Choroba Leśniowskiego-Crohna: co jeść i pić: pełny raport

Wniosek

W chorobie Leśniowskiego-Crohna (ChLC) tylko dwa sposoby żywieniowe mają dowody na wywoływanie remisji w łagodnej i umiarkowanej postaci: wyłączne żywienie dojelitowe (EEN, najmocniej u dzieci) oraz dieta z wykluczeniem (CDED) z częściowym żywieniem dojelitowym (zalecana u dzieci, u dorosłych „można rozważyć"). Żadna inna dieta (specyficzna węglowodanowa, śródziemnomorska, low-FODMAP, bezglutenowa, niskoresztkowa, bez czerwonego mięsa) nie ma wiarygodnych dowodów na zapobieganie nawrotom, więc w remisji wytyczne zalecają zwykłe zdrowe odżywianie bez zbędnych restrykcji, opiekę dietetyka znającego choroby zapalne jelit oraz kontrolę niedożywienia i niedoborów. Dieta uzupełnia leczenie farmakologiczne, a nie je zastępuje; decyzje o leczeniu żywieniowym w zaostrzeniu podejmuje zespół z lekarzem i dietetykiem [1,3,4].

Poziom dowodów

B. Ocena zbiorcza; poziom różni się w zależności od podtematu:

• B: EEN do wywołania remisji u dzieci. Cochrane ocenia pewność wyników jako „bardzo niską", ale wytyczne ESPEN i ECCO zalecają EEN, a ECCO-ESPGHAN 2026 wymienia je obok CDED z PEN jako opcje wywołania remisji przy niskim ryzyku [2,3,6,7].
• B/C: CDED z częściowym żywieniem dojelitowym (PEN). U dzieci jedno RCT (n = 74 w analizie remisji) i obserwacje; u dorosłych tylko mała, otwarta próba pilotażowa (n = 44) [8,9,11].
• B: niedobory (żelazo, witamina B12) i kontrola niedożywienia. Zalecenia ESPEN mają stopień A lub B, ale część opiera się na konsensusie ekspertów (GPP) [2,3].
• C: dieta w remisji i zapobieganie nawrotom. Cochrane (18 RCT, 14 z wysokim ryzykiem błędu) ocenia wpływ wszystkich badanych diet jako niepewny [17]. Dotyczy to także diety śródziemnomorskiej, SCD, niskoresztkowej, żywności ultraprzetworzonej i emulgatorów (wyniki badań sprzeczne) [3,15,26,29,30].
• C: nawodnienie przy stomii i krótkim jelicie, białko 1,2–1,5 g/kg, doustne preparaty odżywcze (ONS). Zalecenia ekspertów (GPP) i badania małe lub przeglądy narracyjne [2,34].
• D: unikanie czerwonego i przetworzonego mięsa jako sposób zapobiegania nawrotom ChLC (RCT bez efektu) [17,18]; dieta niskoresztkowa u chorych bez zwężeń (RCT bez efektu) [23]; suplementy omega-3, probiotyki, prebiotyki i FOS w ChLC (brak skuteczności) [2,3]; dieta bezglutenowa (brak badań prospektywnych) [3,33].

Ograniczenia przeglądu: pełnego tekstu wytycznych ESPEN 2023 (71 zaleceń) nie udało się otworzyć (serwer odmówił dostępu, brak w PMC); jego zalecenia o białku, żelazie, B12, nawodnieniu, CDED i EEN sprawdzono w streszczeniu wtórnym (zob. [1]). Liczby i progi (białko 1,2–1,5 g/kg w zaostrzeniu i ok. 1 g/kg w remisji, B12 po resekcji >20 cm jelita krętego, żelazo dożylne przy Hb <100 g/l) zgadzają się z wersją praktyczną ESPEN z 2020 r. (40 zaleceń) [2], natomiast stopnie dowodów i odsetki zgody bywają w 2023 r. inne (np. B12 i żelazo mają stopień B zamiast A). Stopnie i odsetki zgody podane niżej przy [2] pochodzą z wersji 2020 i nie zostały ponownie sprawdzone. Wytyczne AGA 2024 i IOIBD 2020 znam tylko z abstraktów [4,5]. Stwierdzenia ECCO 2025 przytoczone w raporcie sprawdzono z pełnym tekstem [3]. Polskiego dokumentu towarzystwa naukowego poświęconego żywieniu w ChLC nie znalazłem.

Co mówią badania

1. Wytyczne i konsensusy

• ECCO 2025 (pierwszy konsensus dietetyczny ECCO). 25 ekspertów, standardowa metodologia ECCO z pytaniami PICO, trzy rundy głosowania, próg zgody >80% [3]. Kluczowe stwierdzenia (poziom dowodów EL, zgoda):
  • nr 1: tam, gdzie nie ma wskazania do konkretnej interwencji, stosuj ogólne zasady zdrowego odżywiania (EL5, 100%);
  • nr 2: każda osoba z chorobą zapalną jelit powinna mieć dostęp do dietetyka doświadczonego w tych chorobach (EL5, 96%);
  • nr 3.1–3.3: EEN wywołuje kliniczną i endoskopową remisję w łagodnej i umiarkowanej ChLC u dzieci i dorosłych (96,6%); PEN ≤50% energii nie jest zalecane do wywołania remisji (90%); formuły polimeryczne są tak samo skuteczne jak elementarne i półelementarne (89,7%);
  • nr 5.1–5.4: CDED z PEN jest zalecana do wywołania remisji u dzieci i można ją rozważyć u dorosłych (100%); za mało dowodów dla CDED bez PEN (100%) i dla CDED w podtrzymaniu remisji (96%);
  • nr 7.1–7.2: za mało dowodów dla diety śródziemnomorskiej w wywoływaniu remisji w ChLC (100%) i w jej podtrzymywaniu (83%);
  • nr 8: za mało dowodów dla diety SCD (96–100%);
  • nr 11.1–11.2: brak spójnych dowodów za dietą ubogobłonnikową ani bogatobłonnikową; żadna nie jest zalecana w podtrzymaniu remisji ChLC (95–96%);
  • nr 12 i 20.1: low-FODMAP nie jest zalecana do podtrzymania remisji ChLC (100%), ale jest zalecana przy utrzymujących się objawach typu IBS w remisji (100%);
  • nr 14: dieta o niskiej zawartości mikrocząstek nie jest zalecana do wywołania remisji (100%);
  • nr 15.3: brak dowodów za dietą bezglutenową (100%);
  • nr 18, 19: prebiotyki, omega-3 i glutamina nie są zalecane w ChLC (100%);
  • nr 21.1: w ChLC ze zwężeniami dieta o małej objętości resztek może zmniejszać ryzyko niedrożności; to wniosek z mechanizmu, bez badań bezpośrednich (EL5, 100%).
• ESPEN 2023. Aktualizacja wytycznych z 2017 r., 71 zaleceń, nowy rozdział o modulacji mikrobioty, każde zalecenie ma stopień dowodów i procent zgody [1]. Streszczenie wtórne wersji 2023 potwierdza zmianę wobec 2020 r.: u dzieci z łagodną lub umiarkowaną ChLC należy rozważyć CDED z PEN jako alternatywę dla EEN (stopień B, zgoda 100%), a u dorosłych CDED z żywieniem dojelitowym lub bez niego można rozważyć (stopień 0, 95%); probiotyki w ChLC niezalecane (zalecenie 52, B, 100%), omega-3 nie do podtrzymania remisji (A, 100%) [1]. Starsza wersja praktyczna (2020, 40 zaleceń) powstała przed DINE-CD i badaniem Yanai 2022 i wydaje się nie uwzględniać RCT Levine'a z 2019 r. dla CDED; stwierdza m.in., że „nie ma diety IBD" do wywołania remisji (zalecenie nr 8, GPP, zgoda 96%) [2]. Polski przegląd z 2024 r. pisze to samo: obecne wytyczne ESPEN zalecają uwzględnienie CDED, szczególnie u dzieci i młodych dorosłych (streszczenie) [39].
• AGA 2024 (Clinical Practice Update, 12 zaleceń). Z abstraktu: zdrowa dieta śródziemnomorska jest korzystna, ale przy zwężeniach lub niedrożności może wymagać zmiany konsystencji; płynne żywienie dojelitowe (EEN) może wywołać remisję kliniczną i odpowiedź endoskopową (mocniejsze dowody u dzieci niż u dorosłych) i wspiera korektę niedożywienia w ChLC, zwłaszcza przed operacją; CDED, forma częściowego żywienia dojelitowego, może wywołać remisję w łagodnej lub umiarkowanej ChLC o stosunkowo krótkim czasie trwania; żywienie pozajelitowe jest ważne przy ostrej i przewlekłej niewydolności jelit; dietetyk to niezbędny członek zespołu; restrykcje dietetyczne i powikłania mogą prowadzić do niedożywienia, które bywa niedostrzegane [4].
• IOIBD 2020. Opinia ekspertów (sieć IOIBD) o składnikach diety, grupach produktów i dodatkach, które warto zwiększyć lub ograniczyć. Z abstraktu: w ChLC diety wyłączające, zastępujące pokarmy formułami lub łączące formuły z wybranymi pokarmami mogą wywoływać remisję [5]. Szczegółowych zaleceń nie otworzyłem.
• Dzieci: ECCO-ESPGHAN 2026. Przy chorobie luminalnej niskiego ryzyka wymienia dwie opcje wywołania remisji: EEN albo CDED z PEN (abstrakt nie rozstrzyga, która jest pierwsza); chorym wysokiego ryzyka zaleca anty-TNF od początku (abstrakt; szczegóły w pełnym tekście) [6].
• Polska. Znalazłem dwa polskie przeglądy narracyjne: o strategiach żywieniowych w chorobach zapalnych jelit (low-FODMAP, SCD, CDED, CD-TREAT, dieta śródziemnomorska, wykluczenie żywności wysokoprzetworzonej) [38] oraz o CDED [39]. Nie znalazłem polskich wytycznych dotyczących wyłącznie żywienia w ChLC.

