Suplementy na cholesterol: pełny raport

Wniosek

Najlepiej udokumentowany efekt na LDL dają sterole i stanole roślinne (w dużej metaanalizie ok. 8–12% przy 2–3 g/d). Czerwony ryż drożdżowy (RYR) o wysokiej zawartości monakoliny K też obniża LDL, ale monakolina K w formie laktonowej jest chemicznie tożsama z lowastatyną, więc ryzyko jest typowe dla statyny. Berberyna obniża LDL i trójglicerydy (TG) w małych badaniach o niskiej jakości metodologicznej. Omega-3 w dawkach ≥2 g/d obniżają głównie TG, a przy niższych dawkach LDL może lekko rosnąć. Dla czosnku wyniki są sprzeczne. Przy statynach łączenie RYR z lekiem jest złym pomysłem, a sterole i omega-3 są zwykle bezpiecznymi dodatkami.

Poziom dowodów

B: ogólny poziom dla całego tematu. Poszczególne suplementy mają różne poziomy.

• Sterole/stanole roślinne – A dla obniżania LDL. Spójne metaanalizy RCT (dziesiątki badań). Brak jednak badań z twardymi punktami końcowymi (zawały, zgony).
• Omega-3 – A dla obniżania TG. Natomiast dla LDL dowody są sprzeczne, a przy niższych dawkach efekt jest nieznacznie niekorzystny.
• RYR – B. Metaanalizy RCT pokazują wyraźną redukcję LDL. Badania są jednak heterogenne i często krótkie, a bezpieczeństwo oraz skuteczność niskich dawek (<3 mg monakoliny) są mniej pewne. Przegląd przeglądów oceniał ryzyko błędu systematycznego w tej literaturze jako wysokie [6].
• Berberyna – C. Metaanalizy małych RCT, głównie z Chin, o niskiej jakości metodologicznej, bez badań na twardych punktach końcowych.
• Czosnek – C. Starsza metaanaliza nie wykazała efektu, nowsze wykazują niewielki spadek. Jakość badań jest zróżnicowana.

Co mówią badania

Czerwony ryż drożdżowy (RYR)

• Metaanaliza 20 RCT [1] potwierdza istotne obniżenie LDL, ale autorzy uznali bezpieczeństwo za niepewne. Dokładne wielkości efektu z tej pracy nie zostały potwierdzone.
• Starsza metaanaliza 13 RCT (804 osoby) dała LDL −0,87 mmol/l i TG −0,23 mmol/l [2]. Metaregresja nie wykazała zależności efektu od dawki RYR [2].
• Metaanaliza 15 wysokiej jakości RCT (1012 osób) [4]: RYR obniżał LDL porównywalnie do statyn i nie zwiększał ryzyka zdarzeń niepożądanych, ani sam, ani w połączeniu z innymi składnikami.
• Metaanaliza Fogacci i wsp. (53 RCT, ok. 8500 osób) [3] nie wykazała wzrostu zdarzeń mięśniowych (OR 0,94; 95% CI 0,53–1,65). Zdarzenia niemięśniowe i poważne zdarzenia niepożądane były rzadsze w grupie RYR (OR 0,59 i 0,54). Wyższe dawki monakoliny K wiązały się z mniejszą liczbą zdarzeń niemięśniowych [3]. Autorzy wskazują, że wiele badań było krótkich, więc to nie dowód ochronnego działania.
• EFSA (2018) uznała 10 mg/d monakoliny K z RYR za budzące poważne obawy co do bezpieczeństwa (mięśnie, w tym rabdomioliza, i wątroba). Zgłoszono pojedyncze ciężkie reakcje nawet przy 3 mg/d [7]. W opisanych przypadkach produkty zawierały też inne składniki [7].
• Skład produktów jest zmienny. W starszych analizach cytrynina (mykotoksyna) wykryta była w ok. 1/3 produktów [30]. Raport prasy branżowej, nie badanie pierwotne.
• W UE ograniczono dawkę monakoliny K z RYR do mniej niż 3 mg/d [28]. Niska dawka może mieć mniejszy i mniej pewny efekt niż 10 mg.

