Boostery testosteronu: pełny raport

Wniosek

U zdrowych mężczyzn z prawidłowym poziomem testosteronu żaden z sześciu składników nie ma wiarygodnych dowodów na to, że poprawia siłę lub masę mięśniową. Tribulus, kwas D-asparaginowy i ZMA w niezależnych badaniach nie podniosły testosteronu. Kozieradka i tongkat ali dają w metaanalizach niewielki lub niepewny wzrost testosteronu, a dowody są bardzo niskiej jakości. Dla kozieradki jest pojedyncze małe badanie z zastrzeżonym ekstraktem, które sugeruje poprawę siły i składu ciała. Nie zostało ono potwierdzone w metaanalizie, a jego mechanizm (testosteron) nie jest wykazany. Dla tongkat ali nie ma danych o efekcie na trening. Dla boru są tylko bardzo małe, krótkie badania. Suplementy „na testosteron” mają dodatkowo udokumentowane ryzyko zanieczyszczenia lub podrobienia sterydami anaboliczno-androgennymi. Grozi to też dodatnim wynikiem testu antydopingowego.

Poziom dowodów

C. Dla większości składników wyniki są mieszane albo ujemne, a pozytywne opierają się na małych badaniach i metaanalizach bardzo niskiej pewności. Oceny cząstkowe, w pytaniu „czy to podnosi T i przekłada się na siłę/masę u zdrowych mężczyzn”:

Co mówią badania

Przegląd ogólny

• W przeglądzie 50 najpopularniejszych „boosterów” tylko 24,8% składników miało dane naukowe wspierające deklaracje, a 10,1% składników miało dane sugerujące negatywny wpływ na testosteron [14].
• Najczęstsze składniki to cynk, kozieradka, witamina B6, tribulus, magnez i bor. Dla 67 ze 109 składników nie było żadnych badań [14][15].
• Amerykański OPSS (program dla żołnierzy) podsumowuje, że nie ma dowodów na skuteczność jakiejkolwiek kombinacji takich składników w podnoszeniu testosteronu [21].
• Autorzy przeglądu narracyjnego [15] stwierdzili, że boostery nie mogą być obecnie rekomendowane sportowcom, bo brakuje danych o skuteczności i bezpieczeństwie.

Tribulus terrestris

• Przegląd systematyczny 2025 objął 10 badań (9 badań klinicznych i 1 quasi-eksperymentalne) i 483 uczestników. Dawki wynosiły 400–750 mg/d przez 1–3 miesiące [1].
• Osiem z dziesięciu badań nie wykazało istotnych zmian profilu androgenowego. W tych badaniach uczestnicy nie mieli niskiego testosteronu na starcie [1]. Dwa badania pokazały wzrost testosteronu całkowitego o 60–70 ng/dl w obrębie grupy, a nie względem placebo. Dotyczyły one mężczyzn z hipogonadyzmem [1].
• Połowa badań miała niską jakość metodologiczną (Jadad). Autorzy: brak solidnych dowodów na podnoszenie testosteronu [1].
• Starszy przegląd (do 2013 r.) nie pozwolił na metaanalizę z powodu różnic między badaniami. Wzrost testosteronu zaobserwowano tylko w ograniczonej liczbie badań na zwierzętach [2].

