Suplementy w chorobie Leśniowskiego-Crohna: pełny raport

Wniosek

W chorobie Leśniowskiego-Crohna suplementacja ma uzasadnienie głównie przy udokumentowanym niedoborze lub dobrze znanym ryzyku: żelazo (doustnie przy łagodnej niedokrwistości i nieaktywnej chorobie, dożylnie przy aktywnej chorobie, Hb poniżej 10 g/dl lub nietolerancji), witamina B12 po resekcji ponad 20 cm końcowego odcinka jelita krętego, kwas foliowy przy metotreksacie lub sulfasalazynie, witamina D z wapniem dla kości (zwłaszcza przy sterydach) oraz cynk przy potwierdzonym niedoborze [1,2,4,22,26]. Suplementy podawane jako leczenie samej choroby (omega-3, probiotyki, prebiotyki, glutamina, kurkumina, Boswellia, CBD, witamina D) mają dowody negatywne albo bardzo słabe, a wytyczne ECCO 2025, ESPEN i AGA ich w Crohnie nie zalecają [1,2,6,29,30,31]. Dla trenującego z Crohnem kreatyna i białko w proszku nie mają badań w tej chorobie, więc o ich użyciu decyduje indywidualna tolerancja i konsultacja z gastroenterologiem lub dietetykiem.

Poziom dowodów

B. Ocena jest zbiorcza i różni się w zależności od podtematu:

• A/B: dożylne żelazo skuteczniejsze i lepiej tolerowane niż doustne (metaanaliza 5 RCT, 694 chorych, wysokie ryzyko błędu systematycznego, GRADE umiarkowane) [10].
• B: monitorowanie żelaza, B12, folianów i witaminy D oraz leczenie niedoborów (wytyczne ECCO, ESPEN, AGA; część zaleceń to konsensus ekspertów, nie RCT) [1,2,4,5]; probiotyki w Crohnie bez dowodu skuteczności (Cochrane 2020, dotyczy indukcji remisji: 2 małe RCT, bardzo niska pewność; AGA: tylko w badaniach klinicznych; ESPEN 2017: nie w podtrzymaniu) [2,6,31].
• C: witamina D jako sposób na zmniejszenie nawrotów (małe RCT i metaanalizy o niskiej pewności, sprzeczne z wytycznymi ECCO 2025) [20,21,22,23,1]; cynk (obserwacje i jedno małe badanie bez grupy kontrolnej) [26,27,28]; kurkumina, maślan, bylica, konopie/CBD (małe lub pojedyncze badania, wyniki mieszane) [34,40–44].
• D (w dobrych badaniach brak efektu lub brak danych o korzyści): omega-3 w podtrzymywaniu remisji (dwa duże RCT i Cochrane) [29,30]; glutamina, prebiotyk FOS i Boswellia w podtrzymywaniu remisji [33,37,38].
• Brak badań w Crohnie: kreatyna, białko w proszku (poza jednym małym RCT w IBD z sarkopenią), kofeina, elektrolity, aloes, kolagen, „leaky gut” [45,47,49].

Ograniczenia przeglądu: z ESPEN 2023 przeczytałem tylko abstrakt (pełny tekst nieosiągalny), dlatego szczegółowe zalecenia pochodzą z wersji ESPEN 2017, którą przeczytałem w całości [2,3]. Nie znalazłem badań o dawkach magnezu, selenu i witamin A, E, K w Crohnie, polskich wytycznych dotyczących suplementów poza żelazem ani badania z żelazem co drugi dzień w IBD.

Co mówią badania

1. Kogo i jak często badać

• ECCO 2025 (konsensus dietetyczny). Hb i żelazo kontrolować u wszystkich z IBD: przy rozpoznaniu, co najmniej raz na 12 miesięcy w remisji i co najmniej co 3 miesiące przy aktywnej chorobie. Foliany i B12: przy rozpoznaniu i raz w roku. Witamina D: przy rozpoznaniu i raz w roku (niedobór: poniżej 50 nmol/l). Pozostałe mikroskładniki warto badać w remisji, bo w aktywnej chorobie wyniki bywają fałszywe (ferrytyna rośnie, a cynk, selen i foliany spadają w zapaleniu) [1,2].
• AGA 2024 (opinia ekspertów, bez formalnej oceny dowodów): monitorować witaminę D i żelazo u wszystkich, B12 przy rozległej chorobie krętnicy lub po resekcji [5].
• ESPEN 2017 (zalecenie 6, GPP, zgoda 100%): regularnie sprawdzać mikroskładniki i korygować konkretne niedobory [2].
• Częstość niedoborów w remisji (przegląd systematyczny 2023, 42 badania): witamina D niska u 14–76% (11 badań, 968 chorych, progi 25–50 nmol/l), B12 u 4–33%, foliany 0–35%, cynk 50% (2 badania w remisji, 129 chorych; w szerszej puli badań o mieszanej aktywności choroby 4–50%), selen 50–61% (2 starsze badania, 157 chorych), magnez 15–50% (3 badania, 157 chorych), witamina A 1–29%, witamina E 2–45% (po jednym badaniu), witamina K po jednym badaniu (2%). Autorzy: dowody są najmocniejsze dla witamin D i B12; dla reszty zbyt mało i zbyt różnorodnych badań, by ustalić panel badań przesiewowych [24].
• Wczesna choroba (182 chorych, z czego 135 miało zbadany co najmniej jeden mikroskładnik; online 2022): witamina D niska u 71% z 116 zbadanych, ferrytyna niska u 42% z 119, B12 u 22% z 115, cynk u 15% z 34. Badania zlecano według uznania lekarza, więc odsetki mogą być zawyżone [25].
• Chorzy na lekach biologicznych (216 osób, 58% z Crohnem, 12 miesięcy obserwacji): niedobór witaminy C u 16,5%, ferrytyny 14,3%, folianów 14,0%, cynku 12,9%. Autorzy uznali, że poza cynkiem i selenem niedobory nie uzasadniają rutynowych badań [27].
• Suplementacja „na zapas” nie działa. W RCT u 320 osób z IBD w remisji bez niedoborów, na lekach immunomodulujących lub biologicznych, wieloskładnikowy suplement nie zmniejszył liczby zakażeń w 24 tygodnie (opis w ECCO 2025) [1].