2. Wyłączne żywienie dojelitowe, EEN (B u dzieci, C u dorosłych)

• Cochrane 2018 (Narula). 27 badań, 1011 uczestników. EEN vs kortykosteroidy (8 badań w analizie łącznej): remisja 50% (111/223) vs 72% (133/186), RR 0,77 (95% CI 0,58–1,03), pewność bardzo niska [7].
  • Dorośli: 45% (87/194) vs 73% (116/158), RR 0,65 (0,52–0,82). Steroidy skuteczniejsze.
  • Dzieci: 83% (24/29) vs 61% (17/28), RR 1,35 (0,92–1,97). Brak istotnej różnicy, kierunek na korzyść EEN.
  • Rezygnacja z powodu działań niepożądanych częstsza przy EEN (RR 2,95; 1,02–8,48), głównie przez nietolerancję diety. Skład białkowy formuły nie wpływał na skuteczność [7].
• ESPEN 2020. EEN jest zalecane jako leczenie pierwszego rzutu do wywołania remisji u dzieci i młodzieży (stopień B, zgoda 92%); u dorosłych kortykosteroidy wypadają lepiej, a argument za EEN jest mocniejszy w pediatrii z powodu wpływu na wzrost i unikania steroidów [2]. Standardowa formuła polimeryczna wystarcza (stopień 0, 96%); glutamina i kwasy omega-3 w żywieniu dojelitowym nie są zalecane (B, 96%) [2].
• Nowsze stanowisko ECCO 2025: EEN do wywołania remisji u dzieci i dorosłych (96,6%); PEN ≤50% energii nie wystarcza (90%) [3].
• PEN. Przegląd systematyczny kontrolowanych badań (2022): PEN połączone z bardzo restrykcyjną dietą wydaje się równie skuteczne jak EEN; wyniki bardzo niejednorodne [13].
• Sposób podawania (ESPEN 2020): zgłębnik nosowo-żołądkowy lub przezskórna gastrostomia, najlepiej pompą (stopień B, 92–96%) [2].

3. CDED z częściowym żywieniem dojelitowym i diety pokrewne (B u dzieci, C u dorosłych)

• Levine 2019 (RCT, dzieci). 78 dzieci z łagodną lub umiarkowaną ChLC; CDED + PEN (50% energii z formuły w tyg. 1–6, potem 25% w tyg. 7–12; n = 40) vs EEN przez 6 tygodni, potem wolna dieta + 25% PEN (n = 38). Do analizy remisji weszło 74 pacjentów (średnia wieku 14,2 ± 2,7 roku). Tolerancja: 97,5% (39/40) vs 73,6% (28/38), p = 0,002 [8].
  • Remisja bez steroidów w tyg. 6: 75% (30/40) vs 59% (20/34), p = 0,38 (brak różnicy).
  • Utrzymana remisja bez steroidów w tyg. 12: 75,6% (28/37) vs 45,1% (14/31), OR 3,77 (1,34–10,59), p = 0,01. Uwaga: w tyg. 7–12 grupa EEN wracała do wolnej diety, więc to porównanie dwóch całych schematów, nie samej diety [8].
  • Remisja wiązała się ze spadkiem CRP i kalprotektyny kałowej oraz Proteobacteria [8].
• Yanai 2022 (CDED-AD, dorośli). Otwarta próba pilotażowa, 3 ośrodki w Izraelu: 44 zrandomizowanych dorosłych (18–55 lat, wcześniej nieleczonych biologicznie, HBI 5–14, choroba do 5 lat), analiza ITT 40 osób; CDED + PEN vs sama CDED przez 24 tygodnie [9].
  • Remisja kliniczna w tyg. 6: 68% (13/19) vs 57% (12/21), p = 0,46 (różnica nieistotna).
  • U 20 z 25 osób w remisji w tyg. 6 (80%) remisja trwała do tyg. 24; remisja endoskopowa w tyg. 24 u 14 z 40 (35%).
  • Bez poważnych działań niepożądanych. Finansowanie: Azrieli Foundation i Nestlé Health Science. Autorzy wskazują na potrzebę badania z odpowiednią mocą [9].
• Metaanaliza 2026 (Batra, 17 badań, w tym 16 z danymi ilościowymi). Łączny odsetek remisji klinicznej po 6–8 tygodniach 69% (95% CI 65–74%; I² = 0%); CDED + PEN 69%, sama CDED 67%. Porównania z grupami kontrolnymi (remisja): vs inna dieta kontrolna OR 2,58 (1,53–4,37), vs EEN (6–12 tyg.) OR 2,05 (1,13–3,74), vs dieta śródziemnomorska OR 3,95 (1,14–13,71), vs steroidy OR 17,33 (1,75–171; bardzo szeroki przedział). Podtrzymanie remisji: 64% (47–78%; I² = 73,5%). Autorzy: CDED wydaje się skuteczna w wywoływaniu remisji, ale potrzebne są dobrze zaplanowane badania randomizowane; wyniki dla podtrzymania remisji są bardzo niejednorodne (I² = 73,5%) [11].
• TASTI-MM (RCT 2025, dzieci i młodzi dorośli). Dieta „Tasty&Healthy" (bez żywności przetworzonej, glutenu, czerwonego mięsa i nabiału, bez formuły) vs EEN przez 8 tygodni; 83 osoby w wieku 6–25 lat. Tolerancja 88% vs 52% (aOR 7,7; 2,4–25). Remisja objawowa 56% vs 38% (aOR 2,5; 0,98–6,3; p = 0,1), czyli bez istotnej różnicy; kalprotektyna <250 µg/g u 34% vs 33%. Markery zapalenia spadły w obu grupach [12].
• CD-TREAT (Svolos 2019). Dieta z produktów spożywczych odtwarzająca skład EEN. 25 zdrowych dorosłych w układzie krzyżowym (7 dni), szczury i 5 dzieci z aktywną ChLC: odpowiedź kliniczna u 4 z 5, remisja u 3 z 5, spadek kalprotektyny o średnio 918 ± 555 mg/kg po 8 tygodniach [10]. Próba bardzo mała; ECCO: za mało dowodów (stwierdzenie 15.1) [3].
• Dorośli: brak badań randomizowanych o wystarczającej mocy; sama CDED (bez PEN) dała 57% remisji w tyg. 6 w próbie pilotażowej [9].

4. Dieta śródziemnomorska i SCD, badanie DINE-CD (C)

• DINE-CD (Lewis 2021). RCT, 194 zrandomizowanych dorosłych z łagodnymi lub umiarkowanymi objawami ChLC (191 w analizie), 12 tygodni (przez pierwsze 6 tygodni przygotowane posiłki). Remisja objawowa w tyg. 6: 46,5% (SCD) vs 43,5% (dieta śródziemnomorska), p = 0,77, czyli SCD nie była lepsza [15].
  • Odpowiedź kalprotektyny w tyg. 6 (podgrupa z wyjściowym FC >250 µg/g): 8/23 (34,8%) vs 4/13 (30,8%); odpowiedź CRP (podgrupa hs-CRP >5 mg/l): 2/37 (5,4%) vs 1/28 (3,6%) [15].
  • W badaniu nie było grupy kontrolnej bez diety, więc nie wiadomo, ile poprawy to efekt diety, a ile przygotowanych posiłków, uwagi lub placebo. Autorzy sugerują dietę śródziemnomorską jako łatwiejszą i zdrowszą [15].
• Obserwacje (nie dowód przyczyny).
  • Dwie szwedzkie kohorty (83 147 osób, średnio ok. 17 lat obserwacji, 164 przypadki ChLC): wyższa zgodność z dietą śródziemnomorską wiązała się z mniejszym ryzykiem zachorowania na ChLC (HR 0,42; 0,22–0,80), a nie na wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG; HR 1,08; 0,74–1,58) [22].
  • Izraelska kohorta 271 osób z nowo rozpoznaną ChLC (636 kwestionariuszy): większa zgodność z dietą śródziemnomorską korelowała z niższymi CDAI, kalprotektyną i CRP (p < 0,05); autorzy wskazują na potrzebę RCT [21].
• Stanowiska: AGA zaleca ogólnie wzorzec śródziemnomorski dla zdrowia [4]; ECCO stwierdza za mało dowodów, by leczyć nim ChLC (7.1–7.2) i zaleca ogólne zasady zdrowego odżywiania (nr 1) [3].

5. Czy dieta zapobiega nawrotom? (C, a dla niektórych interwencji D)

• Cochrane 2019 (Limketkai). 18 RCT, 1878 uczestników (dla ChLC: 6 badań aktywnej i 7 nieaktywnej choroby), 14 badań z wysokim ryzykiem błędu. Podtrzymanie remisji w ChLC: dieta o niskiej zawartości rafinowanych węglowodanów (3 badania, 567 osób) nawrót 67% vs 64%, RR 1,04 (0,87–1,25); dieta kierowana objawami (2 badania, 98 osób) 48% vs 83%, RR 0,53 (0,28–1,01); dieta wyłączająca przez 12 miesięcy (1 badanie, 54 osoby) 0/16 vs 10/38, RR 0,11 (0,01–1,76), pewność bardzo niska. Wniosek autorów: skutki diet w obu chorobach są niepewne. W badaniach nie zgłoszono działań niepożądanych diet [17].
• Czerwone i przetworzone mięso (FACES, Albenberg 2019). RCT, 214 osób w remisji ChLC (118 w grupie wysokomięsnej, 96 w niskomięsnej; 213 w analizie), 49 tygodni; grupa wysokomięsna (≥2 porcje tygodniowo) vs niskomięsna (≤1 porcja miesięcznie). Czas do nawrotu objawowego nie różnił się (p = 0,61; dla nawrotu umiarkowanego lub ciężkiego p = 0,50). Odsetki nawrotów: abstrakt przypisuje 62% grupie wysokomięsnej i 42% niskomięsnej, ale w tekście pracy te liczby opisują całe badanie (nawrót objawowy u 62% uczestników, umiarkowany lub ciężki u 42%, utrzymujący się u 35%), więc abstrakt jest niespójny z tekstem i nie należy z niego brać odsetków dla grup; tabela Cochrane podaje nawrót u 66% (63/96) w grupie niskomięsnej i 63% (75/118) w wysokomięsnej, RR 1,03 (0,85–1,26). Dyscyplina diety niskomięsnej była niepełna: ≥2 porcje czerwonego lub przetworzonego mięsa jadło 18,8% tygodni (mediana w tekście: 2,1% tygodni), a w 57,3% tygodni nie jadło go wcale [17,18].
• Dopełniające żywienie dojelitowe w remisji. Cochrane 2018 (Akobeng): 4 RCT, 262 dorosłych, wyników nie połączono. Półelementarna dieta vs zwykła (n = 51): nawrót w 12 miesiącach 35% (9/26) vs 64% (16/25), RR 0,54 (0,30–0,99), pewność bardzo niska. Autorzy: brak podstaw do mocnych wniosków [14]. ECCO 2025: PEN można rozważyć w podtrzymaniu remisji ChLC, najlepsze dowody dla >35% energii (stwierdzenie 4.1, 96%) [3]. ESPEN 2020 wymienia analizę 12 badań (1169 chorych) wskazującą, że EEN podtrzymujące bywa tak samo lub bardziej skuteczne od diety zwykłej, 5-ASA lub azatiopryny, ale nie zaleca żywienia jako głównej metody podtrzymania (stwierdzenie 34A, GPP, 100%) [2].
• CDED w podtrzymaniu: za mało dowodów (ECCO 5.4) [3]. W [9] 80% osób w remisji w tyg. 6 nadal było w remisji w tyg. 24, ale bez grupy kontrolnej [9].
• Wniosek: brak dowodu, że jakakolwiek dieta, poza być może uzupełniającym żywieniem dojelitowym, zapobiega nawrotom. Wytyczne ESPEN: w remisji nie trzeba stosować żadnej szczególnej diety (zalecenie 29, stopień 0, zgoda 96%) [2].