Kozieradka

• Metaanaliza 2026 objęła 13 randomizowanych badań z placebo [3].
  • Sześć badań dało małe korzystne powiązanie z testosteronem całkowitym: SMD 0,25 (95% CI 0,02–0,48; I²=0%) [3].
  • Dla testosteronu wolnego (5 badań) wynik był nieistotny i niejednorodny: SMD 0,08 (95% CI −0,48 do 0,63; I²=66,7%) [3].
  • Żadne badanie nie miało niskiego ryzyka błędu systematycznego (11 miało „pewne obawy”, 2 wysokie ryzyko), a pewność dowodów dla obu wyników oceniono jako bardzo niską [3].
• Starsza metaanaliza (4 badania) wykazała istotny wzrost testosteronu całkowitego, ale na małej liczbie badań [4].
• Badanie dawka–odpowiedź (n=95, mężczyźni 40–80 lat, 600/1200/1800 mg/d ekstraktu, 12 tygodni) pokazało wzrost testosteronu całkowitego względem wartości wyjściowych. Względem placebo wzrost nie był istotny (9,0%, p=0,122). Istotny był wzrost testosteronu w ślinie (+37,2% vs placebo) [5]. Liczby te nie zostały zweryfikowane w oryginale.
• Badanie Poole'a i wsp. z 2010 r. to RCT z podwójnie ślepą próbą na 49 mężczyznach trenujących siłowo (500 mg/d zastrzeżonego ekstraktu, 8 tygodni; kozieradka n=26, placebo n=23) [22]. Autorzy podają istotnie większą poprawę siły górnej i dolnej części ciała oraz składu ciała niż w placebo. Spadek tkanki tłuszczowej wyniósł 2,34% w grupie kozieradki i 0,39% w placebo [22]. To pojedyncze, małe badanie z jednym zastrzeżonym preparatem. Metaanaliza [3] nie pokazuje wiarygodnego efektu na testosteron, więc nie wiadomo, czy efekt (jeśli prawdziwy) wynika z podniesienia testosteronu.

Kwas D-asparaginowy (DAA)

• Najlepsze badanie u zdrowych, wytrenowanych mężczyzn to RCT z podwójnie ślepą próbą: 22 mężczyzn, 12 tygodni treningu siłowego [6]. Liczebności i dawki (w tym wcześniej podawanej wartości 6 g/d) nie udało się potwierdzić w źródle.
  • Autorzy wnioskują, że DAA jest nieskuteczny w zmianie poziomu testosteronu i nie poprawia efektów treningu [6].
  • Obie grupy poprawiły siłę izometryczną (ok. 17%), a przyrost mięśni był podobny [6].
  • Wcześniejsze wzrosty testosteronu dotyczyły mężczyzn niewytrenowanych [6].
• Przegląd systematyczny RCT u wytrenowanych obejmuje m.in. 4 tygodnie z 12 g/d (10 osób w grupie DAA) [7]. W opisie nie znalazłem liczb wyników.

Tongkat ali (Eurycoma longifolia)

• Metaanaliza 2022 (5 RCT, 9 badań w przeglądzie) wykazała wzrost testosteronu całkowitego: SMD 1,35 (95% CI 0,57–2,14). Wynik utrzymał się w podgrupie z hipogonadyzmem [8].
• Autorzy zastrzegają, że potrzeba więcej badań przed zastosowaniem klinicznym [8]. Tak duży SMD przy kilku małych badaniach to moim zdaniem sygnał ostrożności: ryzyko błędu i heterogeniczność.
• Nie znalazłem w wynikach randomizowanych badań tongkat ali na siłę lub masę mięśniową u zdrowych. Nie mogę więc potwierdzić ani wykluczyć przełożenia na trening.

ZMA (cynk + magnez + B6)

• Brilla i Conte 2000 (JEPonline) to RCT z podwójnie ślepą próbą. Wzięło w nim udział 27 futbolistów (12 ZMA, 15 placebo), przez 8 tygodni. Dawka to 30 mg cynku, 450 mg magnezu i 10,5 mg B6 [9]. W grupie ZMA wzrósł cynk w osoczu i wolny testosteron [9]. Z opracowań wtórnych wynika, że badanie było powiązane z producentem. Nie zweryfikowałem tego w oryginale.
• Niezależne RCT Wilborna 2004: 42 mężczyzn trenujących siłowo, 8 tygodni. Nie znaleziono istotnych różnic w hormonach anabolicznych i katabolicznych, składzie ciała ani sile maksymalnej (1-RM) [10].
• Wysoka dawka cynku u osób z wystarczającą podażą nie zmieniła testosteronu w surowicy (Koehler 2009; znam tylko opis wtórny) [11]. Sugeruje to, że efekt cynku zależy od niedoboru.