2. Żelazo

• Definicje (ECCO 2015). Niedokrwistość wg WHO: Hb poniżej 12 g/dl u kobiet i 13 g/dl u mężczyzn. Bez cech zapalenia niedobór żelaza to ferrytyna poniżej 30 µg/l; przy zapaleniu ferrytyna do 100 µg/l nadal może oznaczać niedobór. Niedokrwistość chorób przewlekłych: ferrytyna powyżej 100 µg/l i TSAT poniżej 20%; ferrytyna 30–100 µg/l sugeruje mieszany obraz [4]. ECCO 2025 podaje to przez pryzmat CRP: niedobór przy ferrytynie poniżej 30 µg/l, gdy CRP poniżej 10 mg/l; poniżej 100 µg/l, gdy CRP powyżej 10 mg/l; gdy CRP niedostępne, TSAT poniżej 16% [1]. Polskie zalecenia (2014) też przyjmują TSAT poniżej 16% [7]. Progi TSAT (16% vs 20%) różnią się między dokumentami.
• Wybór drogi (ECCO 2015, ESPEN 2017). Żelazo dożylne jako pierwsza linia przy klinicznie aktywnej chorobie, wcześniejszej nietolerancji doustnego, Hb poniżej 10 g/dl i gdy potrzebne są leki pobudzające erytropoezę. Doustne tylko przy łagodnej niedokrwistości, nieaktywnej chorobie i bez wcześniejszej nietolerancji. Za dobry efekt uznaje się wzrost Hb o co najmniej 2 g/dl w 4 tygodnie. Doustnie nie więcej niż 100 mg żelaza elementarnego na dobę [2,4]. Po wyleczeniu kontrola co 3 miesiące przez co najmniej rok; ponowne leczenie dożylne przy ferrytynie poniżej 100 µg/l albo Hb poniżej normy [4].
• Doustne vs dożylne (metaanaliza 5 RCT, 694 chorych, 2016). Odpowiedź Hb (wzrost ≥2 g/dl): 65,6% przy dożylnym vs 52,1% przy doustnym (OR 1,57; 95% CI 1,13–2,18). Przerwanie z powodu działań niepożądanych: 2,5% vs 10,9% (OR 0,27; 0,13–0,59). Ciężkie zdarzenia niepożądane częściej przy dożylnym (OR 4,57; 1,11–18,8), w większości uznane za niezwiązane z lekiem. Wszystkie badania bez zaślepienia [10]. Wcześniejsza metaanaliza o takim samym zakresie (5 RCT, 694 chorych) nie znalazła istotnej różnicy odpowiedzi (RR ok. 1,1; 0,9–1,2), co pokazuje wrażliwość wniosków na sposób analizy [11].
• Dożylne: hipofosfatemia. W RCT PHOSPHARE-IBD (97 chorych z IBD i niedokrwistością z niedoboru żelaza) hipofosfatemia wystąpiła u 51,0% po karboksymaltozie żelaza vs 8,3% po derizomaltozie (różnica ryzyka −42,8 pkt; 95% CI −57,1 do −24,6). Badanie krótkie (35 dni), sfinansowane przez producenta derizomaltozy [14].
• Czy żelazo doustne nasila objawy? W RCT otwartym (Crohn n=31, WZJG n=22, kontrola bez zapalenia n=19; 3 miesiące, siarczan żelaza vs sacharoza żelaza) aktywność choroby nie zależała od drogi podania, ale doustne zmieniało mikrobiotę, m.in. zmniejszało udział Faecalibacterium prausnitzii, a chorzy z Crohnem mieli największe zmiany [15]. Metaanaliza [11] przytacza starsze badanie w Crohnie, w którym grupa doustna miała wyższy CDAI; późniejsze porównania sugerują raczej gorszą tolerancję żołądkowo-jelitową niż wzrost wskaźników zapalenia. Dowód: C, brak dużych RCT.
• Żelazo maltolowe (doustne) po niepowodzeniu soli żelaza. RCT fazy 3 (128 chorych z Crohnem lub WZJG, nieaktywna lub łagodna choroba, wcześniejsze niepowodzenie doustnych soli żelaza, 2 × 30 mg dziennie przez 12 tygodni): Hb o 2,25 g/dl wyższe niż na placebo, normalizacja u ok. 2/3 chorych; zdarzenia związane z leczeniem 25% vs 11,7%, przerwania z powodu zdarzeń 13% vs 8%; mediana CDAI w Crohnie spadła z 75 do 51,7 (placebo bez zmian) [12]. W porównaniu z dożylną karboksymaltozą (250 chorych, 52 tygodnie) nie wykazano nie-gorszości: odpowiedź po 12 tygodniach 67% vs 84%, ale Hb po roku 12,8 vs 13,0 g/dl; przerwania z powodu zdarzeń 10% vs 3% [13].
• Dawkowanie co drugi dzień. W IBD nie znalazłem RCT. W badaniu na młodych kobietach z ferrytyną ≤30 µg/l (n=150, po 100 mg żelaza; 90 dni codziennie vs 180 dni co drugi dzień) hepcydyna była niższa przy dawkowaniu co drugi dzień (1,9 vs 3,0 nM), mniej było objawów żołądkowo-jelitowych, a niedobór po 6 miesiącach występował rzadziej (3,0% vs 11,4%; p=0,049), przy podobnej ferrytynie [16]. Przeniesienie na Crohna jest wnioskowaniem (zapalenie podnosi hepcydynę i ogranicza wchłanianie); nie ma badania, które to potwierdzałoby.

3. Witamina B12

• Próg resekcji. Przegląd systematyczny (42 prace, 3732 chorych): resekcje powyżej 30 cm krętnicy wiązały się z niedoborem, poniżej 20 cm nie; przedział 20–30 cm niejednoznaczny; sam Crohn bez resekcji nie zwiększał ryzyka. Żadne z badań nie użyło biomarkerów potwierdzających (MMA, homocysteina), więc sam poziom B12 w surowicy bywa niewystarczający [17]. ESPEN 2017: po resekcji powyżej 20 cm dystalnej krętnicy należy podawać B12 (zalecenie A, zgoda 100%); częstość niedoboru w Crohnie 5,6–38% [2]. ECCO 2025: po resekcji powyżej 20 cm lub przy diecie wegańskiej rozważyć profilaktykę; MMA (± holoTC) czulsze niż sam poziom B12 [1].
• Domięśniowo. ESPEN 2017: przy klinicznym niedoborze 1000 µg domięśniowo co drugi dzień przez tydzień, potem co miesiąc „do końca życia”; profilaktycznie 1000 µg co miesiąc po resekcji powyżej 20 cm [2].
• Doustnie. Retrospektywne badanie w Crohnie (94 chorych, Hiszpania): u 76 leczonych z niedoborem poziom B12 powyżej 200 pg/ml uzyskano u 94,7%, najczęściej dawką 1 mg/dobę (69,7% chorych); w podtrzymaniu u 81,7% z 82 (najczęściej 2 mg tygodniowo). Tylko 24 z 94 chorych (25,5%) miało resekcję krętnicy, nie oznaczano MMA ani homocysteiny, a chorzy z objawami neurologicznymi nie byli włączeni [19]. W Cochrane (3 RCT, 153 osoby, nie tylko Crohn; według autorów badania [19] dwa z tych RCT wykluczały chorych z IBD) doustne 1000 µg/dobę nie różniło się klinicznie od domięśniowego w normalizacji poziomu; badanie z 2000 µg/dobę dało lepszy wynik doustnie (różnica średnich 680 pg/ml); brak danych o objawach, pewność niska [18]. ESPEN: droga pozajelitowa pozostaje standardem, doustna „może stać się standardem” [2].

4. Kwas foliowy

• Zalecenie ESPEN 2017 (B, zgoda 100%): suplementować foliany u wybranych chorych, np. na sulfasalazynie i metotreksacie. Metotreksat hamuje reduktazę dihydrofolianową, sulfasalazyna zaburza wchłanianie folianów. Schemat jak w wytycznych ECCO/ESPGHAN dla dzieci, uznany przez panel także dla dorosłych: 5 mg raz w tygodniu 24–72 h po metotreksacie albo 1 mg dziennie 5 dni w tygodniu [2].
• Sulfasalazyna: w małym badaniu włoskim (30 chorych) miesiąc 15 mg kwasu foliowego albo folinowego odbudował zapasy, folinowy skuteczniej [2].
• Jak często niedobór: badanie hiszpańskie przytoczone w ESPEN: 22,3% w Crohnie vs 4,3% w WZJG; w innych przeglądach niedobór folianów bywa rzadki, częstszy w krajach bez fortyfikacji żywności, np. w Europie [1,2]. Ryzyko niedokrwistości megaloblastycznej rośnie przy folianach w surowicy poniżej 7 nmol/l [1].
• Ciąża: kwas foliowy co najmniej 4 tygodnie przed poczęciem i do 12. tygodnia ciąży [1].