6. Błonnik, warzywa i owoce, zwężenia, dieta niskoresztkowa (C)

• Obserwacje na korzyść błonnika.
  • Kohorta Nurses' Health Study (170 776 kobiet, 26 lat, 269 przypadków ChLC, ok. 8 na 100 000 osobolat): najwyższy kwintyl błonnika (mediana 24,3 g/dobę) vs najniższy: HR 0,59 (0,39–0,90) dla zachorowania na ChLC, najsilniej dla błonnika z owoców; dla wrzodziejącego zapalenia jelita grubego brak związku [25].
  • Ankieta w kohorcie CCFA Partners (1130 osób z ChLC, 6 miesięcy): osoby, które nie unikały pokarmów bogatych w błonnik, miały mniejsze szanse nawrotu (aOR 0,59; 0,43–0,81); najwyższy kwartyl błonnika aOR 0,58 (0,37–0,90). Badanie obserwacyjne, nawrót oceniany samodzielnie przez chorych; możliwa odwrotna przyczynowość (osoby z gorszymi objawami unikają błonnika) [24].
• Dieta niskoresztkowa u chorych bez zwężeń. RCT z 1985 r., 70 chorych na ChLC bez zwężeń, średnio 29 miesięcy: dieta niskoresztkowa vs zwykła dieta włoska (porcje pokarmów z błonnikiem: 8,1 vs 26,6 tygodniowo). Brak różnic w objawach, hospitalizacjach, operacjach, nowych powikłaniach i stanie odżywienia; poluzowanie diety nie wywołało niedrożności [23].
• Zwężenia z objawami niedrożności. ESPEN 2020: dieta o zmienionej konsystencji (miękka, często płynna i odżywcza) lub żywienie dojelitowe poza zwężeniem (GPP, zgoda 95%), ale „brak solidnych danych", a zalecenie opiera się na logice klinicznej; bezobjawowe zwężenia zwykle łączy się z dietą ubogą w nierozpuszczalny błonnik także bez mocnych danych [2]. ECCO 21.1 (EL5): dieta o małej objętości resztek może zmniejszać ryzyko niedrożności, bez badań bezpośrednich [3]. ESPEN opisuje obserwacyjną próbę 12-tygodniowego EEN u dorosłych ze zwężeniami zapalnymi, z remisją objawową u większości (81,4%); liczby podaję za ESPEN, nie sprawdzałem pracy źródłowej [2].
• Niespecyficzna dieta bogata w błonnik nie jest zalecana w podtrzymaniu remisji (ESPEN 31, stopień 0, 96%; ECCO 11.2) [2,3]. Prebiotyk FOS nie pomógł w aktywnej ChLC w RCT [2]. ECCO 38: błonnika chorzy jedzą zwykle za mało, więc zaleca ocenę jego spożycia (96,4%) [3]. W wytycznych: błonnik może zwiększać wydalanie z ileostomii, zwykle nie ponad normalne objętości (ECCO 24, 100%) [3].

7. Dieta low-FODMAP (B/C, tylko przy objawach czynnościowych)

• Cox 2020 (RCT, pojedynczo zaślepiony). 52 osoby z nieaktywną ChLC lub wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego i uporczywymi objawami (27 vs 25), 4 tygodnie; podział na typ choroby nie podany w abstrakcie. Spadek IBS-SSS o 67 vs 34 punkty (p = 0,075, nieistotnie). „Odpowiednia ulga": 14/27 (52%) vs 4/25 (16%), p = 0,007; jakość życia 81,9 vs 78,3 (p = 0,042). W grupie low-FODMAP niższa liczebność Bifidobacterium adolescentis, B. longum i Faecalibacterium prausnitzii; wskaźniki zapalenia bez różnic [16].
• ECCO 2025. Zalecana przy utrzymujących się objawach typu IBS w remisji (EL1, 100%); niezalecana do podtrzymania remisji ChLC (100%) [3].
• Wniosek: to metoda na objawy czynnościowe (wzdęcia, ból, biegunka mimo braku aktywnego zapalenia), nie na zapalenie. Wymaga potwierdzenia, że choroba jest nieaktywna.

8. Żywność ultraprzetworzona i emulgatory (C)

• Żywność ultraprzetworzona (UPF) a ryzyko zachorowania.
  • PURE (BMJ 2021): 116 087 dorosłych z 21 krajów, mediana obserwacji 9,7 roku, 467 nowych przypadków chorób zapalnych jelit (90 ChLC, 377 WZJG). ≥5 porcji UPF dziennie vs <1: HR 1,82 (1,22–2,72); 1–4 porcje: HR 1,67 (1,18–2,37); p trendu = 0,006. Wyniki spójne dla ChLC i WZJG; mięso białe i czerwone, nabiał, skrobia oraz owoce, warzywa i rośliny strączkowe nie wiązały się z zachorowaniem. Bezwzględne ryzyko jest małe: 467 przypadków na 116 087 osób w ok. 10 lat (0,4%, moje przeliczenie dla całej kohorty) [26].
  • Trzy kohorty amerykańskie (245 112 osób, 369 przypadków ChLC, ok. 6,7 na 100 000 osobolat, moje przeliczenie): najwyższy kwartyl UPF vs najniższy HR 1,70 (1,23–2,35) dla ChLC, bez spójnego związku z WZJG [27].
  • ECCO 2025 (nr 47): UPF wiążą się z ChLC, ale nie z WZJG, i należy je ograniczać w ramach zdrowego wzorca, choć całkowite unikanie nie jest zalecane (88,9%) [3]. To dane o ryzyku zachorowania, nie o przebiegu choroby.
• Karboksymetyloceluloza (CMC), badanie żywieniowe u zdrowych (Chassaing 2022). 16 zdrowych dorosłych (9 kontroli, 7 w grupie CMC), 15 g CMC dziennie przez 11 dni: więcej dyskomfortu po posiłkach, mniejsza różnorodność mikrobioty, niższe stężenia krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych i wolnych aminokwasów w kale; u 2 z 7 osób bakterie wnikały do wewnętrznej warstwy śluzu. Wyniki dotyczą zdrowych, nie chorych na ChLC [28].
• Emulgatory u chorych na ChLC: sprzeczne wyniki.
  • Fitzpatrick 2025 (RCT, 24 osoby z ChLC jelita krętego, 4 tygodnie, badanie eksploracyjne, prawdopodobnie bez wystarczającej mocy): dieta bogata w emulgatory (≥2,8 g/dobę, 41 rodzajów) vs uboga. Remisja (HBI <5) w analizie ITT 9/12 vs 7/12 (p = 0,67); brak różnic w kalprotektynie, CRP i objawach. Wniosek autorów: zalecenia unikania emulgatorów w aktywnej ChLC nie są poparte [29]. Badanie małe, tylko 4 tygodnie, eksploracyjne.
  • ADDapt (RCT, 154 osoby, 19 ośrodków w Wielkiej Brytanii, 8 tygodni; streszczenie konferencyjne ECCO 2025, jeszcze bez recenzowanej publikacji, którą znalazłem): dieta bez emulgatorów vs ta sama dieta z dodatkiem emulgatorów (rodzaje emulgatorów nie podane w streszczeniu; spożycie w grupie niskoemulgatorowej spadło z mediany 30,0 do 2,5, bez podanych jednostek). Odpowiedź CDAI (spadek ≥70 pkt): 49,4% (39/79) vs 30,7% (23/75), p = 0,019, skorygowane RR 3,1 (1,5–6,6); remisja skorygowane RR 2,1 (1,0–4,4); spadek kalprotektyny >50% RR 2,9 (1,1–8,0). Ukończyło 113 osób (73%); bez ciężkich zdarzeń niepożądanych; finansowanie Helmsley Charitable Trust [30].
  • Wniosek: sprzeczne dane z dwóch małych lub niepublikowanych w pełni prób. Brak wystarczających dowodów na zalecenie ścisłego unikania emulgatorów, chociaż ograniczenie UPF jest rozsądne.
• Polisorbat 80: nie znalazłem wyników badań klinicznych poświęconych temu emulgatorowi u chorych na ChLC. Dieta niskocząsteczkowa (low microparticle): w Cochrane remisja w aktywnej ChLC 44% vs 25%, RR 3,13 (0,22–43,84), 2 badania, 103 osoby, pewność bardzo niska [17]; ECCO: niezalecana [3].