Bor

• Pilotażowe badanie Naghiiego (2011) objęło 8 zdrowych mężczyzn i trwało 1 tydzień. Wolny testosteron wzrósł z 11,83 do 15,18 pg/ml, a estradiol spadł z 42,33 do 25,81 pg/ml [12][13]. Dawkę opisano jako 6 mg/d [12] lub 10 mg/d [13]. Rozbieżności nie udało się rozstrzygnąć.
• Badanie było bardzo małe i krótkie. Nie dotyczyło siły ani masy [12][13]. Dwa opisy (ScienceDirect, pilotaż) sugerują też brak działań niepożądanych [13].
• W przeglądzie narracyjnym dla boru wskazano sprzeczne dane. Nie wydaje się on podnosić testosteronu [15].

Ograniczenia tego przeglądu

• Większość liczb pochodzi z abstraktów i fragmentów stron. Część pełnych tekstów była niedostępna.
• Nie znalazłem polskich wytycznych ani stanowisk ISSN/EFSA dotyczących boosterów.

Zalecenia praktyczne (trening, dieta)

Poniżej opisuję dawki z badań. To nie są zalecenia do stosowania.

• Dawki w badaniach:
  • tribulus 400–750 mg/d przez 1–3 miesiące [1];
  • kozieradka 500 mg/d przez 8 tygodni [22] albo 600–1800 mg/d przez 12 tygodni [5];
  • DAA: 12 g/d przez 4 tygodnie [7]; dawka w badaniu [6] niepotwierdzona;
  • ZMA: 30 mg Zn + 450 mg Mg + 10,5 mg B6 wieczorem przez 8 tygodni [9];
  • bor 6–10 mg/d przez 1 tydzień [12][13].
• Przy braku wiarygodnych dowodów na efekt w siłowni lepiej poprawiać to, co ma udokumentowany wpływ: progresję treningu, kalorie, białko i sen. To wiedza ogólna, nie z tych źródeł.
• Niedobory: efekty cynku i magnezu na testosteron pojawiają się głównie u osób z niedoborem [11]. Jeśli podejrzewasz niedobór, lepiej zbadać go i uzupełnić celowo.
• Podejrzenie niskiego testosteronu: objawy (zmęczenie, spadek libido) wymagają pomiaru testosteronu rano i konsultacji lekarskiej. Hipogonadyzm rozpoznaje się przy testosteronie całkowitym <300 ng/dl [1].
• Nawet jeśli suplement podnosi testosteron o kilkadziesiąt ng/dl, brak dowodów, że w normie przełoży się to na masę lub siłę [1][6].

Formy i porównania

• Kozieradka: badania używały różnych preparatów (różnie standaryzowane ekstrakty, w tym zastrzeżone). Wyniki nie są przenoszalne między produktami [3][5][22].
• Cynk w ZMA: forma aspartanowa/monometioninowa nie okazała się lepsza niż inne, bo niezależne badanie nie pokazało efektu [10].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Zanieczyszczenie sterydami to główne ryzyko tej kategorii.
  • W międzynarodowym badaniu 634 suplementów (13 krajów, 2001–2002) ok. 15% suplementów niehormonalnych było zanieczyszczonych niedeklarowanymi sterydami anaboliczno-androgennymi (głównie prohormonami) [16]. Od 2002 r. wykrywano też produkty celowo podrobione klasycznymi sterydami (m.in. metandienon, stanozolol) [16].
  • Przegląd z 2025 r. podaje, że w jednym badaniu 52,2% suplementów było zanieczyszczonych sterydami, a w innym 25 z 66 zawierało substancje zakazane [17].
  • W badaniu 30 suplementów białkowych 11 (36,7%) zawierało 4-androstenodion [19].
  • FDA ostrzega, że produkty do „poprawy sprawności seksualnej” często zawierają ukryte składniki, m.in. syntetyczne sterydy, sildenafil i johimbinę [20].
  • Analiza suplementów z tribulusem wykazała niedeklarowane dodatki (zielona herbata, pochodne cytrusów). Próbki wzbogacone sztucznie potwierdziły, że inhibitory PDE5 i sterydy można wykryć tą metodą [18]. To nie jest badanie częstości zanieczyszczeń komercyjnych produktów.
  • Wiele z tych badań dotyczy suplementów ogółem, nie wyłącznie boosterów testosteronu. Booster to jednak kategoria wskazywana jako ryzykowna [20].
  • Skutek to nie tylko możliwe efekty uboczne, ale też dodatni test antydopingowy [20]. Jeśli startujesz w zawodach, wybieraj tylko produkty z certyfikatem niezależnej strony trzeciej [20].
• Dawki witamin i minerałów: według przeglądu [14] część produktów przekraczała górny dopuszczalny poziom (UL) cynku, witaminy B3 lub magnezu (podawana wcześniej liczba 13 produktów nie została zweryfikowana). Dla cynku UL wynosi 40 mg/d (wiedza ogólna, nie ze źródeł tego raportu). Przy ZMA łatwo go przekroczyć w połączeniu z innymi suplementami.
• Bezpieczeństwo ziół: w przeglądzie sportowców zwrócono uwagę, że dane o bezpieczeństwie składników boosterów prawie nie istnieją. Wskazano możliwe powiązania z zaburzeniami krzepnięcia, trzustki i wątroby [15]. Nie znalazłem rzetelnych danych o interakcjach tongkat ali, tribulusa ani DAA.
• Pozytywne wyniki dla bezpieczeństwa boru w badaniu [13] dotyczą bardzo małej grupy i krótkiego czasu.

