Ból gardła, kaszel i katar: co pomaga i jak długo to trwa: pełny raport

Wniosek

Ból gardła, kaszel i katar w typowej infekcji ustępują same, ale dłużej, niż większość ludzi się spodziewa: ból gardła zwykle w ciągu tygodnia [1][7][13], katar i przeziębienie w 1–2 tygodnie [4], a kaszel średnio ok. 2,5 tygodnia (w badaniach ok. 16–18 dni), czyli nadal normalnie, gdy trwa 3 tygodnie [2][19][20]. Leki i domowe sposoby tylko trochę łagodzą objawy (patrz raporty o lekach, ziołach i inhalacjach); najważniejsze jest rozpoznanie, kiedy objaw przestaje pasować do zwykłej infekcji: kaszel po ok. 3 tygodniach, ból gardła bez poprawy po tygodniu, objawy zatok powyżej 10 dni albo z „podwójnym pogorszeniem”, chrypka powyżej 4 tygodni [1][2][3][34][36]. Antybiotyk przy tych objawach daje małą korzyść, a zwykle kosztuje działania niepożądane [14][29][33].

Poziom dowodów

B. Dla czasu trwania i dla kilku pytań (antybiotyki przy bólu gardła, zatokach i zapaleniu oskrzeli, sterydy przy bólu gardła) są przeglądy Cochrane z badań losowych, ale wiele badań jest starych (lata 50. przy bólu gardła) albo małych. Dla leków na kaszel i katar bez recepty przeglądy mówią wprost o „braku dobrych dowodów” [25][26][30][31]. Progi, po których trzeba iść do lekarza (3 tygodnie kaszlu, 10 dni zatok, 4 tygodnie chrypki), pochodzą z wytycznych i opinii ekspertów, nie z badań porównujących „czekać” z „badać”. Skal punktowych do oceny bólu gardła i polskich rekomendacji nie opisujemy (nie sprawdzono, patrz „Czego nie sprawdzono”).

Co mówią badania

Ból gardła

• Jak długo trwa. Brytyjska służba zdrowia (NHS) i amerykańskie CDC: większość bólów gardła mija sama w ciągu tygodnia [1][7]. Niemiecka wytyczna z 2021 r. podaje średnio 7 dni [13]. U dzieci przegląd 2013 r. (23 badania losowe i 25 obserwacyjnych) wykazał, że u 90 na 100 dzieci ból gardła mijał w ciągu 2–7 dni [21].
• Większość to wirusy. Tylko ok. 1 na 10 dorosłych i 3 na 10 dzieci z bólem gardła ma anginę paciorkowcową [9]; paciorkowiec grupy A odpowiada za 5–15% zakażeń gardła u dorosłych i 20–30% u dzieci [8]. Kaszel, katar, chrypka, zapalenie spojówek i owrzodzenia w ustach wskazują na wirusa, a nie na paciorkowca [8][9].
• Jak odróżnić anginę paciorkowcową. Samo badanie objawów nie rozdziela dobrze wirusa od paciorkowca [8]. Przegląd systematyczny 21 badań (4839 dorosłych) wykazał, że pojedyncze objawy tylko niewiele zmieniają prawdopodobieństwo paciorkowca [17]. Duża analiza przekrojowa z brytyjskich aptek sugeruje, że sama skala punktowa pomija część osób z paciorkowcem i prowadzi do niepotrzebnych antybiotyków u części osób bez niego, a autorzy uważają, że szybki test może pomóc w bardziej celowym leczeniu [18]. Lekarz może użyć skali punktowej przy ocenie bólu gardła; kryteriów, progów i liczbowej dokładności skal nie podajemy (nie sprawdzono).
• Szybki test i wymaz. CDC: szybki test na antygen paciorkowca ma wysoką swoistość (rzadko daje fałszywie dodatni wynik), ale różną czułość (może przegapić zakażenie); posiew z gardła jest wzorcem. U dorosłych ujemny szybki test zwykle nie wymaga posiewu; u dzieci starszych niż 3 lata po ujemnym teście wskazany jest posiew [8]. Niemiecka wytyczna: rutynowe badania krwi przy bólu gardła trwającym krócej niż 14 dni i bez czerwonych flag są zbędne [13]. Liczb czułości testu nie sprawdzono w otwartym źródle.
• Antybiotyki. Przegląd Cochrane 2021 (29 badań, 15 337 przypadków): antybiotyk zmniejszał częstość bólu gardła w 3. dniu o ok. 30% (ryzyko względne 0,70), a po tygodniu o połowę (0,50; aby u 1 osoby więcej ból ustąpił po tygodniu, trzeba leczyć 18 osób). Zmniejszał też zapalenie ucha środkowego i ropień okołomigdałkowy. Ostra gorączka reumatyczna była rzadsza, ale występowała bardzo rzadko, zwłaszcza w nowszych badaniach. Większość osób bez antybiotyku (ok. 8 na 10, wartość przybliżona) nie miała objawów po tygodniu. Większość badań pochodziła z lat 50., kiedy powikłania były częstsze, a szkody były słabo opisane [14]. NHS i CDC: antybiotyki zwykle nie są potrzebne, a CDC zauważa, że nie pomagają przy bólu gardła z przyczyny wirusowej [1][7].
• Sterydy (leczenie na receptę, decyduje lekarz). Przegląd Cochrane 2020 (9 badań, 1319 osób; w 8 z 9 badań wszyscy dostawali też antybiotyk): ból całkiem mijał po 24 godzinach ok. 2,4 raza częściej niż bez sterydu (aby u 1 osoby więcej ból ustąpił po dobie, trzeba leczyć 5 osób), a po 48 godzinach 1,5 raza częściej; ulga zaczynała się ok. 6 godzin wcześniej, a całkowite ustąpienie bólu ok. 11,6 godziny wcześniej. Autorzy oceniają korzyść jako umiarkowaną i ograniczoną, a dane o szkodach jako słabe [15]. Niezależna analiza z 2017 r. (10 badań, 1426 osób w wieku od 5 lat, najczęściej doustny deksametazon) dała podobny wynik: u 12 na 100 osób więcej po dobie nastąpiła ulga w bólu, a u 18 na 100 więcej po 2 dobach ból całkiem minął; w badaniach nie zwiększało to liczby poważnych działań niepożądanych, ale nie sprawdzano większych łącznych dawek u osób z nawracającym bólem gardła [16]. To nie jest rada do samodzielnego stosowania: o takim leczeniu decyduje lekarz. Strony NHS i CDC o bólu gardła sterydów nie wymieniają [1][7].
• Leki przeciwbólowe i pastylki. NHS: farmaceuta może doradzić paracetamol, ibuprofen, pastylki lub spraye znieczulające (wg NHS spray sam w sobie ma niewiele dowodów skuteczności) [1]; niemiecka wytyczna na objawy zaleca metody niefarmakologiczne oraz ibuprofen lub naproksen [13]. Szczegóły działania i ryzyka tych leków są w raporcie o gorączce i lekach przeciwbólowych. Otwartego przeglądu skuteczności pastylek nie znaleziono.