9. Mięso, tłuszcze, cukier, napoje, alkohol, kawa, słodziki

• Czerwone i przetworzone mięso: w RCT u osób w remisji ChLC jego ograniczenie nie zmniejszyło nawrotów (patrz p. 5) [17,18]. ECCO rozważa ograniczenie czerwonego i przetworzonego mięsa tylko w podtrzymaniu remisji WZJG (stwierdzenie 9, 96%), nie ChLC [3]. W badaniu PURE przetworzone mięso było jednym ze składników UPF związanych z chorobami zapalnymi jelit [26].
• Tłuszcze (ryzyko zachorowania, kohorty). ESPEN cytuje analizę, w której ogólne spożycie tłuszczu, tłuszczów nasyconych i wielonienasyconych nie wiązało się z ryzykiem ChLC ani WZJG; tłuszcze trans wykazywały tendencję do zwiększonego ryzyka WZJG (HR 1,34), a nie ChLC [2]. Dowodów na wpływ tłuszczów trans na przebieg ChLC nie znalazłem.
• Cukier i napoje słodzone. W PURE napoje gazowane (soft drinks), rafinowane słodkie produkty i słone przekąski wiązały się z wyższym HR zachorowania [26]. Metaanaliza 16 badań (130 431 osób, 1933 przypadki ChLC): napoje gazowane (soft drinks) RR 1,42 (1,01–1,98; 8 badań), herbata RR 0,70 (0,53–0,93; 2 badania), alkohol RR 0,85 (0,68–1,08; 6 badań), kawa RR 0,82 (0,46–1,46; 5 badań) dla zachorowania na ChLC [31]. To zachorowanie, nie przebieg choroby. Czy sama gazowana woda (CO₂) nasila objawy, nie sprawdzano [bez źródła].
• Alkohol i kawa. Brak badań randomizowanych ani dobrych kohort dotyczących nawrotów ChLC. ECCO 2025 nie znalazł jasnego związku alkoholu z ryzykiem zachorowania [3].
• Słodziki i poliole (sorbitol, ksylitol, erytrytol). Nie znalazłem wyników badań klinicznych u chorych na ChLC; ECCO wymienia słodziki jako temat dla przyszłych badań [3]. Poliole są słabo wchłaniane i osmotycznie czynne, co może nasilać biegunkę i gazy [bez źródła].

10. Nabiał, laktoza, gluten

• Laktoza. Metaanaliza 17 badań (wg autorów 1935 chorych na choroby zapalne jelit, w tym 560 z ChLC i 614 z WZJG [liczby w pracy nie sumują się], oraz 761 osób kontrolnych): maldygestia laktozy częstsza w ChLC, OR 2,29 (1,09–4,80); w WZJG OR 1,14 (0,69–1,86), nieistotnie. W podgrupie ChLC z zajęciem jelita cienkiego OR 6,2 (1,01–35,1), ale tylko w populacjach niskiego ryzyka; w analizie wszystkich populacji nieistotnie (OR 2,53; 0,45–14,3). Objawy zależą od wielu czynników poza maldigestią. Autorzy: restrykcja nabiału może pogarszać stan kości i jelita grubego, ale dowody są sugestywne, nie przesądzające [32].
• ESPEN 2020: nabiał, laktoza, przyprawy, potrawy smażone, wzdymające i bogate w błonnik bywają źle tolerowane; nabyty niedobór laktazy jest częsty w ChLC proksymalnej i wymaga diety ubogolaktozowej; ograniczaj tylko to, co źle znosisz [2]. ECCO 37: spożycie wapnia bywa niskie, zwłaszcza u osób unikających nabiału (100%) [3].
• Gluten. Brak badań prospektywnych diety bezglutenowej w ChLC; ok. jedna trzecia chorych zgłasza w ankietach nadwrażliwość na gluten; częstość celiakii w chorobach zapalnych jelit jest podobna jak w populacji ogólnej; przegląd nie wspiera powszechnej diety bezglutenowej [33]. ECCO: brak dowodów (EL5, 100%) [3].

11. Nawodnienie: biegunka, resekcja, stomia (C)

• ESPEN 2020: przy ciężkiej biegunce lub wysokowydalającej stomii (jejunostomia, ileostomia) monitoruj ilość wydalanego płynu i sód w moczu; zmniejsz płyny hipotoniczne, zwiększ roztwory słone (stopień 0, 93%); przy wysokiej wydajności mogą być potrzebne wlewy dożylne (96%). Unikaj odwodnienia, bo zwiększa ryzyko zakrzepicy (GPP, 100%) [2].
• Dane w ESPEN 2020: w retrospektywnym badaniu 687 pacjentów ze stomią wczesna wysoka wydajność z ileostomii była częsta; u 49% ustąpiła samoistnie, u 51% wymagała dalszego leczenia, zwykle z powodu krótkiego odcinka jelita cienkiego [2].
• ECCO 2025 (nr 26.1): w ChLC z zespołem krótkiego jelita izotoniczne doustne płyny nawadniające o wysokim stężeniu sodu mogą pomóc w utrzymaniu nawodnienia (100%) [3].
• Przegląd kliniczny (Nightingale 2021): wysoka wydajność stomii zwykle oznacza >1,5–2,0 l/dobę, występuje nawet u 31% stomii jelita cienkiego. Zalecenia: ogranicz łączne płyny hipotoniczne (woda, herbata, kawa, soki, alkohol) do ok. 0,5–1,0 l/dobę, a łykaj roztwór glukozowo-solny o stężeniu sodu ≥90 mmol/l (najlepiej 90–120), łącznie ≥1 l/dobę; pojedynczej siły Dioralyte (60 mmol Na/l) i napoje sportowe uznaje się za niewystarczające [34]. To opinia jednego eksperta w przeglądzie; wdrażać pod nadzorem lekarza.
• Po resekcji jelita: zob. witamina B12 przy resekcji >20 cm jelita krętego (p. 13) [2,3].

12. Niedożywienie, sarkopenia, otyłość, białko, ONS (C)

• Skala problemu. Metaanaliza 2026 (201 badań z 32 krajów, głównie szpitalnych, dla całej grupy chorób zapalnych jelit, nie tylko ChLC): niedożywienie wg kryteriów konsensusowych 27,6% (95% CI 20,5–36,1%; przedział predykcji 3,6–79,7%); niedowaga 11,5%; sarkopenia wg kryteriów EWGSOP/AWGS 12,6% (6,1–24,2%); niska masa mięśniowa 48,3% (41,8–55,0%); otyłość 13,5%; nadwaga 23,1%. Aktywna choroba wiązała się z częstszym niedożywieniem [35]. Wyższe liczby (ok. 50% sarkopenii w ChLC) pojawiają się w przeglądach i zależą od definicji; pierwotnej metaanalizy nie otworzyłem [bez źródła].
• ESPEN 2020. Przesiewowa ocena ryzyka niedożywienia przy rozpoznaniu i regularnie później (GPP, 96%); rozpoznane niedożywienie leczyć. Zapotrzebowanie energetyczne podobne jak u zdrowych (GPP, 93%). Białko: 1,2–1,5 g/kg mc./dobę w aktywnej chorobie, ok. 1 g/kg w remisji (GPP, zgoda 96%) [2]. Nadwaga i otyłość: u 32,7% z 581 dorosłych z chorobami zapalnymi jelit w USA (30,3% w ChLC) i 17% ze 100 dorosłych z ChLC w Irlandii [2].
• Otyłość w ChLC (ESPEN 40, GPP, 100%). Zmniejszaj masę ciała tylko w stabilnej remisji, według zasad leczenia otyłości; panel odradza diety niskokaloryczne w aktywnej chorobie (ryzyko niedoborów i utraty mięśni), a jako pierwszy krok zaleca trening wytrzymałościowy [2]. Trening wytrzymałościowy zalecany u wszystkich, a przy osłabionych mięśniach odpowiednia aktywność fizyczna (ESPEN 39, GPP, 95%) [2].
• ECCO 2025: niedożywienie i sarkopenia pogarszają wyniki; zalecany jest przesiew (nr 28, 96,6%); BMI słabo odzwierciedla skład ciała, więc śledź skład ciała lub sprawność mięśni (nr 29, 93,3%) [3].
• ONS (ESPEN 2020). Pierwszy krok, gdy zachodzi potrzeba żywienia medycznego, ale zwykle uzupełnienie normalnego jedzenia (stopień 0, 92%): do ok. 600 kcal/dobę bez ograniczania zwykłego jedzenia. Gdy nie wystarczy: żywienie dojelitowe, które ma pierwszeństwo przed pozajelitowym (A, 100%). Żywienie pozajelitowe przy niewydolności jelit, niedrożności bez możliwości zgłębnika, przecieku zespolenia lub przetoce wysokowydajnej (B, 96%) [2]. W remisji ONS lub EN, jeśli poradnictwo dietetyczne nie wystarcza do leczenia niedożywienia (GPP, 100%) [2].
• Kryteria ciężkiego ryzyka żywieniowego (ESPEN): utrata >10–15% masy ciała w 6 miesięcy, BMI <18,5 kg/m², albumina <30 g/l bez choroby wątroby lub nerek [2].

13. Mikroskładniki i suplementy

• Kontrola niedoborów (ESPEN 6, GPP, 100%). Regularnie sprawdzaj niedobory; w stanie zapalnym ferrytyna i miedź rosną, a folian, selen i cynk spadają, więc wyniki trzeba interpretować ostrożnie. Żelazo, cynk i witamina D zwykle wymagają osobnej suplementacji [2]. ECCO 34: oceniaj mikroskładniki najlepiej w remisji (100%) [3].
• Żelazo. Suplementacja przy niedokrwistości z niedoboru żelaza (ESPEN 2020: A, 100%; 2023: B, 96%); doustnie przy łagodnej niedokrwistości i nieaktywnej chorobie, dożylnie jako pierwszy wybór przy aktywnej chorobie, wcześniejszej nietolerancji doustnego żelaza, Hb <100 g/l i potrzebie erytropoetyny (2020: A, 93%; 2023: B, 91% dla doustnego i 96% dla dożylnego) [1,2]. Kontrola morfologii i ferrytyny co 6–12 miesięcy w remisji, co najmniej co 3 miesiące w aktywnej chorobie [2]. ECCO 30: monitoruj hemoglobinę i żelazo u wszystkich (100%) [3].
• Witamina B12. Resekcja >20 cm dystalnego jelita krętego (z zastawką krętniczo-kątniczą lub bez niej) albo udokumentowany niedobór: podawaj B12 (2020: A, 100%; 2023: B, 100%); niedobór B12 u 5,6–38% chorych na ChLC; przy zajęciu lub resekcji jelita krętego kontrola raz w roku [1,2]. ECCO 32: ryzyko przy resekcji >20 cm lub diecie wegańskiej, można rozważyć profilaktykę [3].
• Folian: suplementacja u osób leczonych sulfasalazyną lub metotreksatem (B, 100%) [2].
• Witamina D i wapń. Przy aktywnej chorobie lub leczeniu steroidami monitoruj wapń i 25(OH)D, suplementuj w razie potrzeby, by chronić kości (B, 96%) [2]; ECCO 33: niedobór jest częsty, zalecana kontrola stężenia (100%) [3]. Jedyne RCT w ChLC, które otworzyłem (Jørgensen 2010): 94 osoby w remisji, witamina D3 1200 IU/dobę przez 12 miesięcy, 25(OH)D wzrosło z 69 do 96 nmol/l, nawrót u 13% (6/46) vs 29% (14/48), p = 0,06, czyli różnica nieistotna [37]. ECCO nie zaleca witaminy D ani omega-3 do podtrzymania remisji (19.3) [3].
• Cynk: wyższe spożycie wiązało się z mniejszym ryzykiem ChLC w obserwacjach (ECCO 42, 100%) [3].
• Omega-3, probiotyki, prebiotyki, FOS, glutamina, kurkumina w ChLC: niezalecane. ESPEN: omega-3 nie do podtrzymania remisji (2020: B, 100%; 2023: A, 100%); probiotyki nie w aktywnej ChLC (2020: B, 95%) ani w podtrzymaniu remisji (2020: stopień 0, 100%), a w 2023 r. jedno zalecenie: niezalecane w ChLC (nr 52, B, 100%) [1]; RCT z FOS bez korzyści w aktywnej ChLC [2]. ECCO: prebiotyki nie w ChLC (EL2), omega-3 i glutamina nie do wywołania remisji, kurkumina nie do podtrzymania w ChLC (96%) [3].