Mity

• „Booster podniesie testosteron i masę mięśniową.” Dowody na wpływ na testosteron są słabe, a na masę mięśniową brak wiarygodnych dowodów [1][6][10][14].
• „Tribulus to naturalny anabolik.” Przegląd 10 badań nie znalazł solidnych dowodów na podnoszenie testosteronu [1].
• „DAA działa u każdego.” Wzrosty widziano u niewytrenowanych. U wytrenowanych po 12 tygodniach nie było efektu [6].
• „ZMA działa na testosteron.” Niezależne RCT pokazało brak efektu na hormony i siłę [10].
• „Naturalne = bezpieczne i czyste.” Zanieczyszczenie sterydami jest dobrze udokumentowane w suplementach [16][17][19][20].
• „Skoro metaanaliza jest istotna, to działa.” W przypadku kozieradki i tongkat ali metaanalizy opierają się na małych badaniach, a pewność dowodów oceniono jako bardzo niską (kozieradka) [3][8].

Źródła

1. J.d.O. Vilar Neto i wsp. (E.D.F. Daher – ostatni autor). Effects of Tribulus (Tribulus terrestris L.) Supplementation on Erectile Dysfunction and Testosterone Levels in Men—A Systematic Review of Clinical Trials. Nutrients 2025. Przegląd systematyczny (10 badań, n=483). PMID 40219032, DOI 10.3390/nu17071275, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11990417/
2. Qureshi A. i wsp. A Systematic Review on the Herbal Extract Tribulus terrestris and the Roots of its Putative Aphrodisiac and Performance Enhancing Effect. J Diet Suppl 2014. Przegląd systematyczny (ludzie i zwierzęta). DOI 10.3109/19390211.2014.887602, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.3109/19390211.2014.887602
3. Yang P., Niu Z., Guo J., Huang T., Chang D., Huang X. Effects of oral fenugreek-derived preparations on testosterone-related outcomes in adult men: a systematic review and meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Front Nutr 2026;13:1903508. Przegląd systematyczny i metaanaliza (13 RCT). DOI 10.3389/fnut.2026.1903508, https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2026.1903508/full
4. Mansoori A., Hosseini S., Zilaee M., Hormoznejad R., Fathi M. Effect of fenugreek extract supplement on testosterone levels in male: A meta-analysis of clinical trials. Phytother Res 2020;34:1550–5. Metaanaliza (4 RCT). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32048383/
5. Autorzy nieustaleni. Effect of a plant extract of fenugreek (Trigonella foenum-graecum) on testosterone in blood plasma and saliva in a double-blind randomized placebo-controlled trial (preparat Trigozim; rok nieustalony, ok. 2024). RCT dawka–odpowiedź, n=95 (nie zweryfikowano). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11407615/
6. Melville G.W., Siegler J.C., Marshall P.W.M. The effects of d-aspartic acid supplementation in resistance-trained men over a three month training period: A randomised controlled trial. PLoS ONE 2017;12(8):e0182630. RCT (liczebność i dawka niezweryfikowane). DOI 10.1371/journal.pone.0182630, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5571970/
7. Autorzy nieustaleni. D-aspartic Acid Supplementation Effects on Body Composition: A Systematic Review of Randomized Clinical Trials on Trained Males. Asian J Sports Med. Przegląd systematyczny RCT. https://brieflands.com/journals/asjsm/articles/120161
8. Leisegang K., Finelli R., Sikka S.C., Panner Selvam M.K. Eurycoma longifolia (Jack) Improves Serum Total Testosterone in Men: A Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Trials. Medicina 2022;58(8):1047. Przegląd systematyczny i metaanaliza (9 badań, 5 RCT). PMID 36013514, DOI 10.3390/medicina58081047, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36013514/
9. Brilla L.R., Conte V. Effects of a novel zinc-magnesium formulation on hormones and strength (Zinc-Magnesium Supplementation, Hormones and Strength). JEPonline 2000;3(4):26–36. RCT, n=27, możliwe powiązanie z producentem. https://asep.org/asep/asep/BrillaV2.PDF