5. Witamina D

• Częstość niedoboru: 14–76% w remisji [24], 71% we wczesnej chorobie [25]; ECCO 2025: niedobór częsty, może wiązać się z gorszym przebiegiem, a normalizacja z lepszymi wynikami w badaniach obserwacyjnych (związek, nie dowód przyczyny) [1].
• Jørgensen 2010 (RCT, Dania). Włączono 108 chorych w remisji, 14 wykluczono później; w analizie 94 (46 vs 48), witamina D3 1200 IU/dobę vs placebo przez 12 miesięcy. 25(OH)D wzrosło ze średnio 69 do 96 nmol/l w 3 miesiące. Nawrót: 13% (6/46) vs 29% (14/48), różnica 16 punktów procentowych, p=0,06 (nieistotna) [22].
• Narula 2017 (pilotowy RCT, Kanada). 34 chorych w remisji (18 vs 16), 10 000 IU vs 1000 IU na dobę przez 12 miesięcy. 25(OH)D z 73,5 do 160,8 nmol/l przy 10 000 IU. Nawroty w analizie wg zamiaru leczenia 33,3% vs 68,8% (p=0,084, nieistotne); w analizie zgodnej z protokołem 0/12 vs 3/8 (p=0,049, bardzo mała próba) [23].
• Cochrane 2023 (22 RCT, 1874 uczestników, 10 badań w Crohnie). IBD ogółem: nawroty mogą być rzadsze niż na placebo (RR 0,57; 95% CI 0,34–0,96; 3 badania, 310 osób; niska pewność). W Crohnie wysoka vs niska dawka: RR 0,48 (0,23–1,01; jedno badanie, 34 osoby; niska pewność). Wniosek autorów: dowody zbyt niepewne [20].
• Metaanaliza Valvano 2024 (12 RCT). Nawrót (7 z 12 RCT raportowało go jako wynik dychotomiczny): RR 0,64 (0,46–0,89; 458 chorych; I²=25%). Korzyść „solidna tylko w Crohnie”: w remisji RR 0,47 (0,27–0,82; I²=0%). WZJG: tylko 2 badania, 67 chorych [21].
• ECCO 2025 mówi inaczej (zalecenie 19.3, poziom EL1, zgoda 100%): witamina D i omega-3 nie są zalecane do podtrzymywania remisji w Crohnie ani WZJG; przytoczono Cochrane i cztery inne metaanalizy. Dopisek: suplementacja nie jest przeciwwskazana i może pomóc, zwłaszcza przy niedoborze [1]. Prawdopodobne wyjaśnienie rozbieżności to małe, niejednorodne RCT o niskiej pewności i różny dobór badań do metaanaliz (wniosek własny). Praktycznie: witaminy D nie traktować jako leku na Crohna, tylko jako leczenie niedoboru i ochronę kości.
• Dawki i cele. Konsensus ekspertów Europy Środkowo-Wschodniej (współautor z Polski; metoda Delphi, 10 ekspertów, finansowanie firmy farmaceutycznej, bez rejestrowanego przeglądu systematycznego): profilaktyka 800–2000 IU/dobę (listopad–kwiecień u zdrowych dorosłych); przy malabsorpcji lub otyłości 2–3 razy więcej, bez przekraczania 4000 IU/dobę bez kontroli; leczenie niedoboru (25(OH)D poniżej 20 ng/ml = 50 nmol/l) do 6000 IU/dobę, w wybranych przypadkach nawet do 10 000 IU, przez 4–12 tygodni, potem 800–2000 IU; cel w leczeniu 30–50 ng/ml (75–125 nmol/l); kontrola po 6–12 tygodniach; w IBD zwykle 5000–10 000 IU/dobę osiąga cel; toksyczność od ponad 100 ng/ml [8]. ECCO 2025: optymalne schematy uzupełniania w IBD nie są znane [1].

6. Wapń i kości przy sterydach

• ESPEN 2017 (zalecenie B, zgoda 96%): u chorych z aktywną chorobą lub leczonych sterydami monitorować wapń i 25(OH)D w surowicy i suplementować w razie potrzeby; osteopenię i osteoporozę leczyć wg wytycznych osteoporozy. Limitować sterydy. RCT: 132 chorych z osteopenią w Crohnie, ryzedronian 35 mg raz w tygodniu z wapniem i witaminą D poprawił gęstość kości w kręgosłupie lędźwiowym po 2 latach; sam wapń 1 g/dobę nie poprawił gęstości kości po roku u chorych na sterydach z osteoporozą [2].
• ECCO 2025 (zalecenie 37): spożycie wapnia w IBD jest często poniżej norm; ocenić podaż z diety [1]. Ograniczanie nabiału z powodu nietolerancji laktozy może pogorszyć stan odżywienia i kości [48].
• Dawek wapnia dla Crohna w znalezionych wytycznych nie podano. Górna granica EFSA dla wapnia ze wszystkich źródeł: 2500 mg/dobę (dokument z 2006 r.) [9].

7. Cynk

• Częstość i skutki. ECCO 2025 cytuje metaanalizę: niedobór cynku u ok. 50% dorosłych z IBD, zwłaszcza z Crohnem [1]. Rejestr 996 chorych (773 Crohn, 223 WZJG; niedobór: cynk poniżej 0,66 µg/ml): w Crohnie niedobór wiązał się z hospitalizacjami (OR 1,44; 95% CI 1,02–2,04), operacjami (OR 2,05; 1,38–3,05) i powikłaniami (OR 1,50; 1,04–2,15); normalizacja cynku w ciągu 12 miesięcy wiązała się z lepszymi wynikami (badanie obserwacyjne) [26]. U chorych na biologikach (n=216) niedobór cynku w Crohnie wiązał się z operacją (p=0,002) i sterydami (p<0,001) [27].
• Czy suplementacja pomaga? Skuteczność jest słabo poznana [1]. Jedyne znalezione badanie interwencyjne w Crohnie: 12 chorych w remisji z podwyższoną przepuszczalnością jelit, siarczan cynku 110 mg 3 razy dziennie przez 8 tygodni; stosunek laktuloza/mannitol spadł z 0,041 do 0,026; 10 chorych z normalną przepuszczalnością nie miało nawrotu przez 12 miesięcy (jedno z dwóch z utrzymaną przepuszczalnością miało). Bez grupy kontrolnej [28].
• Bezpieczeństwo: górna granica EFSA 25 mg cynku/dobę; wysokie, długo stosowane dawki antagonizują miedź (m.in. niedokrwistość, neutropenia) [9]. 110 mg siarczanu cynku to ok. 25 mg cynku pierwiastkowego (przeliczenie własne), czyli ok. 75 mg/dobę przy trzech dawkach, trzykrotność granicy EFSA. Taki schemat tylko pod kontrolą lekarza.