Kaszel

• Naturalny przebieg. Przegląd piśmiennictwa 2013 r.: średnio 17,8 dnia kaszlu; w ankiecie 493 dorosłych z Georgii (USA) mediana oczekiwań wynosiła 5–7 dni [19]. Nowe badanie 2024 r. (718 dorosłych z kaszlem w opiece podstawowej i pilnej, 443 obserwowanych do ustąpienia objawów): średnio 16,4 dnia; kaszel trwał 14,7 dnia przy wirusach, 17,3 przy bakteriach, 16,9 przy obu i 18,4 gdy nic nie wykryto. Rodzaj zarazka nie był ważnym czynnikiem przewidującym długość ani nasilenie choroby; kolorowa plwocina częściej towarzyszyła bakteriom (43% wobec 23–30%), a gorączka, dreszcze i bóle mięśni częściej wirusom i zakażeniom mieszanym [20]. NHS: kaszel zwykle mija w ciągu 3–4 tygodni [2]. U dzieci 90 na 100 przestawało kaszleć w ciągu 25 dni, a katar i przeziębienie trwały do 15 dni [21].
• Podział wg czasu. Wytyczna CHEST: kaszel ostry trwa poniżej 3 tygodni (najczęściej infekcja wirusowa, rzadziej zaostrzenie astmy lub POChP, zapalenie płuc); podostry 3–8 tygodni (najczęściej kaszel poinfekcyjny); przewlekły ponad 8 tygodni (najczęściej zespół kaszlu z górnych dróg oddechowych, astma, refluks, eozynofilowe zapalenie oskrzeli, często kilka naraz). Jakość dowodów w tych przeglądach była niska, a badania obarczone ryzykiem błędu [22]. Kaszel poinfekcyjny dotyka 11–25% dorosłych po infekcji i trwa zwykle 3–8 tygodni; przeglądy badań losowych nie wykazały korzyści z wziewnych sterydów, leków rozszerzających oskrzela ani leków doustnych, a większość chorych poprawiała się bez leków [23]. W kaszlu przewlekłym wytyczna europejska (ERS) u dorosłych przyjmuje próg 8 tygodni, a u dzieci 4 tygodni, zaznaczając, że sama długość kaszlu to arbitralna granica i liczy się całościowa ocena lekarza [24].
• Kiedy podejrzewać krztusiec. Kanadyjski przegląd 2024 r.: gdy kaszel jest napadowy, z wymiotami po kaszlu lub z „pianiem” przy wdechu [23]. CDC: u dorosłych i młodzieży krztusiec jest często pomijany, zwykle łagodniejszy, „pianie” bywa rzadkie lub nieobecne (zwłaszcza u zaszczepionych), napady kaszlu zdarzają się często w nocy, napady ustępują w ciągu ok. 2–3 tygodni od fazy zdrowienia, a przy kolejnych infekcjach oddechowych mogą wracać przez wiele miesięcy [10]. Jak w Polsce potwierdza się krztusiec (PCR, serologia) i jakie są progi, nie sprawdzono.
• Co pokazują badania obrazowe i czynnościowe. U dorosłych z kaszlem przewlekłym wytyczna ERS zaleca na początek spirometrię (badanie oddechu) i niedawne zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej; palenie jest „główną usuwalną przyczyną” przewlekłego kaszlu; leki z grupy inhibitorów ACE (na nadciśnienie) powodują przewlekły kaszel u ok. 15% przyjmujących, a leki z grupy antagonistów angiotensyny II (sartany) nie wpływają na odruch kaszlowy [24]. Pilniejsza diagnostyka (np. zdjęcie klatki) jest wskazana przy krwi w plwocinie, objawach ogólnych, trudności w połykaniu, nasilonej duszności, chrypce, nawracających zapaleniach płuc i wieloletnim paleniu [23].
• Leki bez recepty. Przegląd Cochrane 2014 (29 badań, 4835 osób): „brak dobrych dowodów za ani przeciw” skuteczności; antyhistaminiki nie były lepsze od placebo; ostrożność z antyhistaminikami i lekami działającymi na ośrodek kaszlu u dzieci [25]. Panel CHEST 2017 (6 przeglądów systematycznych i 4 badania pierwotne, 6496 osób, jakość dowodów niska) sugeruje (stanowisko konsensusowe, bez oceny siły) niestosowanie bezrecepturowych leków na kaszel i przeziębienie oraz niesteroidowych leków przeciwzapalnych w kaszlu z przeziębienia u dorosłych (dwa małe badania, 77 i 82 osoby, bez wyraźnej korzyści) [26]. NHS: leki z kodeiną i leki obkurczające nie zatrzymują kaszlu [2]. EMA (2015): kodeina na kaszel i przeziębienie jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 12 lat, niezalecana u 12–18 lat z problemami z oddychaniem i niedozwolona u matek karmiących [12].
• Miód. Cochrane 2018 (6 badań, 899 dzieci od 12 miesięcy): miód prawdopodobnie zmniejszał kaszel bardziej niż brak leczenia i placebo (umiarkowana pewność), a podobnie jak dekstrometorfan; przewaga nad placebo widoczna do 3 dni; większość dzieci leczono tylko jedną noc, więc autorzy nie rekomendują ani nie odradzają; zgłaszano m.in. objawy ze strony przewodu pokarmowego, nerwowość i bezsenność, a autorzy piszą, że częstość działań niepożądanych nie różniła się między miodem a grupami kontrolnymi (liczby w streszczeniu są niespójne, więc ich nie podajemy) [27]. Przegląd 2023 (10 badań): miód może działać lepiej niż placebo i leki, ale dowody są niskiej lub bardzo niskiej jakości [28]. Dla dzieci w wieku 1–18 lat panel CHEST sugeruje, że miód może dawać większą ulgę niż brak leczenia, difenhydramina lub placebo; dla dorosłych panel nie sformułował zalecenia [26]. NHS: gorąca woda z cytryną i miodem może działać jak syrop, „ale dowody są ograniczone”, bez miodu dla dzieci poniżej 1. roku życia [2][4].
• Zapalenie oskrzeli i antybiotyk. Cochrane 2017 (17 badań, 5099 osób bez chorób płuc): antybiotyk nie poprawiał ogólnego stanu w porównaniu z placebo, skracał kaszel średnio o ok. pół dnia (0,46 dnia), a działania niepożądane (np. wymioty, biegunka) występowały u 1 na 24 leczonych więcej; autorzy: korzyść ograniczona, może pomóc niektórym osobom, np. starszym z wieloma chorobami [29].
• Kaszel suchy i mokry, kaszel nocny i pozycja ciała. Dla dzieci wytyczna ERS opisuje przewlekły mokry kaszel (ponad 4 tygodnie) jako możliwe przewlekłe bakteryjne zapalenie oskrzeli, którego kryterium rozpoznania jest ustąpienie kaszlu po kuracji antybiotykiem; o próbie takiej kuracji decyduje lekarz po zdjęciu klatki i spirometrii, a dowody są warunkowe i niskiej jakości [24]. Dla dorosłych podziału na kaszel suchy i mokry jako kryterium leczenia w otwartych źródłach nie znaleziono. Wpływu pozycji ciała na kaszel nocny (np. leżenie przy refluksie lub spływaniu wydzieliny po tylnej ścianie gardła) nie sprawdzono; wiadomo tylko, że te przyczyny są wymieniane wśród częstych przyczyn kaszlu przewlekłego [22].

