykle 3–8 tygodni. Przeglądy badań z losowym przydziałem nie wykazały korzyści z wziewnych sterydów, leków rozszerzających oskrzela ani leków doustnych, a większość chorych poprawiała się bez leków. Pilniejszej diagnostyki wymagają krew w plwocinie, objawy ogólne, trudności w połykaniu, nasilona duszność, chrypka, nawracające zapalenia płuc i wieloletnie palenie.
Nie. Kolorowa plwocina częściej towarzyszyła bakteriom (43% wobec 23–30%), ale czas trwania kaszlu nie zależał od rodzaju zarazka. Sama ropna wydzielina nie wystarcza do rozpoznania bakteryjnych zatok. Antybiotyk przy zapaleniu oskrzeli skracał kaszel średnio o ok. pół dnia.
Trochę. Przegląd Cochrane 2021 (29 badań, 15 337 przypadków): antybiotyk zmniejszał częstość bólu w 3. dniu o ok. 30%, a po tygodniu o połowę; aby u 1 osoby więcej ból ustąpił po tygodniu, trzeba leczyć 18 osób. Większość osób bez antybiotyku (ok. 8 na 10, wartość przybliżona) nie miała objawów po tygodniu, a większość badań pochodziła z lat 50., gdy szkody były słabo opisane. NHS i CDC: antybiotyki zwykle nie są potrzebne, a CDC zauważa, że nie pomagają przy wirusowym bólu gardła.