8. Magnez, selen, witaminy A, E, K

• Magnez: niski u ok. 15–50% (3 badania, 157 chorych w remisji) [24]. Wyszukiwarka dała tylko opisy przypadków i małe serie przy wysokiej przetoce lub ileostomii (nie otwierałem pełnych tekstów), więc dawek nie podaję. Górna granica EFSA dla magnezu z suplementów 250 mg/dobę, ustalona na podstawie łagodnego działania przeczyszczającego [9], co przy biegunce ma znaczenie praktyczne.
• Selen: niski u ok. 50–61% w dwóch starszych badaniach [24]; ECCO 2025: niedobór selenu rzadki [1]. W kohorcie na biologikach niedobór selenu wiązał się z zaostrzeniem WZJG (p=0,001), nie Crohna [27]. Nie znalazłem RCT suplementacji selenem. Górna granica EFSA (2006): 300 µg/dobę [9].
• Witaminy A, E, K: niedobory bywają przy złym wchłanianiu tłuszczów (1–29% dla A, jedno badanie 45% dla E, jedno 2% dla K) [24]; ECCO 2025: niedobory A, E, C i selenu wydają się rzadkie [1]. Brak badań dawek; uzupełniać po potwierdzeniu niedoboru.

9. Suplementy bez dowodu skuteczności w Crohnie

• Omega-3 (EPIC-1 i EPIC-2, JAMA 2008). Kwasy omega-3 w postaci wolnych kwasów tłuszczowych 4 g/dobę vs placebo, do 58 tygodni, remisja Crohna: EPIC-1 363 chorych, nawrót po roku 31,6% vs 35,7% (p=0,30); EPIC-2 375 chorych, 47,8% vs 48,8% (p=0,48) [29]. Cochrane 2014: 6 RCT, 1039 chorych, nawrót 39% vs 47% (RR 0,77; 0,61–0,98; bardzo niska jakość); w dwóch dużych badaniach o niskim ryzyku błędu RR 0,88 (0,74–1,05; 738 chorych; umiarkowana jakość). Więcej biegunki (RR 1,36; 1,01–1,84) i objawów z górnego odcinka (RR 1,65; 1,25–2,18) [30]. ESPEN 2017: nie zalecać (B) [2]; ECCO 2025: nie zalecane (EL1); przegląd 83 RCT (41 751 uczestników): minimalny wpływ na aktywność IBD [1].
• Probiotyki. Cochrane 2020 (indukcja remisji): 2 RCT, 46 chorych, remisja po 6 miesiącach RR 1,06 (0,65–1,71), pewność bardzo niska [31]. AGA 2020: u dorosłych i dzieci z Crohnem probiotyki tylko w badaniach klinicznych (luka wiedzy); przegląd techniczny: 1 badanie (11 osób) w indukcji i 11 badań w podtrzymaniu, bez ogólnej korzyści, jakość niska [6]. ESPEN 2017: nie stosować w aktywnym Crohnie (B) ani w podtrzymaniu (0); skuteczne szczepy (E. coli Nissle, VSL#3) dotyczą WZJG i zapalenia zbiornika; ostrzeżenie o bakteriemii po L. rhamnosus GG [2]. Parasolowy przegląd 20 metaanaliz IBD (2025): mniej nawrotów vs placebo (RR 0,55; 0,22–0,88), ale wysoka heterogeniczność i nakładanie się prób, bez rozdziału na Crohna [32].
• Prebiotyki. RCT fruktooligosacharydy 15 g/dobę, 103 chorych z aktywnym Crohnem, 4 tygodnie: odpowiedź kliniczna 22% vs 39% placebo (p=0,067), więcej rezygnacji w grupie FOS (26% vs 8%) [33]. ECCO 2025: prebiotyki nie zalecane w Crohnie [1].
• Kurkumina. Metaanaliza 13 RCT z placebo (2025): 11 w WZJG, tylko 2 w Crohnie; w Crohnie brak przewagi nad placebo [34]. ECCO 2025: kurkumina z QingDai co najwyżej jako dodatek w łagodnym WZJG [1].
• Maślan. RCT mikrokapsułkowanego maślanu (140 chorych z IBD, 60 z Crohnem): w Crohnie po suplementacji poprawa HBI (p=0,013), kalprotektyny (p=0,047) i jakości życia (p<0,001); abstrakt podaje zmiany przed/po, nie potwierdza jasno różnicy względem placebo; dawki nie podano [44].
• Glutamina. Cochrane 2016: 2 małe RCT (42 osoby), remisja 44% vs 56% (RR 0,80; 0,31–2,04), niska jakość [37]. ECCO 2025: nie zalecana w indukcji; w zespole krótkiego jelita doustna lub podskórna glutamina nie poprawia adaptacji jelita [1].
• Boswellia (kadzidłowiec). RCT w remisji (82 randomizowanych, 6 kapsułek po 400 mg dziennie przez 52 tygodnie): utrzymanie remisji 59,9% vs 55,3% placebo (p=0,85), przerwano przedwcześnie [38]. Starsze niemieckie badanie H15 vs mesalazyna (102 chorych): CDAI −90 vs −53, hipoteza nie-gorszości potwierdzona; nie-gorszość wobec mesalazyny (lek o ograniczonej skuteczności w Crohnie według wiedzy ogólnej, bez źródła w tym przeglądzie) nie dowodzi przewagi nad placebo [39].
• Bylica (Artemisia absinthium). Omer 2007 (40 chorych, 3 × 500 mg/dobę, 10 tygodni, redukcja sterydów): remisja prawie pełna u 13/20 vs 0/20, ponowne włączenie sterydów 2/20 vs 16/20 [40]. Krebs 2010 (20 chorych, 3 × 750 mg przez 6 tygodni, kontrola bez placebo): TNF-α z ok. 24,5 do 8,0 pg/ml; remisja 8 vs 2; bez p-values w abstrakcie [41]. Ta sama grupa autorów, małe próby, brak niezależnego powtórzenia, w jednym brak placebo, więc dowód jest niski (C), a długoterminowego bezpieczeństwa nie badano.
• Konopie i CBD. Cochrane 2018: 3 RCT, 93 chorych z aktywnym Crohnem. Papierosy z THC (n=21): remisja 45% vs 10% (RR 4,55; 0,63–32,56, nieistotne). Olej CBD 5% (n=22): remisja 40% vs 33% (RR 1,20; 0,36–3,97). Olej konopny 15% CBD i 4% THC (n=50): CDAI niższe o 94 punkty (95% CI −148,9 do −39,1), SF-36 +16,4; pewność bardzo niska do niskiej [42]. Naftali 2017 (n=20, CBD 10 mg × 2 dziennie, 8 tygodni): CDAI 337→220 vs 308→216, bez różnicy [43].
• Aloes, kolagen, „leaky gut”. Nie znalazłem badań tych suplementów u ludzi z Crohnem. Aloes: dane z myszy i hodowli komórek; kolagen: trwa badanie u zdrowych dorosłych (nie u chorych z Crohnem). Jedyne ludzkie dane dla „uszczelniania jelit” to cynk (pkt 7, 12 osób, bez grupy kontrolnej) [28]. Nie wykazano, że poprawa przepuszczalności jest celem leczenia, który zmienia przebieg choroby.