Katar, zatkany nos i zatoki

• Naturalny przebieg. NHS: objawy przeziębienia narastają przez 2–3 dni, a poprawa następuje po 1–2 tygodniach [4]. Wytyczna IDSA 2012: w niepowikłanej infekcji wirusowej objawy ze strony nosa i gardła trwają zwykle 5–10 dni, szczyt nasilenia przypada na dni 3–6, a ropna wydzielina nie pojawia się zwykle przed 4.–5. dniem choroby [34]. NHS: zapalenie zatok zwykle mija samo w ciągu 4 tygodni [3].
• Kiedy podejrzewać zapalenie bakteryjne. IDSA wymienia trzy sytuacje: objawy trwające 10 dni lub dłużej bez poprawy; początek z wysoką gorączką (co najmniej 39°C) i ropnym katarem lub bólem twarzy przez co najmniej 3–4 kolejne dni; „podwójne pogorszenie”, czyli nowa gorączka, ból głowy lub więcej wydzieliny po 5–6 dniach typowej infekcji, która początkowo się poprawiała [34]. Ropny katar czy ból twarzy sam w sobie nie wystarcza. Obrazowania zwykle nie trzeba, bo zdjęcie ani tomografia nie odróżniają zatok bakteryjnych od wirusowych [34][35].
• Antybiotyki. Cochrane 2018 (15 badań, 3057 dorosłych): bez antybiotyku wyleczonych po tygodniu było ok. 46%, a po 14 dniach ok. 64%; antybiotyk przyspieszał wyleczenie u 5–11 osób na 100, a działania niepożądane miało u 13 osób na 100 więcej; autorzy nie widzą miejsca na antybiotyki przy niepowikłanym zapaleniu zatok [33]. Wytyczna amerykańskich laryngologów 2015: przy niepowikłanym bakteryjnym zapaleniu zatok wolno wybrać obserwację bez antybiotyku albo antybiotyk, z ponowną oceną, gdy nie ma poprawy w 7 dni lub jest pogorszenie [35].
• Leki obkurczające. Cochrane 2016 (15 badań, 1838 osób, prawie wyłącznie dorośli; głównie pseudoefedryna i oksymetazolina): przy kilku dawkach efekt na uczucie zatkania nosa był mały i o niejasnym znaczeniu; działania niepożądane występowały równie często jak po placebo (125 i 126 na 1000), ale badania trwały 1–10 dni; u dzieci skuteczności i bezpieczeństwa nie ustalono [30]. NHS: obkurczające nie dla dzieci poniżej 6 lat, a zbyt długie stosowanie sprayów do nosa może nasilić objawy (czas stosowania wg ulotki) [4]. Szczegóły są w raporcie o lekach bez recepty.
• Sól fizjologiczna. Cochrane 2015 (5 badań, 544 dzieci i 205 dorosłych; badania małe, niskiej jakości): w jednym większym badaniu u dzieci płukanie nosa nieco zmniejszało wydzielinę i zatkanie oraz użycie leków obkurczających, ale różnica mogła być klinicznie niewielka; u dorosłych w większości mierzonych objawów różnicy nie było; skutki uboczne to tylko lekkie podrażnienie [31]. NHS podaje przepis na płukanie przy zapaleniu zatok: sól i soda oczyszczona w przegotowanej i ostudzonej wodzie, za każdym razem świeży roztwór [3]. Bezpieczeństwo wody i inne formy są w raporcie o inhalacjach.
• Ipratropium (lek na receptę). Cochrane 2013 (7 badań, 2144 osoby): zmniejszał wodnisty katar, nie zmieniał zatkania nosa; działania niepożądane (suchość nosa, krew w śluzie, krwawienia z nosa) występowały mniej więcej 2 razy częściej, zwykle łagodne [32]. Dostępności w Polsce nie sprawdzono.
• Kiedy do lekarza (zatoki). NHS: gdy nie ma poprawy po 7 dniach leczenia, gdy brak poprawy po 3 tygodniach samodzielnego leczenia, gdy zatoki wracają albo gdy chory jest dzieckiem w wieku 11 lat lub młodszym [3].