Czosnek

• Metaanaliza z 2009 r. (13 RCT, 1056 osób, 11–24 tyg.) nie wykazała istotnego efektu na cholesterol: TC −0,04 mmol/l (95% CI −0,15 do 0,07), a LDL i HDL nie różniły się od placebo [11].
• Nowsze metaanalizy są pozytywne. W jednej, do lutego 2024, LDL spadł o 8,2 mg/dl (95% CI −15,6 do −0,8), TC o 14,2 mg/dl, a TG nie zmieniły się istotnie [12]. Inna (21 RCT, pacjenci z dyslipidemią) dała TC −0,64 mmol/l, TG −0,17 mmol/l i LDL −0,44 mmol/l [13]. Wyniki dla pacjentów z zespołem metabolicznym są podobne [14].
• Efekty są niejednorodne, zależą od preparatu (olej, proszek, czosnek sezonowany) i od populacji. Same autorskie podgrupy nie rozstrzygają, który preparat działa.

Berberyna

• Metaanaliza 11 RCT (874 osoby, głównie z Chin) [15]: spadek TC −0,61 mmol/l i TG −0,50 mmol/l. Autorzy ocenili jakość badań jako generalnie niską i nie zgłosili poważnych działań niepożądanych.
• Przegląd parasolowy 13 metaanaliz: LDL SMD −0,56, TC SMD −0,57, a także spadek TG i obwodu talii [16].
• Metaanaliza 17 RCT (podwójnie zaślepionych, krótkotrwałych): poprawa lipidów i glikemii, a najczęstsze działania niepożądane dotyczyły przewodu pokarmowego i ustępowały po zmniejszeniu dawki [17].
• Przegląd ILEP podaje dla berberyny LDL −0,65 mmol/l i TG −0,39 mmol/l w metaanalizie 27 badań (2569 osób), przy typowej dawce ok. 1 g/d [8]. Wartości są wyższe niż w innych źródłach, co może wynikać z włączenia badań małej jakości lub populacji z cukrzycą.

Omega-3

• Metaanaliza dawka–odpowiedź 90 RCT (ok. 72,6 tys. osób, DHA i/lub EPA) [18]: spadek TG rośnie z dawką, zwłaszcza powyżej 2 g/d. Przy niższych dawkach LDL może nieznacznie rosnąć.
• U pacjentów z chorobą wieńcową (23 RCT, 2061 osób) omega-3 obniżały TG (SMD −0,25) i TC, bez istotnego wpływu na LDL i objętość blaszki [19].
• W zespole metabolicznym (21 RCT, ok. 1950 osób) największy spadek TG (ok. −51 do −57 mg/dl) dawały dawki >2 g/d. W grupie niskiej dawki LDL rósł o ok. 7 mg/dl, więc zalecano monitorowanie LDL [20].
• Metaanaliza u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca (statyny w tle) pokazała TG −17,5 mg/dl i LDL −9,4 mg/dl [21]. Sprzeczność z [18] wynika z różnic populacji i heterogeniczności.
• Wytyczne ESC/EAS 2025 mają sekcję o suplementach, ale jej treści nie udało się potwierdzić. Doniesienie prasowe [27] podaje, że dowody dla suplementów, w tym oleju rybiego, czosnku i RYR, są niewystarczające do obniżania LDL i prewencji ASCVD. Pełnego tekstu nie sprawdzono. To ostrożne stanowisko dotyczy prewencji zdarzeń sercowo-naczyniowych, a nie samych wartości lipidów.

Sterole i stanole roślinne

• Metaanaliza 124 badań [22]: efekt obniżania LDL rośnie z dawką do ok. 3 g/d (średnio ok. 12% przy ok. 3 g/d). Sterole i stanole działają podobnie.
• Starsza metaanaliza 59 RCT [23]: LDL −0,31 mmol/l; efekt zależał od wyjściowego LDL, nośnika i częstości przyjmowania. Pojedyncza poranna dawka nie dawała istotnego efektu.
• Tabletki i kapsułki (8 badań, 263 osoby) obniżały LDL w stopniu klinicznie istotnym i porównywalnym z żywnością wzbogaconą [24].
• U pacjentów na statynach sterole/stanole dodatkowo obniżają TC i LDL ponad efekt samej statyny (metaanaliza RCT) [25]. Brak wpływu na TG [25].
• EAS wskazuje fitosterole (2–3 g/d) w diecie jako udokumentowane obok orzechów, strączków, owsa i psyllium [26].