10. Interakcje z lekami

• Metotreksat i sulfasalazyna: foliany (pkt 4) [2].
• Sterydy: wapń i witamina D (pkt 6) [2]; psyllium i siemię lniane mogą opóźniać lub zmniejszać wchłanianie glikokortykosteroidów, odstęp ok. 1 godziny [36].
• Dziurawiec indukuje CYP3A4/P-gp i może obniżać stężenia cyklosporyny, takrolimusu, tofacytynibu i glikokortykosteroidów. Echinacea: teoretyczna immunostymulacja, autorzy przeglądu odradzają ją z metotreksatem, azatiopryną, lekami biologicznymi i inhibitorami JAK. Zielona herbata (duże dawki EGCG) i aloes: ryzyko hepatotoksyczności razem z metotreksatem lub azatiopryną. Kurkuma i boswellia: możliwe podniesienie stężeń cyklosporyny i takrolimusu. Większość tych danych to badania in vitro, na szczurach i pojedyncze opisy przypadków; znaczenie kliniczne bywa niejasne [36].
• Tiopuryny i leki biologiczne: nie znalazłem badań interakcji z popularnymi suplementami poza wyżej wymienionymi; do czasu ustaleń nie łączyć nowych ziół z lekiem bez konsultacji.
• Żelazo doustne i cynk: bez badań interakcji w znalezionych źródłach.

11. Dla trenujących z Crohnem

• Kreatyna. Brak kontrolowanych badań u ludzi z IBD: jeden opis przypadku (1,5 g/dobę, poprawa objawów i endoskopii), pilotaż RCT w WZJG (2 × 7 g/dobę, 12 chorych) opisany w 2021 r. jako trwający (wyników nie znalazłem), reszta to modele mysie [45]. Stanowisko ISSN 2017: kreatyna jest bezpieczna (do 30 g/dobę przez 5 lat u zdrowych i w populacjach klinicznych), brak przekonujących dowodów szkodliwości dla nerek, nie zwiększa dolegliwości żołądkowo-jelitowych; standardowa dawka 3–5 g/dobę; przegląd zamówiony przez branżę suplementów [46]. U osoby z biegunką i ryzykiem odwodnienia warto pilnować nawodnienia i funkcji nerek (wniosek własny, bez badań w Crohnie).
• Białko w proszku. Jedyne RCT w IBD: 28 chorych z sarkopenią (15 vs 13), serwatka 10 g/dobę + trening oporowy 3 razy w tygodniu przez 8 tygodni: masa mięśniowa (ASM/wzrost²) 7,03 vs 6,33 kg/m² (p=0,035 dla interakcji grupa × czas), siła chwytu bez istotnej różnicy; tolerancji nie raportowano; osoby z alergią na mleko wykluczono [47]. Laktoza: metaanaliza 17 badań wykazała więcej złego trawienia laktozy w IBD, ale u Crohna tylko przy zajęciu jelita cienkiego, w zależności od pochodzenia etnicznego; ograniczanie nabiału może pogarszać stan odżywienia i kości [48]. Różnice między koncentratem a izolatem (laktoza) oraz zawartość polioli i inuliny w batonach to wiedza ogólna, nieprzetestowana w IBD. ECCO 2025: u chorych w remisji z objawami jak w IBS zalecana dieta low-FODMAP (EL1) [1], co sugeruje ostrożność z poliolami.
• Kofeina. Przegląd 2026: umiarkowane spożycie (100–300 mg/dobę) zwykle tolerowane i hipotetycznie neutralne lub korzystne; dane z badań przekrojowych i przedklinicznych, bardzo mało RCT; u Crohna większa ostrożność (część pijących kawę zgłasza pogorszenie objawów); brak wytycznych dla kofeiny w IBD [49]. Duże dawki w preparatach przedtreningowych nie były badane w Crohnie.
• Elektrolity. ECCO 2025: w zespole krótkiego jelita w Crohnie izotoniczne roztwory nawadniające o wysokiej zawartości sodu mogą pomagać w utrzymaniu nawodnienia (EL4) [1]. Brak badań napojów sportowych w Crohnie; zwykłe napoje izotoniczne zawierają cukry osmotycznie czynne (ocena własna).
• Jakość suplementów. W analizie 634 suplementów z 13 krajów 14,8% zawierało niedeklarowane sterydy anabolowe (21,1% u firm sprzedających prohormony, 9,6% u pozostałych) [50]. Seria 10 przypadków uszkodzenia wątroby przez kurkumę w USA (latencja 1–4 miesiące; jedna osoba zmarła; 7 z 10 nosicieli HLA-B*35:01; 3 z 7 produktów zawierały piperynę) [35]. To ważne zwłaszcza przy lekach hepatotoksycznych (metotreksat, tiopuryny).

Dawkowanie i stosowanie (suplementy)

Poniżej: kiedy warto, kiedy nie, jak dawkować. Dawki podaję tak, jak w cytowanych wytycznych i badaniach; nie są indywidualną receptą.