Chrypka

• Wytyczna amerykańskich laryngologów 2018: laryngoskopia (obejrzenie krtani) jest zalecana, gdy chrypka nie ustępuje lub nie poprawia się w ciągu 4 tygodni, a wcześniej, gdy podejrzewa się poważną przyczynę. Pilniejsza ocena: niedawny zabieg na głowie, szyi lub klatce piersiowej, niedawna intubacja, guz na szyi, duszność lub głośny oddech (stridor) albo palenie tytoniu. Wytyczna zdecydowanie odradza rutynowe antybiotyki, odradza rutynowe sterydy przed obejrzeniem krtani, odradza tomografię lub rezonans na starcie i leki na refluks przy samej chrypce bez obejrzenia krtani [36]. Skuteczności oszczędzania głosu (ciszy) i nawilżania nie sprawdzono.

Ból ucha

• NHS: większość bólów ucha mija sama; po 2–3 dniach bez poprawy trzeba pomocy medycznej [5]. U dzieci 90 na 100 miało ustąpienie bólu ucha w ciągu 7–8 dni [21]. Przegląd Cochrane 2023 (13 badań, 3401 dzieci) pokazał, że antybiotyk przy ostrym zapaleniu ucha środkowego zmniejszał ból po 2–3 dniach (przy leczeniu 20 dzieci 1 więcej bez bólu), nie po dobie; skutki uboczne (wymioty, biegunka, wysypka) występowały u 1 na 14 leczonych więcej. Streszczenie zaznacza, że w krajach o wysokich dochodach większość przypadków mija samoistnie bez powikłań [37]. Danych dla dorosłych nie sprawdzono.

Ból głowy i bóle mięśni

• Przy grypie ból ciała i głowy pojawiają się nagle, razem z wysoką temperaturą i zmęczeniem [6]; w badaniu kaszlu bóle mięśni były częstsze przy wirusach i zakażeniu mieszanym (43–48%) niż przy samych bakteriach (29%) [20]. Ból głowy towarzyszy też zapaleniu zatok [3]. Leki przeciwbólowe: patrz raport o gorączce i lekach przeciwbólowych. Badań poświęconych wyłącznie bólowi głowy przy infekcji nie szukano.

Zalecenia praktyczne

Poniżej opis tego, co mówią wytyczne i badania, a nie zalecenie indywidualne.

• Ile czekać (wg otwartych źródeł).
  • Ból gardła: wg NHS iść do lekarza, jeśli po tygodniu nie ma poprawy [1].
  • Przeziębienie: wg NHS lekarz, gdy objawy nie ustępują po 10 dniach, gorączka trwa ponad 3 dni lub kaszel trwa ponad 3 tygodnie [4].
  • Kaszel: lekarz po 3 tygodniach [2].
  • Zatoki: IDSA liczy podejrzenie bakteryjne od 10 dni lub od „podwójnego pogorszenia”; NHS radzi lekarza, gdy po 7 dniach leczenia nie ma poprawy [3][34].
  • Chrypka: obejrzenie krtani po 4 tygodniach [36].
  • Ból ucha: pomoc po 2–3 dniach bez poprawy [5].
• Co z tego wynika: długi kaszel (2–3 tygodnie) nie jest sygnałem bakteryjnej infekcji ani powodem do antybiotyku [19][20][29]. Poprawa, nawet powolna, to dobry znak; brak poprawy lub pogorszenie to powód do kontaktu z lekarzem.
• Łączenie leków. NHS ostrzega, by nie łączyć leków na kaszel i przeziębienie z paracetamolem i ibuprofenem w tabletkach, bo można przyjąć za dużo [4]. Szczegóły w raporcie o lekach bez recepty.
• Palenie. Palenie to główna usuwalna przyczyna kaszlu przewlekłego [24]; NHS radzi też unikać palenia i zadymionych miejsc przy bólu gardła [1].
• Co jeszcze. Płyny, odpoczynek, miękkie lub chłodne jedzenie, płukanie gardła ciepłą słoną wodą (nie dla dzieci), ssanie lodu (nie dawać małym dzieciom twardych przedmiotów) wymienia NHS [1]. Jak działają miód, zioła i inhalacje, opisano w osobnych raportach.

Formy i porównania

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Antybiotyki i sterydy. Antybiotyki przy bólu gardła, zatokach i zapaleniu oskrzeli dają małą korzyść kosztem działań niepożądanych (zatoki: o 13 osób na 100 więcej z objawami niepożądanymi [33]; zapalenie oskrzeli: u 1 na 24 leczonych [29]; zapalenie ucha u dzieci: u 1 na 14 [37]). Oporność bakterii jest dodatkowym kosztem [14]. Sterydy przy bólu gardła to leczenie na receptę, o którym decyduje lekarz; przeglądy pokazują umiarkowaną korzyść w ustępowaniu bólu, a badania były krótkie i słabo opisywały szkody [15][16]. Zawsze: skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza w ciąży, przy dzieciach i lekach przyjmowanych na stałe.

Leki bez recepty. Kodeina na kaszel: przeciwwskazana poniżej 12 lat i niedozwolona u matek karmiących [12]. Obkurczające: nie dla dzieci poniżej 6 lat; zbyt długie stosowanie sprayów do nosa może nasilić objawy [4]. Miód nie dla niemowląt poniżej 1. roku życia [2][4]. Pelargonia (ziołowy lek na kaszel) wg NHS dla osób od 12 lat [2]. Inhibitory ACE (nadciśnienie) mogą powodować przewlekły suchy kaszel; decyzję o zmianie leku podejmuje lekarz [24].

Czerwone flagi: pilnie do lekarza lub na SOR. W nagłym zagrożeniu życia (np. trudności z oddychaniem lub połykaniem, ślinienie się, odkrztuszanie krwi, nagły ból w klatce piersiowej) dzwoń pod numer alarmowy 112.