Zalecenia praktyczne

• Zacznij od diety: błonnik rozpuszczalny (owies, psyllium), orzechy, strączki, mniej tłuszczów nasyconych [26]. Dopiero potem rozważaj suplementy.
• Sterole/stanole: 2–3 g/d, najlepiej w podziale na posiłki z tłuszczem (jedna poranna dawka daje słabszy efekt [23]). Realne oczekiwanie: ok. 8–12% LDL, czyli np. z 150 do ok. 132–138 mg/dl.
• RYR: jeśli już, to produkt z deklarowaną zawartością monakoliny K, w dawce zgodnej z limitem UE (<3 mg/d [28]). Nie łącz ze statyną. Kontroluj lipidogram i ALT/CK po 6–8 tyg.
• Berberyna: typowo 500 mg 2×/d z posiłkiem (ok. 1 g/d [8]). Efekt na LDL jest niepewny i zależy od jakości badań [15]; zakładaj skromny efekt i niską pewność dowodów.
• Omega-3: na TG dawka efektywna to ≥2 g/d EPA+DHA [18]. Same dawki „sportowe” (1 g/d) dają mały efekt na TG.
• Czosnek: jako dodatek w kuchni jest bezpieczny, ale nie licz na pewny efekt na cholesterol [11,12].
• Dla trenującego siłowo: wysokie TG bywa związane z nadmiarem energii, alkoholem i cukrami prostymi. Zmiana diety zwykle daje więcej niż suplement.
• Niezależnie od suplementów wykonaj lipidogram z nie-HDL, a przy podwyższonym LDL zapytaj lekarza o Lp(a) i ryzyko całkowite. Suplementy są według EAS co najwyżej dodatkiem do farmakoterapii u osób wysokiego ryzyka [26].

Formy i porównania

• Sterole vs stanole: u większości badanych efekt jest podobny [22]. Kapsułki działają porównywalnie do żywności wzbogaconej [24].
• RYR: zawartość monakoliny K i obecność cytryniny różnią się między produktami [29,30]. Szukaj produktów z deklaracją monakolin i testami na cytrynę.
• Czosnek: olej czosnkowy w jednej metaanalizie wypadł lepiej niż proszek, a surowy i sezonowany lepiej niż inne przetworzone preparaty. To porównania pośrednie z podgrup [13,14].
• Omega-3: w analizach dawek <2 g/d LDL może lekko rosnąć [18,20]. Różnice między EPA a DHA mogą być istotne dla LDL, ale tego nie zweryfikowano.
• Kombinacje: połączenie RYR + berberyna + polikozanole jest najlepiej zbadane, z metaanalizą 14 RCT (3159 osób): LDL −0,61 mmol/l (−14,7%) [9]. Są to jednak głównie badania z udziałem producentów preparatów złożonych, więc interpretuj ostrożnie. Polikozanole same nie wykazały efektu [8].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Statyny i RYR. Monakolina K w formie laktonowej jest identyczna z lowastatyną [7]. Łączenie RYR ze statyną oznacza podwójne hamowanie HMG-CoA, bez korzyści i z większym ryzykiem działań mięśniowych oraz wątrobowych (wiedza ogólna, nie zweryfikowano w tym przeglądzie). Metabolizm przez CYP3A4 oznacza interakcje z grejpfrutem, makrolidami, azolami, cyklosporyną i gemfibrozylem (wiedza ogólna). Możliwa jest też nefrotoksyczność cytryniny z zanieczyszczonych produktów [29,30].

Statyny i berberyna. Berberyna hamuje CYP3A4/2D6 i P-gp (wiedza ogólna). Teoretycznie może podnosić stężenie niektórych statyn i cyklosporyny. Wiarygodnych źródeł pierwotnych na ten temat nie znaleziono, więc traktuj to jako ostrożność, nie udowodniony fakt. Najczęściej występują dolegliwości żołądkowo-jelitowe [17]. Przy ciąży i karmieniu piersią unikaj berberyny (wiedza ogólna).

