W chorobie Leśniowskiego-Crohna tylko wyłączne żywienie dojelitowe (EEN, czyli płynna formuła jako jedyny pokarm) i dieta wykluczająca CDED z częściowym żywieniem dojelitowym (PEN) mają dowody na wywołanie remisji (wyciszenia choroby) w łagodnej i umiarkowanej postaci, najmocniejsze u dzieci. Żadna dieta nie ma wiarygodnych dowodów na zapobieganie nawrotom, więc w remisji zalecane jest zwykłe zdrowe odżywianie z opieką dietetyka i kontrolą niedoborów; dieta uzupełnia leczenie, a nie je zastępuje.
Umiarkowane dowody: kilka badań randomizowanych albo niejednoznaczne metaanalizy. Jak oceniamy badania
Tylko dwa sposoby żywieniowe mają dowody na wywołanie remisji w łagodnej i umiarkowanej chorobie Crohna. Wytyczne europejskiego towarzystwa chorób zapalnych jelit (ECCO) z 2025 r.: EEN wywołuje remisję kliniczną (ustąpienie objawów) i endoskopową (wygojenie widoczne w badaniu jelita) u dzieci i dorosłych (zgoda ekspertów 96,6%); CDED z PEN jest zalecana u dzieci i można ją rozważyć u dorosłych (100%); częściowe żywienie dojelitowe do 50% energii nie wystarcza do wywołania remisji (90%). Wytyczne europejskiego towarzystwa żywienia klinicznego (ESPEN) z 2023 r. podobnie: u dzieci rozważ CDED z PEN jako alternatywę dla EEN, u dorosłych CDED można rozważyć.
Przegląd Cochrane 2018 (27 badań, 1011 osób): EEN vs kortykosteroidy (steroidy) – remisja u 50% (111 z 223) vs 72% (133 z 186), ale różnica mogła być przypadkowa. U dorosłych steroidy były skuteczniejsze (remisja u 45% vs 73%, czyli po EEN rzadsza o ok. jedną trzecią); u dzieci bez wyraźnej różnicy (83% vs 61%, z tendencją na korzyść EEN). Z EEN częściej rezygnowano z powodu działań niepożądanych, głównie nietolerancji diety (prawie trzy razy częściej); pewność wyników jest bardzo niska.
Badanie z losowym przydziałem Levine 2019 (dzieci, 74 osoby w analizie remisji): CDED z PEN i EEN dały podobną remisję bez steroidów w 6. tygodniu (75% vs 59%; różnica mogła być przypadkowa); tolerancja 97,5% vs 73,6% (różnica wyraźna); utrzymana remisja w 12. tygodniu 75,6% vs 45,1% (też wyraźna różnica), przy czym grupa EEN w tygodniach 7–12 wracała do wolnej diety.
Dieta low-FODMAP: badanie z losowym przydziałem (52 osoby z nieaktywną chorobą zapalną jelit, 4 tygodnie) – „odpowiednią ulgę” miało 52% vs 16%, ale spadek nasilenia objawów w skali zespołu jelita drażliwego (IBS-SSS) nie był wyraźny, wskaźniki zapalenia bez różnic, a w grupie diety spadła liczebność bakterii jelitowych Bifidobacterium i F. prausnitzii. ECCO zaleca ją przy utrzymujących się objawach typu zespołu jelita drażliwego w remisji, nie do podtrzymania remisji.
Mikroskładniki: żelazo przy niedokrwistości z niedoboru, dożylnie jako pierwszy wybór przy aktywnej chorobie, nietolerancji doustnego żelaza lub hemoglobinie (Hb) poniżej 100 g/l; B12 po resekcji ponad 20 cm jelita krętego lub przy niedoborze; folian przy sulfasalazynie i metotreksacie. Omega-3, probiotyki, prebiotyki i glutamina w chorobie Crohna niezalecane; witamina D3 1200 IU w badaniu z losowym przydziałem (94 osoby) dała nawrót u 13% vs 29%, ale różnica nie była wystarczająco wyraźna, by wykluczyć przypadek.