• Żelazo. Warto: ferrytyna poniżej 30 µg/l (bez zapalenia) lub poniżej 100 µg/l przy CRP powyżej 10 mg/l, zwłaszcza z niedokrwistością [1,4]. Doustnie tylko przy łagodnej niedokrwistości, nieaktywnej chorobie i bez wcześniejszej nietolerancji; maksymalnie 100 mg żelaza elementarnego na dobę [2,4]. Dożylnie przy aktywnej chorobie, Hb poniżej 10 g/dl, nietolerancji lub braku odpowiedzi [2,4]. Nie: bez badań krwi i bez niedoboru (ECCO 2025 wskazuje profilaktykę tylko w wybranych grupach: ciąża, diety wegetariańskie i wegańskie, niedokrwistość chorób przewlekłych [1]); nie poprzestawać na żelazie doustnym przy aktywnej chorobie. Kontrola: Hb i ferrytyna co 3 miesiące przez rok po leczeniu [4].
• B12. Warto: po resekcji powyżej 20 cm krętnicy (zwłaszcza powyżej 30 cm), przy dietach wegańskich, przy niskim B12 lub podwyższonym MMA [1,2,17]. Domięśniowo 1000 µg co miesiąc (profilaktyka) lub 1000 µg co drugi dzień przez tydzień, potem co miesiąc (niedobór kliniczny) [2]; doustnie 1000 µg/dobę ma dane z Crohna, ale tylko z badania retrospektywnego, w którym resekcję krętnicy miała mniej niż jedna trzecia chorych [19]. Nie: przy Crohnie bez resekcji sama choroba krętnicy nie musi powodować niedoboru [17], choć ECCO 2025 zaleca coroczne monitorowanie B12 przy zajęciu krętnicy [1]. Objawy neurologiczne (drętwienie, zaburzenia chodu) wymagają pilnej konsultacji; badania doustnej B12 w Crohnie wykluczały takie osoby [19].
• Kwas foliowy. Warto: przy metotreksacie, sulfasalazynie, planowaniu ciąży [1,2]. Dawka: 5 mg raz w tygodniu 24–72 h po metotreksacie albo 1 mg dziennie 5 dni w tygodniu [2]. Nie: samodzielnie dużymi dawkami bez przyczyny; górna granica EFSA dla kwasu foliowego z suplementów to 1 mg/dobę (ryzyko maskowania niedoboru B12), a schemat 5 mg tygodniowo przy metotreksacie to leczenie pod nadzorem lekarza [2,9].
• Witamina D. Warto: przy 25(OH)D poniżej 50 nmol/l (20 ng/ml), przy sterydach, w sezonie jesienno-zimowym w Polsce, przy zajęciu jelita cienkiego i słabym wchłanianiu [1,8]. Dawka: profilaktycznie 800–2000 IU/dobę, przy niedoborze do 6000 IU/dobę (w wybranych przypadkach do 10 000) przez 4–12 tygodni, potem 800–2000 IU, z kontrolą po 6–12 tygodniach, cel 30–50 ng/ml (75–125 nmol/l) [8]. Nie: jako sposób na „zapobieganie nawrotom” bez niedoboru (wytyczne ECCO 2025 tego nie zalecają) i nie przekraczać 4000 IU/dobę bez kontroli stężenia [1,8].
• Wapń. Warto: gdy podaż z diety jest niska (zwłaszcza przy ograniczaniu nabiału i na sterydach) i według wytycznych osteoporozy [1,2]. Nie: powyżej 2500 mg/dobę ze wszystkich źródeł [9]. Wapń sam nie poprawił gęstości kości w badaniu na sterydach [2].
• Cynk. Warto: tylko przy potwierdzonym niedoborze (cynk w surowicy poniżej 0,66 µg/ml w kohorcie Siva; w zapaleniu stężenie cynku spada, więc wynik interpretować w remisji) [1,2,26]. Dawka terapeutyczna nieustalona; schemat z badania Sturniolo (110 mg siarczanu cynku 3 razy dziennie, ok. 75 mg cynku pierwiastkowego na dobę) przekracza 25 mg górnej granicy EFSA [9,28]. Nie: długotrwale powyżej 25 mg/dobę bez kontroli miedzi.
• Magnez, selen, witaminy A, E, K. Warto: po potwierdzeniu niedoboru i wskazaniu lekarza; nie jako rutynowy dodatek [1,24]. Magnez z suplementów: ostrożnie przy biegunce (próg EFSA 250 mg) [9].
• Omega-3, probiotyki, prebiotyki, glutamina, kurkumina, Boswellia, bylica, CBD, maślan, aloes, kolagen. Nie jako leczenie Crohna (pkt 9). Probiotyk w Crohnie tylko w badaniu klinicznym [6]. Jeśli ktoś mimo to chce spróbować, ustalić to z gastroenterologiem, wybrać jeden suplement na raz, ocenić po 8–12 tygodniach (wniosek własny) i unikać ziół razem z lekami immunosupresyjnymi (pkt 10).
• Kreatyna. Dawka 3–5 g/dobę ma uzasadnienie w stanowisku ISSN dla osób zdrowych; w remisji, u osoby bez problemów nerkowych i z dobrym nawodnieniem można ją rozważyć, ale to wniosek z ISSN, nie z badań w Crohnie, których nie ma [45,46].
• Białko w proszku. Jeśli sprawdza się dobrze, porcja ok. 20–30 g; przy złej tolerancji spróbować izolatu lub białka roślinnego i obserwować objawy. Jedyne RCT w IBD użyło 10 g/dobę [47]; wartość 20–30 g to praktyka sportowa, nie wynik tych badań.

Formy i porównania

• Żelazo doustne: siarczan żelaza (standard w RCT u chorych z IBD) vs żelazo maltolowe (30 mg 2 razy dziennie; skuteczne po niepowodzeniu soli, ale nie spełniło nie-gorszości wobec dożylnego po 12 tygodniach) [12,13,15].
• Żelazo dożylne: karboksymaltoza (hipofosfatemia u 51% w 35 dni) vs derizomaltoza (8,3%) [14].
• B12: domięśniowo (standard ESPEN) vs doustnie 1000 µg/dobę (dane retrospektywne w Crohnie i RCT niskiej pewności poza Crohnem) [2,18,19].
• Foliany: kwas foliowy vs kwas folinowy (folinowy skuteczniej odbudował zapasy przy sulfasalazynie w małym badaniu) [2].
• Witamina D: D3 jest preferowana; kalcyfediol jako alternatywa przy otyłości lub malabsorpcji, ale zalecenia środkowoeuropejskie wolą cholekalcyferol ze względu na mniejsze doświadczenie [8].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Żelazo: doustne może wywoływać zaparcia, nudności i ból brzucha (żelazo maltolowe: zaparcia 8,3% vs 1,7% placebo) [12]. Dożylne: hipofosfatemia, w metaanalizie więcej ciężkich zdarzeń niepożądanych (zwykle niezwiązanych z lekiem) [10,14].
• Cynk: niedobór miedzi przy przewlekłym nadmiarze [9]. Magnez: biegunka osmotyczna [9]. Witamina D: toksyczność przy 25(OH)D powyżej 100 ng/ml (250 nmol/l); jednorazowe dawki powyżej 50 000 IU unikać [8]; w badaniu Narula po 10 000 IU/dobę średni poziom 160,8 nmol/l [23].
• Omega-3: więcej biegunki i objawów ze strony górnego odcinka przewodu [30]. Probiotyki: rzadkie bakteriemie, zwłaszcza przy ciężkim zapaleniu [2]. Kurkumina: uszkodzenie wątroby (HLA-B*35:01, piperyna) [35]. Zielona herbata (EGCG), aloes, dziurawiec, echinacea: interakcje z lekami (pkt 10) [36].
• Czerwone flagi, kiedy iść do lekarza:
  • Pilnie (dzień ten sam, SOR): krew w stolcu z osłabieniem lub zawrotami głowy, gorączka z silnym bólem brzucha, wymioty z wzdęciem i brakiem gazów (niedrożność), zasłabnięcie lub szybkie bicie serca przy niedokrwistości, silne odwodnienie przy ileostomii z dużym wydzielaniem [wiedza kliniczna ogólna, bez źródła z tego przeglądu].
  • W ciągu kilku dni: nasilone zmęczenie, bladość, duszność wysiłkowa (niedokrwistość); drętwienie kończyn, zaburzenia równowagi, depresja lub zaburzenia pamięci (możliwy niedobór B12) [1]; kurcze i drżenia przy przewlekłej biegunce lub ileostomii (możliwy niedobór elektrolitów) [wiedza ogólna, bez źródła z tego przeglądu]; żółtaczka, ciemny mocz, silny świąd po kurkumie lub innych ziołach (wątroba) [35]; ból kości, złamanie niskoenergetyczne przy sterydach [2].
  • Przed rozpoczęciem jakiegokolwiek suplementu: w trakcie rzutu choroby, przy planowaniu ciąży, przy lekach immunosupresyjnych (metotreksat, tiopuryny, biologiki, inhibitory JAK, takrolimus).