Statyny i sterole. Dodatni efekt łączony, bez wskazań do zakazu [25]. Są pojedyncze dane (niezweryfikowane tu), że sterole obniżają poziom karotenoidów; przeciwwskazane są w sytosterolemii.

Statyny i omega-3. W dawkach 2–4 g mogą dodatkowo obniżać TG, a LDL może rosnąć nieznacznie [18]. Wysokie dawki wiążą się (wiedza ogólna, niezweryfikowana) z większym ryzykiem migotania przedsionków i krwawień, zwłaszcza z lekami przeciwkrzepliwymi.

Czosnek. Dobrze tolerowany; w dużych dawkach może nasilać krwawienia i interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi (wiedza ogólna).

Kiedy do lekarza (czerwone flagi):

• ból, osłabienie lub tkliwość mięśni, zwłaszcza z ciemnym moczem (podejrzenie rabdomiolizy),
• żółtaczka, świąd, ból w prawym podżebrzu, nudności, ciemny mocz (wątroba),
• LDL ≥190 mg/dl, rodzinna hipercholesterolemia, przebyty zawał lub udar, cukrzyca,
• TG ≥500 mg/dl (ryzyko zapalenia trzustki), ból brzucha przy bardzo wysokich TG,
• ciąża, planowanie ciąży lub karmienie piersią (RYR, berberyna),
• przyjmowanie statyn, cyklosporyny, leków przeciwkrzepliwych lub innych leków metabolizowanych przez CYP3A4,
• kołatanie serca po wysokich dawkach omega-3.

Mity

• „RYR jest naturalny, więc bezpieczniejszy od statyny” – to naturalna lowastatyna w zmiennej dawce [7], z możliwym zanieczyszczeniem cytryniną [29,30].
• „Berberyna to naturalna statyna” – mechanizm jest inny (m.in. wzrost receptora LDL). Dowody są niższej jakości niż dla statyn.
• „Czosnek obniża cholesterol” – wyniki są sprzeczne: od zera [11] do umiarkowanego spadku [12,13].
• „Omega-3 obniżają cholesterol” – obniżają TG, nie LDL, a LDL może nieznacznie rosnąć [18,20].
• „Sterole zastępują statynę” – obniżają LDL o kilka–kilkanaście procent, a nie o 30–50% [22].
• „Suplement + dieta nie wymaga konsultacji” – przy statynach i wysokim ryzyku jest to błąd [26].