• Ból gardła (wg NHS): trudności z oddychaniem lub z połykaniem, ślinienie się, wysoki świst przy oddechu (stridor), szybko narastające ciężkie objawy: numer alarmowy (w Polsce 112; NHS podaje 999) lub SOR; bardzo wysoka temperatura, dreszcze, odwodnienie (mało moczu, ciemny mocz), osłabiona odporność (np. cukrzyca, chemioterapia): pilny kontakt z lekarzem [1]. CDC: krew w ślinie lub śluzie, obrzęk lub ból stawów, wysypka [7]. Dziecko poniżej 3 miesięcy z gorączką 38°C lub więcej: natychmiast do lekarza [7].
• Kaszel (wg NHS): kaszel szybko się nasila, nie do opanowania; złe samopoczucie, ból w klatce piersiowej; bolesny obrzęk z boku szyi; trudności z oddychaniem; odkrztuszanie krwi; niewyjaśniona utrata wagi; osłabiona odporność: pilny kontakt z lekarzem (strona NHS o kaszlu kieruje tu na pilną wizytę lub 111) [2]. Przy grypie NHS każe dzwonić pod numer alarmowy (999; w Polsce 112) przy nagłym bólu w klatce piersiowej, ciężkich trudnościach z oddychaniem lub odkrztuszaniu krwi [6]. Gruźlica: WHO wymienia „długotrwały kaszel, czasem z krwią”, gorączkę, nocne poty, utratę wagi (liczby tygodni nie podaje) [11]. W kaszlu poinfekcyjnym dodatkowe sygnały to: duszność, chrypka, trudności z połykaniem, objawy ogólne, nawracające zapalenia płuc, wieloletnie palenie [23].
• Zatoki i katar (wg IDSA): ciężki stan z gorączką co najmniej 39°C oraz podejrzenie rozszerzenia zakażenia na oczodół lub wnętrze czaszki wymagają pilnej oceny; szczegółowej listy objawów powikłań nie sprawdzono [34]. NHS: bardzo zły stan, brak działania leków przeciwbólowych lub pogorszenie, osłabiona odporność [3]; dla dziecka poniżej 5 lat pilny kontakt z lekarzem (NHS: 111) [3].
• Chrypka: duszność, stridor, guz na szyi, niedawna operacja lub intubacja: przyspieszona ocena laryngologiczna [36].
• Ucho (wg NHS): obrzęk wokół ucha, wyciek, pogorszenie lub zmiana słuchu, ciężka gorączka lub dreszcze, ciężki ogólny stan, dziecko poniżej 2 lat z bólem obu uszu: pilny kontakt z lekarzem [5].
• Grypa (wg NHS): objawy bez poprawy po 7 dniach, ciężki stan lub duszność, osoby od 65 lat, ciężarne, przewlekle chore: kontakt z lekarzem [6].

Mity

• „Kolorowy katar lub plwocina to znak, że trzeba antybiotyku.” Kolorowa plwocina była częstsza przy bakteriach, ale czas trwania kaszlu nie zależał od rodzaju zarazka [20]; antybiotyk przy zapaleniu oskrzeli skracał kaszel o ok. pół dnia [29]. Sama ropna wydzielina nie wystarcza do rozpoznania bakteryjnych zatok [34].
• „Kaszel powinien minąć po tygodniu.” Typowo trwa 2–3 tygodnie, a u części osób kaszel poinfekcyjny do 8 tygodni [19][20][23].
• „Ból gardła zawsze wymaga antybiotyku, bo to angina.” Paciorkowiec to tylko 1 na 10 dorosłych z bólem gardła, a po tygodniu większość osób bez antybiotyku (ok. 8 na 10) nie miała już objawów [9][14].
• „Antybiotyk szybko postawi na nogi.” Przy bólu gardła skraca objawy nieznacznie i głównie w pierwszych dniach [14].
• „Syrop z kodeiną dla dziecka jest bezpieczny.” Jest przeciwwskazany poniżej 12 lat [12].
• „Każdy kaszel to początek gruźlicy lub raka.” Większość kaszlu po infekcji mija samoistnie; jednak kaszel długotrwały z czerwonymi flagami warto zbadać [2][11][23].
• „Płukanie nosa solą leczy zatoki.” Dowody są słabe i niskiej jakości, u dorosłych często bez różnicy [31].

Czego nie sprawdzono

• Skale punktowe do oceny bólu gardła (Centor, FeverPAIN): kryteriów, punktacji, progów decyzyjnych i liczbowej dokładności nie podajemy; lekarz może użyć takiej skali, ale szczegółów nie sprawdzono.
• Polskie rekomendacje (Narodowy Instytut Leków, 2016, część I: górne drogi oddechowe i zapalenie oskrzeli): strona https://www.mp.pl/medycynarodzinna/wytyczne/151730,pozaszpitalne-zakazenia-ukladu-oddechowego-zakazenia-gornych-drog-oddechowych-zapalenie-oskrzeli-ioskrzelikow zwróciła tylko nagłówek, więc progów z tej wytycznej nie wykorzystano i nie sprawdzono.
• Wytyczne NICE (NG84, NG79, NG120) nie były dostępne (błąd 403) i nie sprawdzono ich; nie są cytowane.
• Czułość szybkiego testu na paciorkowca w liczbach, skuteczność pastylek na ból gardła, test na krztusiec w Polsce, dowody na wpływ pozycji ciała na kaszel nocny, oszczędzanie głosu, ból ucha u dorosłych, badania o bólu głowy w infekcji, polska dostępność ipratropium, szczegółowa lista objawów powikłań zatok wg IDSA.