10. Wilborn C.D. i wsp. Effects of Zinc Magnesium Aspartate (ZMA) Supplementation on Training Adaptations and Markers of Anabolism and Catabolism. J Int Soc Sports Nutr 2004;1(2):12–20. RCT, n=42. PMC2129161, PMID 18500945, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2129161
11. Koehler K., Parr M.K., Geyer H., Mester J., Schänzer W. Serum testosterone and urinary excretion of steroid hormone metabolites after administration of a high-dose zinc supplement. Eur J Clin Nutr 2009;63:65–70. Badanie interwencyjne (znane z opisu wtórnego, nie otwarte w oryginale). DOI 10.1038/sj.ejcn.1602899, https://doi.org/10.1038/sj.ejcn.1602899
12. Pizzorno L. Nothing Boring About Boron. Integr Med (Encinitas) 2015. Przegląd narracyjny. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4712861/
13. Naghii M.R. i wsp. Comparative effects of daily and weekly boron supplementation on plasma steroid hormones and proinflammatory cytokines. J Trace Elem Med Biol 2011. Badanie pilotażowe, n=8. PMID 21129941, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0946672X10001148
14. Clemesha C.G., Thaker H., Samplaski M.K. 'Testosterone Boosting' Supplements Composition and Claims Are not Supported by the Academic Literature. J Sex Med 2020. Przegląd 50 produktów i literatury. https://www.semanticscholar.org/paper/%E2%80%98Testosterone-Boosting%E2%80%99-Supplements-Composition-and-Clemesha-Thaker/3b0e561872204160d68001d87fd0062350c7b910
15. Autorzy nieustaleni. Testosterone Boosters Intake in Athletes: Current Evidence and Further Directions. 2021. Przegląd narracyjny. https://www.researchgate.net/publication/351624734_Testosterone_Boosters_Intake_in_Athletes_Current_Evidence_and_Further_Directions
16. Geyer H. i wsp. Nutritional supplements cross-contaminated and faked with doping substances. J Mass Spectrom 2008;43:892–902. Przegląd/analizy (634 suplementy, badanie finansowane przez IOC). DOI 10.1002/jms.1452, https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jms.1452
17. Autorzy nieustaleni. Adulteration of Sports Supplements with Anabolic Steroids—From Innocent Athlete to Vicious Cheater. 2025. Przegląd narracyjny. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12526240/
18. Autorzy nieustaleni. LC-MS-based metabolomics for detecting adulteration in Tribulus terrestris-derived dietary supplements. Badanie analityczne (próbki wzbogacone i komercyjne). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12033958/
19. Autorzy nieustaleni. Survey of protein-based sport supplements for illegally added anabolic steroids methyltestosterone and 4-androstenedione. Steroids 2020. Badanie analityczne (30 produktów). https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0039128X20301847
20. OPSS (Operation Supplement Safety). Testosterone-Booster and Sexual Enhancement Dietary Supplements. Strona instytucji, cytuje ostrzeżenie FDA. https://www.opss.org/article/testosterone-booster-and-sexual-enhancement-dietary-supplements
21. OPSS. Testosterone Boosters. Strona instytucji, cytuje Balasubramanian 2019 i Kuchakulla 2020. https://www.opss.org/article/testosterone-boosters-0
22. Poole C., Bushey B., Foster C., Campbell B., Willoughby D., Kreider R., Taylor L., Wilborn C. The effects of a commercially available botanical supplement on strength, body composition, power output, and hormonal profiles in resistance-trained males. J Int Soc Sports Nutr 2010;7:34. RCT, n=49. PMID 20979623, DOI 10.1186/1550-2783-7-34, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20979623/ (źródło dodane w miejsce nieodczytanych wyników w poprzedniej wersji; cytowane też w wykazie literatury [3])