Źródła

1. Gerards MC, Terlou RJ, Yu H, Koks CHW, Gerdes VEA. Traditional Chinese lipid-lowering agent red yeast rice results in significant LDL reduction but safety is uncertain – a systematic review and meta-analysis. Atherosclerosis, 2015;240:415–423. Metaanaliza 20 RCT. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0021915015002221
2. Li Y i wsp. A meta-analysis of red yeast rice: an effective and relatively safe alternative approach for dyslipidemia. PLoS One, 2014. Metaanaliza 13 RCT. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0098611
3. Fogacci F, Banach M, Mikhailidis DP i wsp. Safety of red yeast rice supplementation: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Pharmacol Res, 2019;143:1–16. Metaanaliza 53 RCT. https://doi.org/10.1016/j.phrs.2019.02.028
4. Li i wsp. Red yeast rice for hyperlipidemia: a meta-analysis of 15 high-quality randomized controlled trials. Front Pharmacol, 2022. Metaanaliza. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8802088/
5. Trogkanis E, Karalexi MA, Sergentanis TN, Kornarou E, Vassilakou T. Safety and efficacy of the consumption of the nutraceutical "red yeast rice extract"… Nutrients, 2024. Przegląd systematyczny i metaanaliza 14 RCT. https://doi.org/10.3390/nu16101453
6. Zhao F i wsp. Red yeast rice preparations for dyslipidemia: an overview of systematic reviews and network meta-analysis. 2023 (czasopismo niepotwierdzone). Przegląd przeglądów (31 SR, 165 RCT). https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1756464623001081
7. EFSA ANS Panel. Scientific opinion on the safety of monacolins in red yeast rice. EFSA Journal, 2018;16(8):5368. Opinia naukowa. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2018.5368
8. Cicero AFG i wsp. (ILEP). Lipid lowering nutraceuticals in clinical practice: position paper from an International Lipid Expert Panel. Nutr Rev, 2017. Stanowisko ekspertów. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5575230/
9. Red yeast rice for hypercholesterolemia: JACC Focus Seminar. J Am Coll Cardiol, 2021. Przegląd narracyjny. https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jacc.2020.11.056
10. The role of nutraceuticals in statin intolerant patients. J Am Coll Cardiol, 2018. Przegląd. https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jacc.2018.04.040
11. Khoo YSK, Aziz Z. Garlic supplementation and serum cholesterol: a meta-analysis. J Clin Pharm Ther, 2009;34(2):133–145. Metaanaliza 13 RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19250134/
12. Effects of garlic on glucose parameters and lipid profile: a systematic review and meta-analysis of RCTs. 2024 (czasopismo niepotwierdzone). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11174586/
13. Garlic consumption can reduce the risk of dyslipidemia: a meta-analysis of RCTs. J Health Popul Nutr, 2024. https://link.springer.com/article/10.1186/s41043-024-00608-1
14. Effects of garlic supplementation on components of metabolic syndrome: SR, meta-analysis and meta-regression of RCTs. BMC Complement Med Ther, 2023. https://link.springer.com/article/10.1186/s12906-023-04038-0
15. Dong H, Zhao Y, Zhao L, Lu F. The effects of berberine on blood lipids: a systemic review and meta-analysis of RCTs. Planta Med, 2013;79(6):437–446. Metaanaliza 11 RCT. https://doi.org/10.1055/s-0032-1328321
16. The effect of berberine supplementation on lipid profile and obesity indices: an umbrella review of meta-analyses. 2023 (czasopismo niepotwierdzone). https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2213434423000361
17. Efficacy and safety profile of berberine treatment in improving risk factors for cardiovascular disease: a systematic review and meta-analysis. Cardiol Discov, 2023. https://journals.lww.com/cd/fulltext/2023/06000/efficacy_and_safety_profile_of_berberine_treatment.6.aspx
18. Association between omega-3 fatty acid intake and dyslipidemia: a continuous dose–response meta-analysis of RCTs. J Am Heart Assoc, 2023;12(11):e029512. Metaanaliza 90 RCT. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/JAHA.123.029512
19. Effects of omega-3 fatty acids intake on lipid metabolism and plaque volume in patients with coronary heart disease: SR and meta-analysis of 23 RCTs. 2025 (czasopismo niepotwierdzone). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12129820/
20. Marine-based omega-3 fatty acids and metabolic syndrome: SR and meta-analysis of RCTs. Nutrients, 2025;17(20):3279. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41156531/
21. Effect of omega-3 supplementation vs placebo on blood lipid levels in patients with ischemic heart disease: SR and meta-analysis. (czasopismo i rok niepotwierdzone). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42115081/
22. Ras RT, Geleijnse JM, Trautwein EA. LDL-cholesterol-lowering effect of plant sterols and stanols across different dose ranges: a meta-analysis of RCTs. Br J Nutr, 2014. Metaanaliza 124 badań. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4071994/
23. AbuMweis SS, Barake R, Jones PJH. Plant sterols/stanols as cholesterol lowering agents: a meta-analysis of RCTs. Food Nutr Res, 2008. Metaanaliza 59 RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19109655/
24. Shaghaghi MA, Abumweis SS, Jones PJH. Cholesterol-lowering efficacy of plant sterols/stanols provided in capsule and tablet formats. J Acad Nutr Diet, 2013. Metaanaliza 8 RCT (podane za NCCIH). https://www.nccih.nih.gov/health/providers/digest/high-cholesterol-and-natural-products-science
25. Effects of plant stanol or sterol-enriched diets on lipid profiles in patients treated with statins: systematic review and meta-analysis. Sci Rep, 2016. https://www.nature.com/articles/srep31337
26. EAS task force gives practical guidance for combination lipid-modifying therapy. European Atherosclerosis Society (strona towarzystwa, stanowisko). https://eas-society.org/page/eas-task-force-gives-practical-guidance-for-combination-lipid-modifying-therapy/
27. ESC/EAS updated guidelines on the management of dyslipidaemias (2025). Cardiology Advisor, doniesienie prasowe, nie pierwotny tekst wytycznych. https://www.thecardiologyadvisor.com/news/esc-eas-publish-updated-guidelines-on-the-management-of-dyslipidemias/
28. Gezondheidsraad (Rada Zdrowia Niderlandów). Supplements with monacolin K from red yeast rice. 2023. Dokument tła. https://www.gezondheidsraad.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/2023/02/07/achtergronddocument-supplements-with-monacolin-k-from-red-yeast-rice/L-Background-doc-Red-yeast-rice_DDG-for-people-with-ASCVD.pdf
29. Quality control and safety assessment of online-purchased food supplements containing red yeast rice. Foods, 2024;13(12):1919. Analiza produktów. https://www.mdpi.com/2304-8158/13/12/1919
30. How monacolins from red yeast rice triggered a global regulatory crisis. NutraIngredients, 2026. Prasa branżowa, materiał pomocniczy. https://www.nutraingredients.com/Article/2026/06/03/how-monacolins-from-red-yeast-rice-triggered-a-global-regulatory-crisis/