Źródła

1. NHS, „Sore throat” (strona instytucji): czas trwania, kiedy do lekarza, numer alarmowy. https://www.nhs.uk/conditions/sore-throat/
2. NHS, „Cough” (strona instytucji). https://www.nhs.uk/conditions/cough/
3. NHS, „Sinusitis” (strona instytucji). https://www.nhs.uk/conditions/sinusitis/
4. NHS, „Common cold” (strona instytucji). https://www.nhs.uk/conditions/common-cold/
5. NHS, „Earache” (strona instytucji). https://www.nhs.uk/conditions/earache/
6. NHS, „Flu” (strona instytucji). https://www.nhs.uk/conditions/flu/
7. CDC, „Sore Throat Basics” (strona instytucji). https://www.cdc.gov/antibiotic-use/sore-throat.html
8. CDC, „Clinical guidance for group A streptococcal pharyngitis” (strona instytucji). https://www.cdc.gov/group-a-strep/hcp/clinical-guidance/strep-throat.html
9. CDC, „About strep throat” (strona instytucji). https://www.cdc.gov/group-a-strep/about/strep-throat.html
10. CDC, „Clinical features of pertussis” (strona instytucji). https://www.cdc.gov/pertussis/hcp/clinical-signs/index.html
11. WHO, „Tuberculosis” (fact sheet). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis
12. EMA/CMDh, „Codeine not to be used in children below 12 years for cough and cold”, 2015 (komunikat). https://www.ema.europa.eu/en/news/codeine-not-be-used-children-below-12-years-cough-and-cold
13. Krüger K, Töpfner N, Berner R, Windfuhr J, Oltrogge JH. Clinical Practice Guideline: Sore Throat. Dtsch Arztebl Int 2021;118:188–194 (wytyczna). https://doi.org/10.3238/arztebl.m2021.0121 (PMC8245861)
14. Spinks A, Glasziou PP, Del Mar CB. Antibiotics for treatment of sore throat in children and adults. Cochrane Database Syst Rev 2021;12:CD000023 (przegląd systematyczny, 29 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34881426/
15. de Cassan S, Thompson MJ, Perera R, Glasziou PP, Del Mar CB, Heneghan CJ, Hayward G. Corticosteroids as standalone or add-on treatment for sore throat. Cochrane Database Syst Rev 2020;5:CD008268 (aktualizacja przeglądu Hayward 2012; 9 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32356360/
16. Sadeghirad B, Siemieniuk RAC, Brignardello-Petersen R i in. Corticosteroids for treatment of sore throat: systematic review and meta-analysis of randomised trials. BMJ 2017;358:j3887 (10 badań). https://doi.org/10.1136/bmj.j3887 (PMID 28931508)
17. Aalbers J, O’Brien KK, Chan WS, Falk GA, Teljeur C, Dimitrov BD, Fahey T. Predicting streptococcal pharyngitis in adults in primary care: a systematic review of the diagnostic accuracy of symptoms and signs and validation of the Centor score. BMC Med 2011;9:67 (przegląd systematyczny, 21 badań, 4839 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21631919/
18. Bustamante Q, Thornton H i in. Added value of point-of-care testing for Group A Streptococcus in community pharmacy sore throat pathways. Clin Microbiol Infect 2026 (analiza przekrojowa, 73 617 osób od 6. roku życia, Walia). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42336236/
19. Ebell MH, Lundgren J, Youngpairoj S. How long does a cough last? Comparing patients’ expectations with data from a systematic review of the literature. Ann Fam Med 2013;11:5–13 (przegląd systematyczny + ankieta 493 osób). https://www.annfammed.org/content/11/1/5.short
20. Ebell MH, Merenstein DJ, Barrett B i in. Acute cough in outpatients: what causes it, how long does it last, and how severe is it for different viruses and bacteria? Clin Microbiol Infect 2024;30:1569–1575 (badanie kohortowe, 718 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38977076/
21. Thompson M, Vodicka TA, Blair PS, Buckley DI, Heneghan C, Hay AD. Duration of symptoms of respiratory tract infections in children: systematic review. BMJ 2013;347:f7027. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24335668/
22. Irwin RS, French CL, Chang AB, Altman KW. Classification of cough as a symptom in adults and management algorithms: CHEST guideline and expert panel report. Chest 2018;153:196–209. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29080708/
23. Liang K, Hui P, Green S. Postinfectious cough in adults. CMAJ 2024;196:E157 (artykuł przeglądowy). https://doi.org/10.1503/cmaj.231523 (PMC10861265)
24. Morice AH i in. ERS guidelines on the diagnosis and treatment of chronic cough in adults and children. Eur Respir J 2020;55:1901136 (wytyczna; z erratą 2020;56(5)). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31515408/
25. Smith SM, Schroeder K, Fahey T. Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings. Cochrane Database Syst Rev 2014 (29 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25420096/
26. Malesker MA, Callahan-Lyon P, Ireland B, Irwin RS; CHEST Expert Cough Panel. Pharmacologic and nonpharmacologic treatment for acute cough associated with the common cold: CHEST expert panel report. Chest 2017;152:1021–1037. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28837801/
27. Oduwole O, Udoh EE, Oyo-Ita A, Meremikwu MM. Honey for acute cough in children. Cochrane Database Syst Rev 2018 (6 badań, 899 dzieci). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29633783/
28. Kuitunen I, Renko M. Honey for acute cough in children: a systematic review. Eur J Pediatr 2023;182:3949–3956 (10 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37355498/
29. Smith SM, Fahey T, Smucny J, Becker LA. Antibiotics for acute bronchitis. Cochrane Database Syst Rev 2017 (17 badań, 5099 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28626858/
30. Deckx L, De Sutter AI, Guo L, Mir NA, van Driel ML. Nasal decongestants in monotherapy for the common cold. Cochrane Database Syst Rev 2016 (15 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27748955/
31. King D, Mitchell B, Williams CP, Spurling GK. Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections. Cochrane Database Syst Rev 2015 (5 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25892369/
32. AlBalawi ZH, Othman SS, Alfaleh K. Intranasal ipratropium bromide for the common cold. Cochrane Database Syst Rev 2013 (7 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23784858/
33. Lemiengre MB, van Driel ML, Merenstein D, Liira H, Mäkelä M, De Sutter AI. Antibiotics for acute rhinosinusitis in adults. Cochrane Database Syst Rev 2018 (15 badań, 3057 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30198548/
34. Chow AW i in. IDSA clinical practice guideline for acute bacterial rhinosinusitis in children and adults. Clin Infect Dis 2012;54:e72–e112 (wytyczna; przeczytano większość tekstu na stronie czasopisma). https://doi.org/10.1093/cid/cis370
35. Rosenfeld RM i in. Clinical practice guideline (update): adult sinusitis. Otolaryngol Head Neck Surg 2015;152(2 Suppl):S1–S39 (wytyczna). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25832968/
36. Stachler RJ i in. Clinical practice guideline: hoarseness (dysphonia) (update). Otolaryngol Head Neck Surg 2018;158(1 Suppl):S1–S42 (wytyczna). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29494321/
37. Venekamp RP, Sanders SL, Glasziou PP, Rovers MM. Antibiotics for acute otitis media in children. Cochrane Database Syst Rev 2023 (13 badań, 3401 dzieci). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37965923/