14. Dieta i żywienie przed operacją i po niej (B)

• ESPEN 2020 (część chirurgiczna). Przed planową operacją nie głodzić od północy, stosować protokół ERAS (B, 100%); gdy chory nie pokrywa zapotrzebowania z jedzenia, zachęcać do ONS (B, 100%) lub żywienia dojelitowego (B, 100%); przy rozpoznanym niedożywieniu odłożyć operację o 7–14 dni na intensywne żywienie, jeśli to możliwe (A, 96%); żywienie dojelitowe przed pozajelitowym, a połączenie, gdy >60% zapotrzebowania nie da się pokryć drogą dojelitową (A, 100%); wczesne żywienie wspomagające zmniejsza ryzyko powikłań (B, 100%); zwykłe jedzenie lub EN można zacząć wcześnie po operacji [2].
• ECCO 2025: co najmniej 2 tygodnie EEN mogą zmniejszać zapalenie i być może uniknąć operacji (22.1, 96%); żywienie przedoperacyjne zmniejsza powikłania, najwięcej danych dla 4 tygodni żywienia dojelitowego; ONS przez ≥10 dni, jeśli żywienie dojelitowe niemożliwe (22.2, 100%) [3].
• Dane (przegląd narracyjny 2021). Ok. 35% chorych na ChLC przechodzi operację jelita. Badania głównie retrospektywne: w retrospektywnym chińskim badaniu 114 osób stomię miało 22,7% vs 40,9% (mniej stom wśród chorych, którzy przed operacją przeszli średnio 22 dni optymalizacji żywieniowej, w 84% EEN; przegląd nie podaje źródła); w kohorcie po laparoskopii (Ge 2019, cytowanej w przeglądzie) endoskopowy nawrót po 6 miesiącach 11,9% (≥4 tyg. EEN przed operacją) vs 28,4% (bez EEN; p = 0,044), po 12 miesiącach bez istotnej różnicy (26,2% vs 37,3%, p = 0,059). Brak dużych badań prospektywnych ani RCT [36].

15. Nowe badania z lat 2025–2026

• Dieta naśladująca post (FMD), RCT Nature Medicine. 97 dorosłych z łagodną lub umiarkowaną ChLC (CDAI 151–450), randomizacja 2:1 (65 vs 32), 5 dni w miesiącu przez 3 miesiące (dzień 1: 1090 kcal, dni 2–5: 725 kcal). Odpowiedź kliniczna (CDAI spadek ≥70 pkt lub ≤150) po 3 cyklach: 69,2% (45/65) vs 43,8% (14/32), p = 0,03; remisja (CDAI ≤150) 64,6% vs 37,5%, p = 0,02; kalprotektyna średnio −22,0% vs +8,0% (p = 0,03); CRP bez istotnej różnicy (p = 0,06). Próba otwarta; po 3 miesiącach przerwy odpowiedź zanikła; grupa kontrolna miała wysoką odpowiedź (ok. 40%); rezygnacje 21,5% vs 9,4%; tylko 6 kolonoskopii; jeden z autorów ma udział w firmie L-Nutra, producencie diety [19]. Wniosek własny: ze względu na ograniczenie kalorii (ESPEN odradza diety niskokaloryczne w aktywnej chorobie) nie dotyczy osób niedożywionych ani z niedowagą [2].
• Dieta pełnowartościowa „natural whole food" (RCT, Clin Nutr ESPEN 2025). 28 dorosłych z aktywną łagodną lub umiarkowaną ChLC, oceny w tyg. 4 i 8: remisja w analizie ITT OR 1,41 (1,03–1,93), per protocol OR 1,18 (1,02–1,38); kalprotektyna w ITT bez różnicy, w analizie per protocol −234 (−465 do −3) (dane z abstraktu). Bardzo małe badanie, bez zwiększonego ryzyka niedoborów [20].
• TASTI-MM, Fitzpatrick 2025, ADDapt, Godny 2025, Batra 2026: zob. p. 3, 4, 8 [12,29,30,21,11].
• ECCO 2025 i ECCO-ESPGHAN 2026: nowe wytyczne [3,6].

16. Ryzyko nadmiernych restrykcji i rola dietetyka

• ECCO 2025: każdy chory powinien mieć dostęp do dietetyka znającego choroby zapalne jelit (nr 2, EL5, 96%) [3]. ESPEN 2020: w remisji poradnictwo dietetyka dla wszystkich chorych, aby poprawić odżywianie i uniknąć niedożywienia (GPP, 100%); dowody oparte głównie na opiniach [2].
• Chorzy na ChLC często sami wybierają dietę ubogą w błonnik i warzywa, niskokaloryczną i z wieloma niedoborami mikroskładników [2]. AGA: restrykcje dietetyczne mogą prowadzić do niedożywienia [4].
• W Cochrane 2019 w badaniach diet nie zgłoszono działań niepożądanych, a ESPEN nie znalazł dowodów, że diety wyłączające pod nadzorem medycznym są groźne, ale zaleca monitorowanie niedoborów [2,17]. Unikanie nabiału obniża podaż wapnia [3,32]; dieta low-FODMAP zmniejsza liczebność Bifidobacterium [16].

Zalecenia praktyczne

• Zacznij od lekarza i dietetyka. W aktywnej chorobie to oni decydują o EEN, CDED lub farmakoterapii; nie zastępuj leków dietą [3,4].
• Zaostrzenie, łagodna lub umiarkowana postać. Poproś o rozważenie EEN (u dzieci zalecane jako leczenie pierwszego rzutu [2,7]) lub CDED z PEN (u dzieci zalecana, u dorosłych do rozważenia [3,6,9]). Samodzielne „diety na Crohna" nie mają dowodów na wywołanie remisji [2,15].
• Zapotrzebowanie. Energia jak u zdrowych; białko 1,2–1,5 g/kg mc./dobę w zaostrzeniu, ok. 1 g/kg w remisji [2]. Przy niedojadaniu dodaj ONS (do ok. 600 kcal/dobę) obok normalnego jedzenia [2].
• Remisja. Jedz zwyczajnie i zdrowo (warzywa, owoce, pełne ziarna, ryby, mało żywności wysokoprzetworzonej); wzór śródziemnomorski to rozsądny wybór, ale nie jest leczeniem ChLC [3,4,15]. Nie wprowadzaj restrykcji „na wszelki wypadek" i omawiaj każdą eliminację z dietetykiem [3,4].
• Błonnik. Nie unikaj warzyw i owoców bez powodu; obserwacje wiążą unikanie błonnika z częstszymi nawrotami [24]. Jeśli masz zwężenie z objawami, zmień konsystencję (miękkie, rozdrobnione, gotowane), a nie wyklucz całych grup produktów, i zrób to z lekarzem [2,3].
• Low-FODMAP. Rozważ ją z dietetykiem tylko przy uporczywych objawach czynnościowych w nieaktywnej chorobie, jako próbę czasową z reintrodukcją, nie na stałe [3,16].
• Ultraprzetworzona żywność. Ogranicz ją w ramach zdrowego wzorca [3,26,27]. Ścisłe unikanie emulgatorów nie ma jednoznacznych dowodów [29,30].
• Mięso. Nie ma dowodu, że rezygnacja z czerwonego mięsa zapobiega nawrotom ChLC [18]; zdrowy wzorzec ogranicza mięso przetworzone [3].
• Laktoza i nabiał. Ogranicz laktozę tylko, jeśli wywołuje objawy lub potwierdzono jej nietolerancję, i zadbaj o wapń [2,3,32]. Gluten ograniczaj tylko przy celiakii lub rozpoznanej nietolerancji [3,33].
• Nawodnienie. Przy biegunce nie dopuszczaj do odwodnienia [2]. Przy ileostomii/jejunostomii o dużej wydajności lub krótkim jelicie stosuj zasady z lekarzem: mniej płynów hipotonicznych (woda, herbata, kawa, soki), roztwór nawadniający z sodem ≥90 mmol/l [2,34].
• Kontrole. Regularnie badaj morfologię i ferrytynę (co 6–12 miesięcy w remisji), witaminę D, folian, w razie zajęcia lub resekcji jelita krętego B12; cynk i inne według zaleceń lekarza [2,3].
• Aktywność. Ćwiczenia wytrzymałościowe i na utrzymanie mięśni; odchudzanie tylko w stabilnej remisji i bez diet niskokalorycznych w zaostrzeniu [2].
• Przed operacją. Zadbaj o odżywienie: ONS lub żywienie dojelitowe, przy niedożywieniu operację można odłożyć o 7–14 dni [2,3].
• Dzieci. Dieta jest szczególnie ważna dla wzrostu; prowadzi ją zespół pediatryczny [2,6].