Mity

• „Probiotyk lub prebiotyk to naturalne leczenie Crohna.” Nie: wytyczne AGA 2020, ESPEN 2017 i ECCO 2025 tego nie zalecają, Cochrane 2020 (indukcja remisji) nie znalazło dowodów skuteczności [1,2,6,31].
• „Omega-3 chronią przed nawrotem Crohna.” Nie: dwa duże RCT (n=363 i 375) bez efektu [29,30].
• „Kurkuma działa na Crohna jak na WZJG.” Dowody dotyczą głównie WZJG; w Crohnie 2 RCT bez przewagi, a suplementy bywają hepatotoksyczne [34,35].
• „Duża dawka witaminy D (10 000 IU) zapobiega nawrotom.” Podnosi poziom, ale redukcja nawrotów w jedynym RCT była nieistotna w analizie głównej [23]; ECCO 2025 nie zaleca witaminy D do podtrzymywania remisji [1].
• „Żelazo doustne zawsze pogarsza Crohna.” W RCT aktywność choroby nie zależała od drogi podania, ale doustne częściej nie jest tolerowane i zmienia mikrobiotę; przy aktywnej chorobie preferuje się dożylne [4,15].
• „Wystarczy ferrytyna powyżej 30, żeby wykluczyć niedobór żelaza.” Nie: przy zapaleniu ferrytyna do 100 µg/l może nadal oznaczać niedobór [4].
• „Multiwitamina na wszelki wypadek pomoże.” RCT u 320 osób bez niedoborów: bez wpływu na zakażenia [1].
• „Leaky gut leczy się cynkiem, glutaminą lub kolagenem.” Dla glutaminy dane negatywne (Cochrane), dla kolagenu i aloesu brak badań u chorych, dla cynku jedno małe badanie bez grupy kontrolnej [28,37].
• „CBD działa na Crohna.” Małe RCT nie wykazały efektu, Cochrane: pewność bardzo niska [42,43].