Weryfikacja

• zgodne – Ebell 2013: średnio 17,8 dnia kaszlu w piśmiennictwie; ankieta 493 dorosłych, mediana oczekiwań 5–7 dni [19]
• poprawione – było „przegląd z grup bez leczenia i z placebo u zdrowych dorosłych”, jest „przegląd piśmiennictwa” (tego szczegółu nie potwierdza streszczenie) [19]
• zgodne – Ebell 2024: 718 dorosłych, 443 obserwowanych do ustąpienia; kaszel 14,7 / 17,3 / 16,9 / 18,4 dnia (wirusy / bakterie / oba / brak), średnio 16,4 dnia; kolorowa plwocina 42,9% wobec 23,2–29,5% [20]
• poprawione – było „gorączka, dreszcze i bóle mięśni częściej wirusom”, jest „wirusom i zakażeniom mieszanym” (w badaniu wirusy lub mieszane) [20]
• zgodne – NHS: ból gardła zwykle w ciągu tygodnia, do lekarza po tygodniu bez poprawy, owrzodzenie lub guz ponad 3 tygodnie [1]
• zgodne – NHS: kaszel zwykle mija w 3–4 tygodnie, do lekarza po 3 tygodniach, miód nie dla dzieci poniżej roku, pelargonia od 12 lat [2]
• zgodne – NHS: zatoki zwykle do 4 tygodni; lekarz po 7 dniach leczenia lub 3 tygodniach samoleczenia [3]
• zgodne – NHS: przeziębienie poprawa po 1–2 tygodniach; lekarz po 10 dniach bez poprawy, gorączka ponad 3 dni, kaszel ponad 3 tygodnie; obkurczające nie dla dzieci poniżej 6 lat [4]
• poprawione – było „spraye do nosa bez recepty nie dłużej niż tydzień”, jest „zbyt długie stosowanie może nasilić objawy (czas wg ulotki)” (z decyzji redakcji: bez schematów stosowania leków) [4]
• poprawione – było „łyżeczka soli i łyżeczka sody na ok. 570 ml wody, do 3 razy dziennie”, jest opis bez ilości i częstości (z decyzji redakcji; przepis NHS potwierdzony) [3]
• zgodne – NHS: ból ucha, pomoc po 2–3 dniach bez poprawy [5]; poprawione – było „wysoka temperatura”, jest „ciężka gorączka lub dreszcze, ciężki ogólny stan” [5]
• poprawione – było „duszność lub krew w plwocinie przy grypie: 999”, jest „nagły ból w klatce, ciężkie trudności z oddychaniem lub krew w plwocinie: numer alarmowy”; 999 i 111 zastąpiono 112 / pilnym kontaktem z lekarzem [6]
• zgodne – CDC: ból gardła zwykle mija w ciągu tygodnia; lista objawów alarmowych; niemowlę poniżej 3 miesięcy z gorączką 38°C; strony NHS i CDC nie wymieniają sterydów [7]
• zgodne – CDC: paciorkowiec 5–15% dorosłych i 20–30% dzieci; szybki test o wysokiej swoistości i różnej czułości; objawy wskazujące na wirusa [8][9]
• poprawione – było „dzieci od 3. roku życia po ujemnym teście wskazany posiew”, jest „dzieci starsze niż 3 lata” [8]
• zgodne – CDC: 1 na 10 dorosłych i 3 na 10 dzieci z bólem gardła ma paciorkowca [9]
• poprawione – było „u dorosłych napady kaszlu skupiają się nocą, a faza zdrowienia trwa 2–3 tygodnie, z nawrotami przez wiele miesięcy”, jest „napady często w nocy (opis ogólny, nie tylko u dorosłych); napady ustępują w ciągu ok. 2–3 tygodni; nawroty przy kolejnych infekcjach przez wiele miesięcy” [10]
• zgodne – WHO: gruźlica, długotrwały kaszel (bez liczby tygodni), krew, gorączka, nocne poty, utrata wagi [11]
• zgodne – EMA 2015: kodeina przeciwwskazana poniżej 12 lat, niezalecana 12–18 lat z problemami oddechowymi, niedozwolona u karmiących [12]
• zgodne – wytyczna niemiecka 2021: średnio 7 dni; badania krwi zbędne bez czerwonych flag i przy bólu poniżej 14 dni; ibuprofen lub naproksen [13]
• poprawione – było „własna skala punktowa niemieckiej wytycznej z progami 3 punktów”, jest usunięte (decyzja redakcji nr 1) [13]
• zgodne – Cochrane 2021: 29 badań, 15 337 osób; ból w 3. dniu RR 0,70, po tygodniu RR 0,50, NNT 18; mniej zapalenia ucha, ropnia, gorączki reumatycznej; większość badań z lat 50. [14]
• poprawione – było „w grupie bez antybiotyku 82% osób nie miało bólu po tygodniu”, jest „ok. 8 na 10, wartość przybliżona” (strona Cochrane podaje 82% bez objawów, ale liczba nie zgadza się w pełni z NNT 18) [14]
• zgodne – Cochrane 2020 (sterydy): 9 badań, 1319 osób, 8 z 9 z antybiotykiem; RR 2,4 po 24 h i 1,5 po 48 h; NNT 5; 6 h i 11,6 h wcześniej [15]
• poprawione – było „ponad 2 razy częściej”, jest „ok. 2,4 raza”; dodano, że dane o szkodach były słabe [15]
• zgodne – Sadeghirad 2017: 10 badań, 1426 osób, różnica ryzyka 12,4% po dobie i 18,3% po 2 dobach, brak wzrostu poważnych działań niepożądanych [16]
• poprawione – było „najczęściej jedna niska dawka doustnego deksametazonu”, jest „najczęściej doustny deksametazon” (bez dawek, decyzja nr 4); „po dobie ból mijał” zmieniono na „ulga w bólu” (tak w streszczeniu) [16]
• zgodne – Aalbers 2011: 21 badań, 4839 dorosłych; pojedyncze objawy zmieniają prawdopodobieństwo tylko nieco [17]; poprawione – było „Centor 3 lub 4 punkty dawał 12–40 szans na 100”, usunięte (w streszczeniu jest „3 lub więcej”, a progi Centora usunięto zgodnie z decyzją nr 1) [17]
• zgodne – Bustamante 2026: 73 617 osób od 6. roku życia, 37% dodatnich, FeverPAIN pomijałby 44% osób z paciorkowcem i dawał niepotrzebne antybiotyki 23% bez niego; liczby sprawdzone, lecz zgodnie z decyzją nr 1 nie podane w treści [18]