Weryfikacja

• poprawione – [1] było „Metaanaliza 20 RCT (6663 osoby, LDL −1,02 mmol/l vs placebo)”, jest: tytuł potwierdza istotne obniżenie LDL i niepewne bezpieczeństwo; liczby nie potwierdzone, usunięte.
• zgodne – [22] Ras i wsp. 2014: 124 badania, efekt rośnie z dawką, średnio ok. 12% przy ok. 3 g/d; sterole i stanole działają podobnie.
• poprawione – [22] było „0,6–3,3 g/d obniża LDL o 6–12%”, jest „ok. 8–12% przy 2–3 g/d” (dolna granica 0,6 g/d nie potwierdzona).
• zgodne – [15] Dong i wsp. 2013: 11 RCT, 874 osoby, TC −0,61 mmol/l i TG −0,50 mmol/l; jakość badań niska.
• nie do sprawdzenia – [15] LDL −0,65 mmol/l (pełny tekst niedostępny), wartość usunięta.
• poprawione – [11] było „RCT 11–24 tyg., LDL +0,01 mmol/l (95% CI −0,10 do 0,11), TC −0,04”, jest: 13 RCT, 1056 osób, 11–24 tyg., TC −0,04 (95% CI −0,15 do 0,07), LDL i HDL bez istotnej różnicy od placebo; dokładna wartość LDL nie potwierdzona.
• zgodne – [3] Fogacci i wsp. 2019: 53 RCT, ok. 8500 osób; zdarzenia mięśniowe OR 0,94, niemięśniowe OR 0,59, poważne OR 0,54.
• poprawione – [18] było „86 RCT, TG −19/−43/−69 mg/dl przy 1/2/3 g/d, LDL +3 mg/dl”, jest: 90 RCT (ok. 72,6 tys. osób), spadek TG rośnie z dawką, LDL może rosnąć przy niższych dawkach; liczby w mg/dl usunięte.
• poprawione – [27] było „wytyczne ESC/EAS 2025 stwierdzają brak dowodów”, jest: wytyczne mają sekcję o suplementach, ale ich treści nie potwierdzono; zdanie oparte wyłącznie na doniesieniu prasowym.
• zgodne – [7] EFSA 2018: 10 mg/d monakoliny K budzi poważne obawy; pojedyncze ciężkie przypadki przy 3 mg/d; monakolina K w formie laktonowej jak lowastatyna.
• poprawione – [4] było „Metaanaliza 15 RCT, RR zdarzeń niepożądanych 1,18 (0,91–1,54)”, jest: 15 wysokiej jakości RCT (1012 osób), RYR nie zwiększał zdarzeń niepożądanych; liczby RR usunięte; Frontiers in Pharmacology 2022, DOI 10.3389/fphar.2021.819482.
• nie do sprawdzenia – zdanie o zaleceniach EFSA dotyczących łączenia z innymi statynami [7,30] oraz limit UE <3 mg/d [28].