Formy i porównania

• EEN vs steroidy. U dorosłych steroidy skuteczniejsze (RR remisji EEN 0,65; 0,52–0,82); u dzieci podobnie, z tendencją na korzyść EEN (RR 1,35; 0,92–1,97) [7].
• EEN vs CDED + PEN (dzieci). Remisja w tyg. 6 podobna (59% vs 75%, p = 0,38); lepsza tolerancja CDED + PEN (97,5% vs 73,6%); w tyg. 12 więcej utrzymanych remisji przy CDED + PEN (75,6% vs 45,1%) [8].
• EEN vs dieta „Tasty&Healthy". Lepsza tolerancja diety (88% vs 52%), remisja objawowa nieistotnie wyższa (56% vs 38%) [12].
• Formuły. Polimeryczne tak samo skuteczne jak elementarne i półelementarne [3]; formuły elementarne gorzej tolerowane z powodu smaku lub zapachu (rezygnacja 32%, 6/19 vs 0/14 w jednym badaniu podtrzymania) [14].
• SCD vs śródziemnomorska. Bez różnicy w remisji objawowej (46,5% vs 43,5%); śródziemnomorska łatwiejsza do stosowania [15].
• Low-FODMAP, bezglutenowa, niskoresztkowa, niskocząsteczkowa. Nie wywołują remisji i nie zapobiegają nawrotom; FODMAP pomaga w objawach czynnościowych [3,16,17,23,33].
• Suplementy: żelazo i B12 według wskazań; omega-3, probiotyki, prebiotyki, kurkumina w ChLC niezalecane [2,3].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• EEN: częsta nietolerancja i rezygnacje (w badaniu Levine'a 10 z 38 osób w grupie EEN nie tolerowało diety, ok. 26%, moje przeliczenie; RR rezygnacji z powodu działań niepożądanych 2,95 w Cochrane) [7,8]; monotonia smakowa; wymaga zgłębnika u części chorych [2,7]. Ryzyko zespołu realimentacji u długo głodzonych: kontrola fosforanów i tiaminy (ESPEN 21, B, 100%) [2].
• CDED / diety wyłączające: uciążliwe i pracochłonne, bez dowodów szkody pod nadzorem, ale wymagają kontroli niedoborów [2]; zwiększają ryzyko niedożywienia przy samodzielnym stosowaniu [4].
• Low-FODMAP: spadek Bifidobacterium i F. prausnitzii, ryzyko niedoborów wapnia i nadmiernej restrykcji; tylko czasowo i z dietetykiem [16,3].
• FMD: zmęczenie (52,3%) i ból głowy (50,8%), zwykle łagodne; rezygnacje 21,5%; nie dla osób niedożywionych (wniosek własny z [2]) [19].
• Odwodnienie: ESPEN zaleca unikać go w ChLC, by zmniejszyć ryzyko zakrzepicy (zalecenie 19, GPP, 100%) [2]. Przy stomii o dużej wydajności picie dużej ilości wody lub herbaty może zwiększać straty sodu [2,34].
• Leki i mikroskładniki: sulfasalazyna i metotreksat obniżają stężenie folianu (suplementuj) [2]; kortykosteroidy zwiększają utratę białka i ryzyko osteoporozy (wapń i witamina D) [2]; sekwestranty kwasów żółciowych (cholestyramina) nie wymagają zmiany diety, ale przy ciężkim zespole złego wchłaniania kwasów żółciowych stolce tłuszczowe mogą się nasilić [2]; hiperoksaluria jelitowa przy złym wchłanianiu tłuszczów: dieta ubogotłuszczowa i oksalanowa, bogata w wapń [2].
• Żelazo doustne bywa źle tolerowane; wtedy dożylnie [2].

Czerwone flagi: kiedy iść do lekarza

Skontaktuj się z lekarzem prowadzącym lub zgłoś się pilnie, nie zmieniaj sam diety, jeśli występuje:

• niezamierzona utrata >10–15% masy ciała w 6 miesięcy, BMI <18,5 kg/m² lub osłabienie mięśni (kryteria ciężkiego ryzyka żywieniowego ESPEN) [2];
• objawy niedrożności przy zwężeniu: nasilający się kolkowy ból brzucha, wymioty, wzdęcie brzucha, brak oddawania gazów i stolca [bez źródła; ESPEN wspomina o objawach niedrożności [2]];
• odwodnienie: zawroty głowy, bardzo mało moczu, silna biegunka, wydajność stomii >1,5–2 l/dobę [34]; zakrzepica: obrzęk i ból jednej nogi, duszność lub ból w klatce piersiowej [bez źródła];
• krew w stolcu, gorączka, nocne biegunki, silny ból brzucha, nowa przetoka lub ropień [bez źródła];
• niedokrwistość lub zmęczenie z hemoglobiną <100 g/l (wskazanie do żelaza dożylnego) [2]; drętwienia i mrowienia (możliwy niedobór B12) [bez źródła];
• u dzieci: spowolnienie wzrostu, opóźnione dojrzewanie, utrata masy ciała [2];
• ciąża lub karmienie piersią przy chorobie zapalnej jelit: kontroluj żelazo i folian (ESPEN 38) [2].

Mity

• „Istnieje dieta, która leczy chorobę Crohna." Poza EEN i CDED z PEN w łagodnej do umiarkowanej chorobie żadna dieta nie wywołuje remisji; SCD i śródziemnomorska dały podobny wynik, bez grupy kontrolnej [2,3,15,17].
• „Trzeba unikać błonnika, warzyw i owoców." Wytyczne nie zalecają diety ubogobłonnikowej w remisji, a RCT diety niskoresztkowej u chorych bez zwężeń nie wykazał korzyści [3,23,24]. Wyjątek: zwężenia z objawami, gdzie zmienia się konsystencję [2,3].
• „Czerwone mięso wywołuje nawroty Crohna." W RCT ograniczenie mięsa nie zmniejszyło nawrotów ChLC [17,18].
• „Dieta bezglutenowa i bez laktozy pomaga każdemu z Crohnem." Brak badań prospektywnych dla glutenu; laktoza szkodzi głównie przy jej nietolerancji (maldygestia laktozy jest częstsza w ChLC) [2,32,33].
• „Emulgatory na pewno wywołują nawroty ChLC." Dane z ludzi są sprzeczne: duże badanie ADDapt (streszczenie) wskazuje korzyść z ich usunięcia, mały RCT Fitzpatrick nie [29,30]; wiarygodne są natomiast obserwacje o UPF jako czynniku ryzyka zachorowania [26,27].
• „Low-FODMAP leczy zapalenie." Poprawia objawy czynnościowe, nie wskaźniki zapalenia [3,16].
• „Płynne żywienie dojelitowe działa u dorosłych lepiej niż steroidy." Metaanaliza Cochrane: u dorosłych steroidy skuteczniejsze [7].
• „Omega-3, probiotyki lub witamina D zapobiegają nawrotom." Wytyczne ich nie zalecają; RCT z witaminą D nie osiągnął istotności [2,3,37].
• „Przy biegunce lub stomii pij jak najwięcej wody." Przy dużej wydajności stomii woda i płyny hipotoniczne mogą zwiększać straty sodu [2,34].
• „Zdrowa dieta to dieta śródziemnomorska, która zastąpi leczenie." Obserwacje wiążą ją z łagodniejszym przebiegiem, ale RCT nie wykazano leczenia remisji [3,15,21].