U dorosłych dowody dla CDED są słabe: jedyna próba (CDED-AD, 44 osoby, otwarta – uczestnicy wiedzieli, jaką dietę stosują – pilotażowa, częściowo finansowana przez Nestlé Health Science) dała remisję w 6. tygodniu u 68% (CDED z PEN) vs 57% (sama CDED), bez wyraźnej różnicy. Zbiorcza analiza z 2026 r. (17 badań): łączny odsetek remisji po 6–8 tygodniach ok. 69%, a podtrzymania remisji ok. 64%, przy dużych różnicach między badaniami; autorzy wskazują na potrzebę dobrze zaplanowanych badań z losowym przydziałem.
Badanie DINE-CD (z losowym przydziałem, 194 dorosłych, 12 tygodni): dieta SCD nie była lepsza od śródziemnomorskiej (remisja objawowa w 6. tygodniu: 46,5% vs 43,5%). Bez grupy bez diety nie wiadomo, ile poprawy to efekt diety. ECCO uznaje dowody dla SCD i diety śródziemnomorskiej w leczeniu choroby Crohna za niewystarczające; obserwacje wiążą wyższą zgodność z dietą śródziemnomorską z ponad dwukrotnie mniejszym ryzykiem zachorowania, co nie jest dowodem przyczyny.
Dieta w remisji nie ma udowodnionego wpływu na nawroty. Przegląd Cochrane 2019 (18 badań, 14 z dużym ryzykiem błędów): skutki diet niepewne, np. dieta z małą ilością rafinowanych węglowodanów – nawrót u 67% vs 64%, czyli praktycznie bez różnicy. Badanie FACES (214 osób w remisji, 49 tygodni): ograniczenie czerwonego i przetworzonego mięsa nie zmniejszyło nawrotów (czas do nawrotu bez wyraźnej różnicy). ESPEN i ECCO: w remisji zwykłe zdrowe odżywianie.
Błonnik: ECCO nie zaleca ani diety ubogobłonnikowej, ani bogatobłonnikowej w podtrzymaniu remisji. Badanie diety niskoresztkowej u chorych bez zwężeń (70 osób, ok. 29 miesięcy) nie wykazało korzyści; w ankiecie 1130 osób ci, którzy nie unikali błonnika, mieli o ok. 40% niższe szanse nawrotu (badanie obserwacyjne). Przy zwężeniu z objawami zmienia się konsystencję posiłków (zalecenie oparte na logice klinicznej).
Żywność ultraprzetworzona to czynnik ryzyka zachorowania, nie dowód wpływu na przebieg. Badanie PURE (116 087 osób): co najmniej 5 porcji dziennie vs mniej niż 1 – ryzyko chorób zapalnych jelit wyższe o 82%; trzy kohorty USA: ryzyko choroby Crohna wyższe o 70%. Emulgatory: małe badanie z losowym przydziałem (24 osoby, 4 tygodnie) bez różnicy w remisji (9 z 12 vs 7 z 12), a streszczenie badania ADDapt (154 osoby, 8 tygodni) wskazuje korzyść z ich usunięcia (odpowiedź 49,4% vs 30,7%); dane sprzeczne. ECCO: ograniczać żywność ultraprzetworzoną w zdrowym wzorcu, bez całkowitego unikania.
Niedożywienie i białko: zbiorcza analiza (201 badań, głównie szpitalnych) – niedożywienie u 27,6% chorych na choroby zapalne jelit, sarkopenia (utrata mięśni) 12,6%. ESPEN: białko 1,2–1,5 g na kg masy ciała na dobę w aktywnej chorobie i ok. 1 g/kg w remisji (zgoda ekspertów), preparaty odżywcze (ONS) do ok. 600 kcal na dobę obok jedzenia. Przed operacją ECCO: co najmniej 2 tygodnie EEN albo preparaty odżywcze przez co najmniej 10 dni, gdy EEN niemożliwe.