• poprawione – było „badanie obserwacyjne”, jest „analiza przekrojowa” [18]
• zgodne – Thompson 2013: 23 badania losowe i 25 obserwacyjnych; 90% dzieci: ból gardła 2–7 dni, kaszel 25 dni, przeziębienie 15 dni [21]
• poprawione – dodano ból ucha 7–8 dni u 90% dzieci (w tabeli było „kilka dni”) [21]
• zgodne – CHEST 2018 (Irwin): ostry poniżej 3 tygodni, podostry 3–8, przewlekły powyżej 8; przyczyny; jakość niska [22]
• zgodne – CMAJ 2024: kaszel poinfekcyjny 11–25%, 3–8 tygodni, brak korzyści z leków w przeglądach badań losowych, objawy krztuśca, czerwone flagi [23]
• zgodne – ERS 2020: kaszel przewlekły od 8 tygodni u dorosłych i od 4 u dzieci; spirometria i niedawne zdjęcie klatki; palenie „główną usuwalną przyczyną”; inhibitory ACE ok. 15%; sartany nie wpływają na kaszel [24]
• poprawione – było „mija po 2–4 tygodniach antybiotyku”, jest „kryterium rozpoznania to ustąpienie kaszlu po kuracji antybiotykiem; decyduje lekarz” (bez schematu leczenia, decyzja nr 4); dodano zastrzeżenie ERS, że sam próg czasowy jest arbitralny [24]
• zgodne – Cochrane 2014 (OTC na kaszel): 29 badań, 4835 osób, „brak dobrych dowodów za ani przeciw”, antyhistaminiki bez przewagi nad placebo [25]
• poprawione – CHEST 2017: było „odradza do czasu wykazania skuteczności” i „naproksen/NLPZ”, jest „sugeruje niestosowanie (stanowisko konsensusowe)” i „niesteroidowe leki przeciwzapalne” (naproksenu panel nie wymienia; 2 badania, 77 i 82 osoby); potwierdzono 6 przeglądów, 4 badania, 6496 osób; miód zalecany jedynie dla dzieci 1–18 lat [26]
• zgodne – Cochrane 2018 (miód): 6 badań, 899 dzieci od 12 miesięcy, podobnie do dekstrometorfanu, do 3 dni, jedna noc leczenia [27]
• poprawione – było „objawy ze strony jelit u 12% dzieci na miodzie i 11% na placebo”, jest usunięte (streszczenie podaje te odsetki, ale z RR 1,91 i przedziałem 1,12–3,24, co przeczy wnioskowi autorów o braku różnicy; liczby niespójne) [27]
• zgodne – Kuitunen 2023: 10 badań, dowody niskiej lub bardzo niskiej jakości, miód może działać lepiej niż placebo i leki [28]
• zgodne – Cochrane 2017 (zapalenie oskrzeli): 17 badań, 5099 osób, brak poprawy ogólnej (RR 1,07), kaszel krótszy o 0,46 dnia, działania niepożądane NNT szkody 24 [29]
• zgodne – Cochrane 2016 (obkurczające): 15 badań, 1838 osób, 14 z grup dorosłych, efekt mały, działania niepożądane 125 i 126 na 1000, badania 1–10 dni [30]
• zgodne – Cochrane 2015 (sól): 5 badań, 544 dzieci i 205 dorosłych, skutki uboczne tylko lekkie podrażnienie [31]
• zgodne – Cochrane 2013 (ipratropium): 7 badań, 2144 osoby, mniej kataru, bez wpływu na zatkanie, działania niepożądane OR 2,09 [32]
• zgodne – Cochrane 2018 (zatoki): 15 badań, 3057 dorosłych; wyleczenie bez antybiotyku 46% po tygodniu i 64% po 14 dniach; 5–11 osób na 100 więcej wyleczeń; 13 na 100 więcej działań niepożądanych [33]
• zgodne – IDSA 2012: objawy 10 dni bez poprawy; początek z gorączką co najmniej 39°C i ropną wydzieliną lub bólem twarzy 3–4 dni; „podwójne pogorszenie” po 5–6 dniach; wirusowa infekcja 5–10 dni, szczyt 3–6, ropna wydzielina nie przed 4.–5. dniem; obrazowanie niepotrzebne [34]
• nie do sprawdzenia – lista objawów powikłań zatok wg IDSA (obrzęk wokół oka, zaburzenia widzenia, zaburzenia świadomości, objawy oponowe); w przeczytanej części jest tylko mowa o rozszerzeniu na oczodół lub wnętrze czaszki i gorączce co najmniej 39°C, więc listę usunięto [34]
• zgodne – Rosenfeld 2015: obserwacja lub antybiotyk przy niepowikłanym ostrym bakteryjnym zapaleniu zatok, ponowna ocena przy braku poprawy po 7 dniach, brak obrazowania [35]
• zgodne – Stachler 2018: laryngoskopia przy braku poprawy po 4 tygodniach lub wcześniej przy podejrzeniu poważnej przyczyny; odradzanie rutynowych antybiotyków, sterydów, tomografii i leków na refluks przed obejrzeniem krtani [36]
• nie do sprawdzenia – „palenie w przeszłości lub głos używany zawodowo” jako powody pilniejszej oceny: streszczenie potwierdza tylko palenie tytoniu, więc zawód usunięto [36]
• zgodne – Cochrane 2023 (ucho): 13 badań, 3401 dzieci; ból po 2–3 dniach RR 0,71, NNT 20; po dobie bez istotnej różnicy; działania niepożądane NNT szkody 14 [37]
• nie do sprawdzenia – „przegląd z 2013 r. oszacował, że 82% dzieci zdrowieje samoistnie” (w streszczeniu Cochrane 2023 brak takiej liczby), usunięto [37]
• nie do sprawdzenia – NICE NG84 (strona niedostępna, treść tylko ze streszczenia wyszukiwarki; potwierdzenia w otwartym przeglądzie nie znaleziono), źródło usunięte razem z odwołaniami i progami skal Centor/FeverPAIN zgodnie z decyzją nr 1
• nie do sprawdzenia – polskie progi z rekomendacji NPOA (decyzja nr 2), czułość szybkiego testu w liczbach, test na krztusiec w Polsce, dostępność ipratropium w Polsce