Źródła

1. Bischoff SC, Bager P, Escher J i wsp. ESPEN guideline on Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr 2023;42(3):352–379. Wytyczne (71 zaleceń; dostęp tylko do abstraktu; wybrane zalecenia sprawdzone w streszczeniu wtórnym Guideline Central: https://www.guidelinecentral.com/guideline/4588976/). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36739756/ (DOI: 10.1016/j.clnu.2022.12.004)
2. Bischoff SC, Escher J, Hébuterne X i wsp. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr 2020;39(3):632–653. Wytyczne (40 zaleceń; przeczytane w całości). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32029281/ (DOI: 10.1016/j.clnu.2019.11.002)
3. Svolos V, Gordon H, Lomer MCE i wsp. European Crohn's and Colitis Organisation consensus on dietary management of inflammatory bowel disease. J Crohns Colitis 2025;19(9):jjaf122. Konsensus ECCO (przytoczone stwierdzenia sprawdzone w pełnym tekście). https://doi.org/10.1093/ecco-jcc/jjaf122
4. Hashash JG, Elkins J, Lewis JD, Binion DG. AGA Clinical Practice Update on Diet and Nutritional Therapies in Patients With Inflammatory Bowel Disease: Expert Review. Gastroenterology 2024;166(3):521–532. Stanowisko ekspertów (tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38276922/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2023.11.303)
5. Levine A, Rhodes JM, Lindsay JO i wsp. Dietary Guidance From the International Organization for the Study of Inflammatory Bowel Diseases. Clin Gastroenterol Hepatol 2020;18(6):1381–1392. Opinia ekspertów (tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32068150/ (DOI: 10.1016/j.cgh.2020.01.046)
6. Shouval DS, Hojsak I, Miele E i wsp. Management of pediatric Crohn's disease: an ECCO-ESPGHAN guideline update. J Crohns Colitis 2026;20(8):jjag084. Wytyczne (tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42618885/ (DOI: 10.1093/ecco-jcc/jjag084)
7. Narula N, Dhillon A, Zhang D, Sherlock ME, Tondeur M, Zachos M. Enteral nutritional therapy for induction of remission in Crohn's disease. Cochrane Database Syst Rev 2018;4:CD000542. Przegląd systematyczny i metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29607496/ (DOI: 10.1002/14651858.CD000542.pub3)
8. Levine A, Wine E, Assa A i wsp. Crohn's Disease Exclusion Diet Plus Partial Enteral Nutrition Induces Sustained Remission in a Randomized Controlled Trial. Gastroenterology 2019;157(2):440–450. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31170412/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2019.04.021)
9. Yanai H, Levine A, Hirsch A i wsp. The Crohn's disease exclusion diet for induction and maintenance of remission in adults with mild-to-moderate Crohn's disease (CDED-AD): an open-label, pilot, randomised trial. Lancet Gastroenterol Hepatol 2022;7(1):49–59. RCT pilotażowe (otwarte, finansowane m.in. przez Nestlé Health Science). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34739863/ (DOI: 10.1016/S2468-1253(21)00299-5)
10. Svolos V, Hansen R, Nichols B i wsp. Treatment of Active Crohn's Disease With an Ordinary Food-based Diet That Replicates Exclusive Enteral Nutrition. Gastroenterology 2019;156(5):1354–1367. Badanie mieszane (ludzie, szczury; 5 dzieci). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30550821/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2018.12.002)
11. Batra G i wsp. (ostatni autor Sharma V). Meta-Analysis: Crohn's Disease Exclusion Diet for Induction and Maintenance in Crohn's Disease. Aliment Pharmacol Ther 2026;64(6):716–728. Metaanaliza (17 badań; tylko abstrakt). https://doi.org/10.1111/apt.70857 (PMC13511444)
12. Aharoni-Frutkoff Y, Plotkin L, Pollak D i wsp. Whole Food Diet Induces Remission in Children and Young Adults With Mild to Moderate Crohn's Disease and Is More Tolerable Than Exclusive Enteral Nutrition: A Randomized Controlled Trial (TASTI-MM). Gastroenterology 2025;169(7):1462–1474. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40553742/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2025.06.011)
13. González-Torres L, Moreno-Álvarez A, Fernández-Lorenzo AE, Leis R, Solar-Boga A. The Role of Partial Enteral Nutrition for Induction of Remission in Crohn's Disease: A Systematic Review of Controlled Trials. Nutrients 2022;14(24):5263. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36558422/ (DOI: 10.3390/nu14245263)
14. Akobeng AK, Zhang D, Gordon M, MacDonald JK. Enteral nutrition for maintenance of remission in Crohn's disease. Cochrane Database Syst Rev 2018;8:CD005984. Przegląd systematyczny (4 RCT, bez metaanalizy). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30098021/ (DOI: 10.1002/14651858.CD005984.pub3)
15. Lewis JD, Sandler RS, Brotherton C i wsp. (DINE-CD Study Group). A Randomized Trial Comparing the Specific Carbohydrate Diet to a Mediterranean Diet in Adults With Crohn's Disease. Gastroenterology 2021;161(3):837–852. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34052278/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2021.05.047)
16. Cox SR, Lindsay JO, Fromentin S i wsp. Effects of Low FODMAP Diet on Symptoms, Fecal Microbiome, and Markers of Inflammation in Patients With Quiescent Inflammatory Bowel Disease in a Randomized Trial. Gastroenterology 2020;158(1):176–188. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31586453/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2019.09.024)
17. Limketkai BN, Iheozor-Ejiofor Z, Gjuladin-Hellon T i wsp. Dietary interventions for induction and maintenance of remission in inflammatory bowel disease. Cochrane Database Syst Rev 2019;2:CD012839. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30736095/ (DOI: 10.1002/14651858.CD012839.pub2)
18. Albenberg L, Brensinger CM, Wu Q i wsp. A Diet Low in Red and Processed Meat Does Not Reduce Rate of Crohn's Disease Flares. Gastroenterology 2019;157(1):128–136. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30872105/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2019.03.015)
19. Kulkarni C, Fardeen T, Gubatan J i wsp. A fasting-mimicking diet in patients with mild-to-moderate Crohn's disease: a randomized controlled trial. Nat Med 2026;32(3):1023–1033. RCT (otwarte). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41530382/ (DOI: 10.1038/s41591-025-04173-w)
20. Limketkai BN, Yang J, Chau L, Noorian S, Li Z. Randomized controlled trial of a natural whole food diet versus habitual diet for Crohn's disease: Is diet quality the key? Clin Nutr ESPEN 2025;69:580–589. RCT (n = 28; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40818622/ (DOI: 10.1016/j.clnesp.2025.08.015)
21. Godny L, Elial-Fatal S, Arrouasse J i wsp. Mechanistic Implications of the Mediterranean Diet in Patients With Newly Diagnosed Crohn's Disease: Multiomic Results From a Prospective Cohort. Gastroenterology 2025;168(5):952–964. Badanie obserwacyjne (kohorta, n = 271; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39814239/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2024.12.031)
22. Khalili H i wsp. (ostatni autor Wolk A). Adherence to a Mediterranean diet is associated with a lower risk of later-onset Crohn's disease: results from two large prospective cohort studies. Gut 2020;69(9):1637–1644. Badanie obserwacyjne (kohorty). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31900290/ (DOI: 10.1136/gutjnl-2019-319505)
23. Levenstein S, Prantera C, Luzi C, D'Ubaldi A. Low residue or normal diet in Crohn's disease: a prospective controlled study in Italian patients. Gut 1985;26(10):989–993. RCT (n = 70). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2996991/
24. Brotherton CS, Martin CA, Long MD, Kappelman MD, Sandler RS. Avoidance of Fiber Is Associated With Greater Risk of Crohn's Disease Flare in a 6-Month Period. Clin Gastroenterol Hepatol 2016;14(8):1130–1136. Badanie obserwacyjne. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26748217/ (DOI: 10.1016/j.cgh.2015.12.029)
25. Ananthakrishnan AN, Khalili H, Konijeti GG i wsp. A prospective study of long-term intake of dietary fiber and risk of Crohn's disease and ulcerative colitis. Gastroenterology 2013;145(5):970–977. Badanie obserwacyjne (kohorta). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23912083/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2013.07.050)
26. Narula N, Wong ECL, Dehghan M i wsp. Association of ultra-processed food intake with risk of inflammatory bowel disease: prospective cohort study. BMJ 2021;374:n1554. Badanie obserwacyjne (kohorta PURE). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34261638/ (DOI: 10.1136/bmj.n1554)
27. Lo CH, Khandpur N, Rossato SL i wsp. Ultra-processed Foods and Risk of Crohn's Disease and Ulcerative Colitis: A Prospective Cohort Study. Clin Gastroenterol Hepatol 2022;20(6):e1323–e1337. Badanie obserwacyjne (3 kohorty). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34461300/
28. Chassaing B, Compher C, Bonhomme B i wsp. Randomized Controlled-Feeding Study of Dietary Emulsifier Carboxymethylcellulose Reveals Detrimental Impacts on the Gut Microbiota and Metabolome. Gastroenterology 2022;162(3):743–756. RCT u zdrowych (n = 16). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34774538/ (DOI: 10.1053/j.gastro.2021.11.006)
29. Fitzpatrick JA, Gibson PR, Taylor KM i wsp. Clinical Trial: The Effects of Emulsifiers in the Food Supply on Disease Activity in Crohn's Disease: An Exploratory Double-Blinded Randomised Feeding Trial. Aliment Pharmacol Ther 2025;61(8):1276–1289. RCT (n = 24). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39967287/ (DOI: 10.1111/apt.70041)
30. Bancil A, Rossi M, Sandall A i wsp. (ostatni autor Whelan K; King's College London). DOP097 Emulsifier restriction is an effective therapy for active Crohn's disease: the ADDapt trial. J Crohns Colitis 2025;19(Suppl 1):i262. Streszczenie konferencyjne ECCO (RCT, n = 154; liczby sprawdzone w streszczeniu; pełnej recenzowanej publikacji nie znaleziono). https://academic.oup.com/ecco-jcc/article/19/Supplement_1/i262/7967009
31. Yang Y, Xiang L, He J. Beverage intake and risk of Crohn disease: A meta-analysis of 16 epidemiological studies. Medicine (Baltimore) 2019;98(21):e15795. Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31124976/ (DOI: 10.1097/MD.0000000000015795)
32. Szilagyi A, Galiatsatos P, Xue X. Systematic review and meta-analysis of lactose digestion, its impact on intolerance and nutritional effects of dairy food restriction in inflammatory bowel diseases. Nutr J 2016;15:67. Przegląd systematyczny i metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27411934/ (DOI: 10.1186/s12937-016-0183-8)
33. Weaver KN, Herfarth H. Gluten-Free Diet in IBD: Time for a Recommendation? Mol Nutr Food Res 2021;65(5):e1901274. Przegląd narracyjny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32558265/ (DOI: 10.1002/mnfr.201901274)
34. Nightingale JMD. How to manage a high-output stoma. Frontline Gastroenterol 2021;13(2):140–151. Przegląd kliniczny (opinia jednego eksperta). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35300464/ (DOI: 10.1136/flgastro-2018-101108)
35. Chen T, Zhou Z, Guo M i wsp. The prevalence of nutritional disorders in inflammatory bowel disease: A systematic review and meta-analysis. Adv Nutr 2026 (online przed drukiem; 201 badań). Metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42892557/ (DOI: 10.1016/j.advnut.2026.100758)
36. Shariff S, Moran G, Grimes C, Cooney RM. Current Use of EEN in Pre-Operative Optimisation in Crohn's Disease. Nutrients 2021;13(12):4389. Przegląd narracyjny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34959941/ (DOI: 10.3390/nu13124389)
37. Jørgensen SP, Agnholt J, Glerup H i wsp. Clinical trial: vitamin D3 treatment in Crohn's disease - a randomized double-blind placebo-controlled study. Aliment Pharmacol Ther 2010;32(3):377–383. RCT (n = 94). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20491740/ (DOI: 10.1111/j.1365-2036.2010.04355.x)
38. Choręziak A, Musiał M, Szymajda W, Michałowska J. Zalecenia dietetyczne w nieswoistych chorobach zapalnych jelit — przegląd najnowszych badań. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2023;14(4):143–152. Przegląd narracyjny (tylko abstrakt). https://journals.viamedica.pl/forum_zaburzen_metabolicznych/article/view/98898
39. Mańkowska-Wierzbicka D. Dieta eliminacyjna w chorobie Leśniowskiego-Crohna — nowa metoda leczenia żywieniowego dzieci i dorosłych. Postępy Żywienia Klinicznego 2024;19:64–73. Przegląd narracyjny (tylko abstrakt). https://doi.org/10.5603/pzk.100797