Nawodnienie przy dużej wydajności stomii (zwykle powyżej 1,5–2,0 l na dobę, nawet 31% stomii jelita cienkiego): przegląd kliniczny zaleca ograniczyć płyny hipotoniczne (np. woda, herbata, kawa, soki) do ok. 0,5–1,0 l na dobę i popijać roztwór glukozowo-solny o sodzie co najmniej 90 mmol/l, łącznie co najmniej 1 l na dobę (opinia jednego eksperta). ESPEN: unikaj odwodnienia (ryzyko zakrzepicy); ECCO: przy krótkim jelicie izotoniczne roztwory nawadniające o wysokim stężeniu sodu mogą pomóc.
Nie ma jednej diety, która leczy chorobę. W zaostrzeniu łagodnej lub umiarkowanej postaci dowody na wywołanie remisji mają tylko wyłączne żywienie dojelitowe (EEN) i dieta wykluczająca CDED z częściowym żywieniem dojelitowym, najmocniejsze u dzieci. W remisji wytyczne zalecają zwykłe zdrowe odżywianie bez zbędnych restrykcji, z opieką dietetyka znającego choroby zapalne jelit. Dieta uzupełnia leczenie farmakologiczne, a nie je zastępuje.
EEN to wyłączne żywienie płynną formułą (doustnie lub zgłębnikiem) przez kilka tygodni, w badaniach 6–8. Wytyczne europejskiego towarzystwa chorób zapalnych jelit (ECCO) z 2025 r. uznają, że wywołuje remisję kliniczną i endoskopową w łagodnej i umiarkowanej chorobie u dzieci i dorosłych, a wytyczne ESPEN zalecają je u dzieci jako leczenie pierwszego rzutu. W przeglądzie Cochrane (27 badań, 1011 osób) pewność wyników jest jednak bardzo niska. Formuły z całym białkiem (polimeryczne) działają tak samo jak elementarne.
U dorosłych nie: remisję uzyskało 45% osób na EEN i 73% na steroidach. U dzieci wyniki były podobne, z tendencją na korzyść EEN: 83% vs 61% (różnica mogła być przypadkowa). Przy EEN częściej rezygnowano z powodu działań niepożądanych, głównie nietolerancji diety (prawie trzy razy częściej). Pewność wyników jest bardzo niska.
CDED to dieta z wykluczeniem wybranych produktów, stosowana razem z częściowym żywieniem dojelitowym (PEN), czyli częścią energii z formuły. W badaniu u dzieci formuła dawała 50% energii w tygodniach 1–6 i 25% w tygodniach 7–12. Wytyczne ECCO z 2025 r. zalecają CDED z PEN do wywołania remisji u dzieci i dopuszczają ją u dorosłych; dla samej CDED bez PEN i dla podtrzymania remisji dowodów jest za mało.
Po 6 tygodniach remisję osiągnęło podobnie dzieci na CDED z PEN i na EEN (75% vs 59%; różnica mogła być przypadkowa). CDED z PEN była lepiej tolerowana (97,5% vs 73,6%), a po 12 tygodniach utrzymana remisja bez steroidów była częstsza (75,6% vs 45,1%). To jednak porównanie całych schematów, bo grupa EEN po 6 tygodniach wracała do wolnej diety; do analizy remisji weszło 74 dzieci.
Pomaga na objawy czynnościowe (wzdęcia, ból, biegunka), a nie na zapalenie. W badaniu z losowym przydziałem (52 osoby z nieaktywną chorobą zapalną jelit, 4 tygodnie) „odpowiednią ulgę” miało 52% vs 16%, ale spadek nasilenia objawów w skali IBS-SSS (zespołu jelita drażliwego) nie był wyraźny, a wskaźniki zapalenia bez różnic. ECCO zaleca ją przy utrzymujących się objawach typu zespołu jelita drażliwego w remisji, a nie do podtrzymania remisji. Stosuj ją czasowo z dietetykiem i ze stopniowym powrotem do wyłączonych produktów, bo obniża liczebność bakterii Bifidobacterium.