Weryfikacja

• zgodne – [1] tribulus: 10 badań, n=483, dawki 400–750 mg/d przez 1–3 miesiące, 8 z 10 badań bez zmian androgenów, 2 z wzrostem 60–70 ng/dl w obrębie grupy (hipogonadyzm), niska jakość (Jadad) w 50% badań.
• zgodne – [1] próg hipogonadyzmu <300 ng/dl oraz autorzy (Vilar Neto pierwszy, Daher ostatnia), PMID i DOI.
• zgodne – [3] kozieradka: 13 RCT; testosteron całkowity SMD 0,25 (0,02–0,48; I²=0%); wolny SMD 0,08 (−0,48 do 0,63); brak badań o niskim ryzyku błędu; pewność bardzo niska.
• poprawione – [3]/Poole 2010 (kozieradka, siła/masa): było „nie udało mi się odczytać wyników” i „brak wiarygodnych danych o efekcie na trening”, jest: RCT n=49, 500 mg/d, 8 tyg., istotnie większa poprawa siły i składu ciała niż w placebo (spadek tkanki tłuszczowej 2,34% vs 0,39%); dodano źródło [22], złagodzono Wniosek i tabelę.
• poprawione – [14] Clemesha: było 24,8% „produktów” i 10,1% „produktów”, jest 24,8% i 10,1% „składników”. Procenty odpowiadają 27/109 i 11/109 składników, co jest spójne z 67 ze 109 składników bez badań. Liczby wyprowadzono z arytmetyki i zapamiętanego abstraktu, bo strony nie dało się otworzyć. Liczba „13 produktów” powyżej UL jest nie do sprawdzenia i została złagodzona.
• nie do sprawdzenia – [6] Melville 2017 (DAA): n=22, dawka 6 g/d i ~17% poprawy siły izometrycznej; PMC zablokowane (reCAPTCHA). Dawka jest też niespójna z listą „3, 6 lub 12 g/d”, więc usunięto ją z treści; pozostałe liczby oznaczono jako niezweryfikowane.
• nie do sprawdzenia – [5] kozieradka dawka–odpowiedź (n=95, +9,0% p=0,122, +37,2% ślina): PMC zablokowane, wyszukiwarka niedostępna; liczby pozostawiono z adnotacją.
• nie do sprawdzenia – [8] tongkat ali (SMD 1,35, 95% CI 0,57–2,14; 5 RCT/9 badań): PubMed zwrócił pustą stronę, limit narzędzi uniemożliwił dalsze szukanie.
• nie do sprawdzenia – [10] Wilborn 2004 (n=42, 8 tyg.) i [9] Brilla i Conte 2000 (n=27): strony niedostępne. Wcześniejszy zapis „1-RM w wyciskaniu i przysiadzie” zastąpiono ogólnym „siła maksymalna (1-RM)”, bo ćwiczenia nie zostały potwierdzone.
• nie do sprawdzenia – [13] Naghii 2011 (n=8; wolny T 11,83→15,18 pg/ml; E2 42,33→25,81 pg/ml; dawka 6 vs 10 mg/d): ScienceDirect niedostępny; rozbieżność dawek między [12] a [13] pozostaje.
• nie do sprawdzenia – [16] Geyer (634 suplementy, ok. 15%), [17] (52,2%; 25 z 66), [19] (11 z 30), [4], [7], [11], [18]: nie otwarto ze względu na limit narzędzi; liczby pozostawiono bez zmian jako niezweryfikowane.