Weryfikacja

• zgodne – Cochrane Narula 2018: 27 badań, 1011 uczestników; EEN vs steroidy 50% (111/223) vs 72% (133/186), RR 0,77 (nieistotne); dorośli 45% (87/194) vs 73% (116/158), RR 0,65; dzieci 83% (24/29) vs 61% (17/28), RR 1,35; rezygnacje z powodu działań niepożądanych RR 2,95 (1,02–8,48), głównie nietolerancja diety; pewność bardzo niska [7].
• zgodne – Levine 2019 (RCT, dzieci): 74 w analizie remisji, wiek 14,2 ± 2,7; tolerancja 97,5% vs 73,6% (p = 0,002); remisja w tyg. 6 75% (30/40) vs 59% (20/34), p = 0,38; utrzymana w tyg. 12 75,6% (28/37) vs 45,1% (14/31), p = 0,01; schemat PEN 50% i 25%; powiązanie remisji z CRP, kalprotektyną i Proteobacteria [8].
• zgodne – Yanai 2022 (CDED-AD): 44 zrandomizowanych, 40 w ITT (19 vs 21); remisja w tyg. 6 68% (13/19) vs 57% (12/21), p = 0,46; 20 z 25 (80%) w remisji do tyg. 24; remisja endoskopowa 14/40 (35%); bez poważnych zdarzeń niepożądanych [9].
• zgodne – DINE-CD: 194 zrandomizowanych (191 w analizie), 12 tygodni; remisja objawowa w tyg. 6 46,5% (SCD) vs 43,5%, p = 0,77; kalprotektyna 8/23 vs 4/13; CRP 2/37 vs 1/28 [15].
• poprawione – FACES: było „odsetki nawrotów w abstrakcie niejednoznaczne", 214 osób; jest: abstrakt błędnie przypisuje 62% i 42% grupom, a w pełnym tekście to odsetki dla całego badania (nawrót objawowy 62%, umiarkowany lub ciężki 42%, utrzymujący się 35%); 214 zgłoszonych, 213 w analizie; zgodne p = 0,61 i 0,50, dyscyplina 98,5% vs 18,8% tygodni z ≥2 porcjami i 57,3% tygodni bez mięsa; tabela Cochrane (66% vs 63%, RR 1,03) potwierdzona [17,18].
• zgodne – Cochrane Limketkai 2019: 18 RCT, 1878 uczestników, 14 z wysokim ryzykiem błędu; niskorafinowane węglowodany 67% vs 64%, RR 1,04; dieta kierowana objawami 48% vs 83%, RR 0,53; dieta wyłączająca 0/16 vs 10/38, RR 0,11 (pewność bardzo niska); dieta niskocząsteczkowa 44% vs 25%, RR 3,13 (0,22–43,84); brak zgłoszonych działań niepożądanych [17].
• zgodne – PURE: 116 087 osób, 21 krajów, mediana 9,7 roku, 467 przypadków (90 ChLC, 377 WZJG), HR 1,82 (1,22–2,72) i 1,67 (1,18–2,37), p trendu = 0,006 [26]; trzy kohorty USA: 245 112 osób, 369 przypadków ChLC, HR 1,70 (1,23–2,35) [27].
• zgodne – Fitzpatrick 2025: 24 osoby, 4 tygodnie, remisja ITT 9/12 vs 7/12, p = 0,67; ≥2,8 g/dobę i 41 emulgatorów; brak różnic w kalprotektynie i CRP; autorzy podkreślają małą moc i eksploracyjny charakter [29].
• zgodne – ADDapt (abstrakt ECCO 2025): 154 osoby, 19 ośrodków, 113 ukończyło; odpowiedź CDAI 49,4% (39) vs 30,7% (23), p = 0,019, skorygowane RR 3,1 (1,5–6,6); remisja RR 2,1 (1,0–4,4); kalprotektyna >50% RR 2,9 (1,1–8,0); bez ciężkich zdarzeń; finansowanie Helmsley [30].
• poprawione – ADDapt: było emulgatory „karagen, CMC, polisorbat 80" i polisorbat 80 „tylko w żywności kontrolnej"; jest: usunięto (streszczenie nie podaje rodzajów emulgatorów); uzupełniono autorów; recenzowanej publikacji pełnego badania nadal nie znaleziono (stan na 30.10.2026) [30].
• zgodne – ECCO 2025: 25 ekspertów, 3 rundy, próg >80%; stwierdzenia 1, 2, 3.1–3.3, 4.1, 5.1–5.4, 7.1–7.2, 8, 9, 11.1–11.2, 12, 14, 15.1, 15.3, 18, 19, 20.1, 21.1, 22.1–22.2, 24, 26.1, 28–30, 32–34, 37, 38, 42 i 47 zgodne co do treści, poziomów dowodów i odsetków zgody (47: także „całkowite unikanie nie jest zalecane") [3].
• poprawione – ESPEN 2023: było „pełnego tekstu nie otwarto, liczby z ESPEN 2020, mógł je zmienić"; jest: zalecenia sprawdzone w streszczeniu wtórnym (Guideline Central): białko, próg B12, wskazania do żelaza dożylnego i zasady nawodnienia bez zmian, CDED u dzieci (B, 100%) i dorosłych (0, 95%) potwierdzone [1,2].
• zgodne – białko 1,2–1,5 g/kg w aktywnej chorobie (GPP, 96%) i ok. 1 g/kg w remisji (GPP, 100%), B12 po resekcji >20 cm jelita krętego, żelazo dożylne przy Hb <100 g/l, unikanie odwodnienia [1,2].
• poprawione – stopnie dowodów ESPEN: było B12 i żelazo „A", omega-3 „B"; jest: A/B opisano jako stopnie z 2020 r., a w 2023 r. B12 B (100%), żelazo B (91–96%), omega-3 A (100%), probiotyki w ChLC B (100%) [1,2].
• zgodne – Nightingale 2021: wysoka wydajność stomii >1,5–2,0 l/dobę, do 31% stomii jelita cienkiego; płyny hipotoniczne 0,5–1,0 l/dobę; roztwór glukozowo-solny o sodzie ≥90 (90–120) mmol/l, łącznie ≥1 l/dobę; pojedynczej siły Dioralyte (60 mmol Na/l) i napoje sportowe niewystarczające; opinia jednego eksperta [34].
• poprawione – Szilagyi 2016: było „OR 2,29 tylko przy zajęciu jelita cienkiego"; jest: OR 2,29 (1,09–4,80) dla ChLC ogółem, WZJG 1,14 (0,69–1,86); podgrupa z jelitem cienkim OR 6,2 (1,01–35,1) tylko w populacjach niskiego ryzyka, w analizie wszystkich nieistotnie; liczby chorych w pracy nie sumują się [32].
• poprawione – Batra 2026: było „17 badań: 7 RCT i 10 obserwacyjnych" i „wysokie ryzyko błędu, niska pewność"; jest: usunięto (abstrakt tego nie podaje), liczby remisji (69%, 67%, OR 2,05; 3,95; 17,33; podtrzymanie 64%, I² = 73,5%) zgodne, dodano OR 2,58 vs dieta kontrolna [11].
• poprawione – ECCO-ESPGHAN 2026: było „preferowane EEN albo CDED z PEN"; jest: abstrakt wymienia dwie opcje przy niskim ryzyku bez rozstrzygania, wysokie ryzyko: anty-TNF od początku [6].
• poprawione – Shariff 2021: było „chińskie badanie 114 osób stomia 22,7% vs 40,9%" i „w innej kohorcie nawrót 11,9% (z EEN)"; jest: dotyczy chorych po średnio 22 dniach optymalizacji żywieniowej (84% EEN), przegląd nie podaje źródła; nawrót 11,9% vs 28,4% (p = 0,044) pochodzi z kohorty Ge 2019 (≥4 tyg. EEN przed laparoskopią) [36].
• zgodne – TASTI-MM: 83 osoby, 6–25 lat, tolerancja 88% vs 52% (aOR 7,7; 2,4–25), remisja objawowa 56% vs 38% (aOR 2,5; 0,98–6,3), kalprotektyna <250 µg/g 34% vs 33% [12].
• zgodne – Cox 2020: 52 osoby, 4 tygodnie, „odpowiednia ulga" 14/27 vs 4/25 (p = 0,007), IBS-SSS −67 vs −34 (p = 0,075), jakość życia 81,9 vs 78,3 (p = 0,042), spadek B. adolescentis, B. longum i F. prausnitzii, wskaźniki zapalenia bez różnic [16].
• zgodne – dieta naśladująca post (Nature Medicine 2026): odpowiedź 69,2% (45) vs 43,8% (14), p = 0,03; remisja 64,6% vs 37,5%, p = 0,02; kalprotektyna −22,0% vs +8,0%, p = 0,03; badanie otwarte, udział autora w firmie L-Nutra [19].
• zgodne – Limketkai 2025 (n = 28): remisja ITT OR 1,41 (1,03–1,93), kalprotektyna per protocol −234 (−465 do −3), bez niedoborów i zdarzeń niepożądanych (dodano OR per protocol 1,18) [20].
• zgodne – metaanaliza Chen 2026: 201 badań, 32 kraje; niedożywienie 27,6%, niedowaga 11,5%, sarkopenia 12,6%, niska masa mięśniowa 48,3%, nadwaga 23,1%, otyłość 13,5% [35].
• zgodne – kohorty: Khalili (83 147 osób, ~17 lat, 164 przypadki ChLC, HR 0,42; 0,22–0,80; WZJG 1,08) [22]; Ananthakrishnan (170 776 kobiet, 26 lat, 269 przypadków, HR 0,59; 0,39–0,90) [25]; Brotherton (1130 z ChLC, aOR 0,59 i 0,58) [24]; Godny (271 osób, 636 kwestionariuszy) [21].
• zgodne – Levenstein 1985 (70 osób, ~29 miesięcy, 8,1 vs 26,6 porcji błonnika tygodniowo) [23]; Yang 2019 (16 badań, 130 431 osób, 1933 przypadki; napoje gazowane RR 1,42, herbata 0,70, alkohol 0,85, kawa 0,82) [31]; Jørgensen 2010 (94 osoby, 1200 IU, nawrót 13% vs 29%, p = 0,06) [37]; Chassaing 2022 (9 vs 7 osób, 15 g CMC, 11 dni, 2 osoby z wnikaniem bakterii) [28]; Svolos 2019 [10]; Akobeng 2018 (4 RCT, 262 osoby, 35% vs 64%, RR 0,54) [14]; Weaver 2021 [33].
• zgodne – AGA 2024 i IOIBD 2020 według abstraktów (w opisie AGA dodano EEN i CDED); liczba „12 zaleceń" AGA nie do sprawdzenia w abstrakcie [4,5].
• zgodne – polskie przeglądy: strony czasopism potwierdzają tytuły, autorów i zakres; [39] zawiera zdanie o zaleceniu rozważenia CDED w wytycznych ESPEN; nagłówek strony [38] podaje nazwę „Forum Leczenia Otyłości" [38,39].
• nie do sprawdzenia – stopnie dowodów i odsetki zgody ESPEN 2020 (np. EEN u dzieci B, 92%; kryteria ciężkiego ryzyka żywieniowego; dane o 687 pacjentach ze stomią; 81,4% remisji w próbie EEN przy zwężeniach): pełny tekst z 2020 r. niedostępny w tej weryfikacji; streszczenie wtórne 2023 podaje dla EEN u dzieci inny stopień (0, 100%), czego nie rozstrzygnięto [1,2].
• nie do sprawdzenia – szczegóły badania diety naśladującej post poza abstraktem (97 uczestników, randomizacja 2:1, CRP p = 0,06, rezygnacje 21,5% vs 9,4%, zmęczenie 52,3%, ból głowy 50,8%): pełny tekst niedostępny; główne wyniki w abstrakcie zgodne [19].
• nie do sprawdzenia – Narula 2017: w raporcie nie ma takiego źródła; sprawdzono Cochrane Narula 2018 [7] i PURE Narula 2021 [26], oba zgodne.