Źródła

1. Svolos V, Gordon H, Lomer MCE i wsp. European Crohn's and Colitis Organisation consensus on dietary management of inflammatory bowel disease. J Crohns Colitis 2025;19(9):jjaf122. Konsensus ekspertów (wytyczne). https://doi.org/10.1093/ecco-jcc/jjaf122
2. Forbes A, Escher J, Hébuterne X i wsp. ESPEN guideline: Clinical nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr 2017;36:321–347. Wytyczne. https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/61910/
3. Bischoff SC, Bager P, Escher J i wsp. ESPEN guideline on Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr 2023;42(3):352–379. Wytyczne (przeczytany tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36739756/
4. Dignass AU, Gasche C, Bettenworth D i wsp. European consensus on the diagnosis and management of iron deficiency and anaemia in inflammatory bowel diseases. J Crohns Colitis 2015;9(3):211–222. Konsensus ECCO. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25518052/
5. Hashash JG, Elkins J, Lewis JD, Binion DG. AGA Clinical Practice Update on Diet and Nutritional Therapies in Patients With Inflammatory Bowel Disease: Expert Review. Gastroenterology 2024;166(3):521–532. Opinia ekspertów. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38276922/
6. Su GL, Ko CW, Bercik P i wsp. AGA Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders. Gastroenterology 2020;159(2):697–705. Wytyczne. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32531291/
7. Kaniewska M, Bartnik W, Gonciarz M i wsp. Iron deficiency anaemia in patients with inflammatory bowel disease: National Consultant for Gastroenterology Working Group Recommendations. Prz Gastroenterol 2014;9(5):259–263. Zalecenia polskiej grupy roboczej. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4223112
8. Pludowski P, Takacs I, Boyanov M i wsp. Clinical Practice in the Prevention, Diagnosis and Treatment of Vitamin D Deficiency: A Central and Eastern European Expert Consensus Statement. Nutrients 2022;14(7):1483. Konsensus ekspertów (finansowanie firmy farmaceutycznej). https://doi.org/10.3390/nu14071483
9. European Food Safety Authority. Tolerable Upper Intake Levels for Vitamins and Minerals. Raport naukowy EFSA, luty 2006. Opinia instytucji (starszy dokument; część wartości mogła zostać później zaktualizowana). https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/efsa_rep/blobserver_assets/ndatolerableuil.pdf
10. Bonovas S, Fiorino G, Allocca M i wsp. Intravenous Versus Oral Iron for the Treatment of Anemia in Inflammatory Bowel Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Medicine (Baltimore) 2016;95(2):e2308. Metaanaliza. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4718233
11. Abhyankar A, Moss AC. Iron Replacement in Patients with Inflammatory Bowel Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. Inflamm Bowel Dis 2015;21(8):1976–1981. Metaanaliza. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4509976
12. Gasche C, Ahmad T, Tulassay Z i wsp. Ferric maltol is effective in correcting iron deficiency anemia in patients with inflammatory bowel disease: results from a phase-3 clinical trial program. Inflamm Bowel Dis 2015;21(3):579–588. RCT. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4342319
13. Howaldt S, Domènech E, Martinez N, Schmidt C, Bokemeyer B. Long-term effectiveness of oral ferric maltol vs intravenous ferric carboxymaltose for the treatment of iron-deficiency anemia in patients with inflammatory bowel disease: a randomized controlled noninferiority trial. Inflamm Bowel Dis 2021 (online);28(3):373–384. RCT. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8889281
14. Zoller H, Wolf M, Blumenstein I i wsp. Hypophosphataemia following ferric derisomaltose and ferric carboxymaltose in patients with iron deficiency anaemia due to inflammatory bowel disease (PHOSPHARE-IBD). Gut 2023;72(4):644–653. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36343979/
15. Lee T, Clavel T, Smirnov K i wsp. Oral versus intravenous iron replacement therapy distinctly alters the gut microbiota and metabolome in patients with IBD. Gut 2017;66(5):863–871. RCT otwarty. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26848182/
16. von Siebenthal HK, Gessler S, Vallelian F i wsp. Alternate day versus consecutive day oral iron supplementation in iron-depleted women: a randomized double-blind placebo-controlled study. EClinicalMedicine 2023;65:102286. RCT (kobiety bez IBD). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38021373/
17. Battat R, Kopylov U, Szilagyi A i wsp. Vitamin B12 deficiency in inflammatory bowel disease: prevalence, risk factors, evaluation, and management. Inflamm Bowel Dis 2014;20(6):1120–1128. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24739632/
18. Wang H, Li L, Qin LL i wsp. Oral vitamin B12 versus intramuscular vitamin B12 for vitamin B12 deficiency. Cochrane Database Syst Rev 2018;3:CD004655. Cochrane (nie tylko IBD). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29543316/
19. Gomollón F, Gargallo CJ, Muñoz JF i wsp. Oral cyanocobalamin is effective in the treatment of vitamin B12 deficiency in Crohn's disease. Nutrients 2017;9(3):308. Kohorta retrospektywna. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28335526/
20. Wallace C, Gordon M, Sinopoulou V, Limketkai BN. Vitamin D for the treatment of inflammatory bowel disease. Cochrane Database Syst Rev 2023;10:CD011806. Przegląd systematyczny z metaanalizą. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37781953/
21. Valvano M, Magistroni M, Cesaro N i wsp. Effectiveness of vitamin D supplementation on disease course in inflammatory bowel disease patients: systematic review with meta-analysis. Inflamm Bowel Dis 2024;30(2):281–291. Metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36579768/
22. Jørgensen SP, Agnholt J, Glerup H i wsp. Clinical trial: vitamin D3 treatment in Crohn's disease – a randomized double-blind placebo-controlled study. Aliment Pharmacol Ther 2010;32(3):377–383. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20491740/
23. Narula N, Cooray M, Anglin R i wsp. Impact of high-dose vitamin D3 supplementation in patients with Crohn's disease in remission: a pilot randomized double-blind controlled study. Dig Dis Sci 2017;62(2):448–455. RCT pilotowy. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27975236/
24. McDonnell M, Sartain S, Westoby C i wsp. Micronutrient status in adult Crohn's disease during clinical remission: a systematic review. Nutrients 2023;15(22):4777. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38004171/
25. Gold SL, Rabinowitz LG, Manning L i wsp. High prevalence of malnutrition and micronutrient deficiencies in patients with inflammatory bowel disease early in disease course. Inflamm Bowel Dis 2023;29(3):423–429. Obserwacyjne. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977243
26. Siva S, Rubin DT, Gulotta G, Wroblewski K, Pekow J. Zinc deficiency is associated with poor clinical outcomes in patients with inflammatory bowel disease. Inflamm Bowel Dis 2017;23(1):152–157. Obserwacyjne (rejestr). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27930412/
27. Brownson E, Saunders J, Jatkowska A i wsp. Micronutrient status and prediction of disease outcome in adults with inflammatory bowel disease receiving biologic therapy. Inflamm Bowel Dis 2024;30(8):1233–1240. Obserwacyjne. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37611079/
28. Sturniolo GC, Di Leo V, Ferronato A, D'Odorico A, D'Incà R. Zinc supplementation tightens "leaky gut" in Crohn's disease. Inflamm Bowel Dis 2001;7(2):94–98. Badanie interwencyjne bez grupy kontrolnej (n=12). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11383597/
29. Feagan BG, Sandborn WJ, Mittmann U i wsp. Omega-3 free fatty acids for the maintenance of remission in Crohn disease: the EPIC randomized controlled trials. JAMA 2008;299(14):1690–1697. RCT (dwa). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18398081/
30. Lev-Tzion R, Griffiths AM, Leder O, Turner D. Omega 3 fatty acids (fish oil) for maintenance of remission in Crohn's disease. Cochrane Database Syst Rev 2014;(2):CD006320. Cochrane. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24585498/
31. Limketkai BN, Akobeng AK, Gordon M, Adepoju AA. Probiotics for induction of remission in Crohn's disease. Cochrane Database Syst Rev 2020;7:CD006634. Cochrane. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32678465/
32. Liu W, Zhang S, Dong C i wsp. Probiotics and inflammatory bowel disease: an umbrella meta-analysis of relapse, recurrence, and remission outcomes. Nutr Metab (Lond) 2025;22(1):111. Przegląd parasolowy metaanaliz. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41029747/
33. Benjamin JL, Hedin CR, Koutsoumpas A i wsp. Randomised, double-blind, placebo-controlled trial of fructo-oligosaccharides in active Crohn's disease. Gut 2011;60(7):923–929. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21262918/
34. Mohseni S, Tavakoli A, Ghazipoor H i wsp. Curcumin for the clinical treatment of inflammatory bowel diseases: a systematic review and meta-analysis of placebo-controlled randomized clinical trials. Front Nutr 2025;12. Metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40196017/
35. Halegoua-DeMarzio D, Navarro V, Ahmad J i wsp. Liver injury associated with turmeric: a growing problem. Ten cases from the Drug-Induced Liver Injury Network. Am J Med 2023;136(2):200–206. Seria przypadków. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36252717/
36. Lippert A, Renner B. Herb–drug interaction in inflammatory diseases: review of phytomedicine and herbal supplements. J Clin Med 2022;11(6):1567. Przegląd. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8951360
37. Akobeng AK, Elawad M, Gordon M. Glutamine for induction of remission in Crohn's disease. Cochrane Database Syst Rev 2016;2:CD007348. Cochrane. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26853855/
38. Holtmeier W, Zeuzem S, Preiss J i wsp. Randomized, placebo-controlled, double-blind trial of Boswellia serrata in maintaining remission of Crohn's disease. Inflamm Bowel Dis 2011;17(2):573–582. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20848527/
39. Gerhardt H, Seifert F, Buvari P, Vogelsang H, Repges R. [Therapy of active Crohn disease with Boswellia serrata extract H 15] (praca po niemiecku, abstrakt po angielsku). Z Gastroenterol 2001;39(1):11–17. RCT nie-gorszości vs mesalazyna. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11215357/
40. Omer B, Krebs S, Omer H, Noor TO. Steroid-sparing effect of wormwood (Artemisia absinthium) in Crohn's disease: a double-blind placebo-controlled study. Phytomedicine 2007;14(2–3):87–95. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17240130/
41. Krebs S, Omer TN, Omer B. Wormwood (Artemisia absinthium) suppresses tumour necrosis factor alpha and accelerates healing in patients with Crohn's disease: a controlled clinical trial. Phytomedicine 2010;17(5):305–309. Badanie kontrolowane (bez placebo). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19962291/
42. Kafil TS, Nguyen TM, MacDonald JK, Chande N. Cannabis for the treatment of Crohn's disease. Cochrane Database Syst Rev 2018;11:CD012853. Cochrane. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30407616/
43. Naftali T, Mechulam R, Marii A i wsp. Low-dose cannabidiol is safe but not effective in the treatment for Crohn's disease, a randomized controlled trial. Dig Dis Sci 2017;62(6):1615–1620. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28349233/
44. Facchin S, Calgaro M, Pandolfo M i wsp. Impact of oral butyrate on clinical and biochemical parameters in IBD: a randomized placebo-controlled study targeting gut microbiota. Dig Liver Dis 2026;58(1):64–73. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41354580/
45. Wallimann T, Hall CHT, Colgan SP, Glover LE. Creatine supplementation for patients with inflammatory bowel diseases: a scientific rationale for a clinical trial. Nutrients 2021;13(5):1429. Przegląd (uzasadnienie badania). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33922654/
46. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J i wsp. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr 2017;14:18. Stanowisko towarzystwa. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28615996/
47. Zhao J, Huang Y, Yu X. Effects of nutritional supplement and resistance training for sarcopenia in patients with inflammatory bowel disease: a randomized controlled trial. Medicine (Baltimore) 2022;101(34):e30386. RCT (n=28). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36042627/
48. Szilagyi A, Galiatsatos P, Xue X. Systematic review and meta-analysis of lactose digestion, its impact on intolerance and nutritional effects of dairy food restriction in inflammatory bowel diseases. Nutr J 2016;15:67. Przegląd systematyczny z metaanalizą. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27411934/
49. Mohamed MA, Chokr D, Sundaram H i wsp. The impact of caffeine in inflammatory bowel disease: a review of the literature. Explor Dig Dis 2026;5:1005112. Przegląd narracyjny. https://doi.org/10.37349/edd.2026.1005112
50. Geyer H, Parr MK, Mareck U i wsp. Analysis of non-hormonal nutritional supplements for anabolic-androgenic steroids: results of an international study. Int J Sports Med 2004;25(2):124–129. Badanie analityczne (634 suplementy). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14986195/

Weryfikacja

• zgodne – metaanaliza Bonovas 2016: 5 RCT, 694 chorych, odpowiedź Hb 65,6% vs 52,1% (OR 1,57; 1,13–2,18), przerwania 2,5% vs 10,9% (OR 0,27; 0,13–0,59), ciężkie zdarzenia OR 4,57 (1,11–18,8; 18 z 20 uznano za niezwiązane z lekiem), brak zaślepienia, GRADE umiarkowane (źródło 10)
• zgodne – Abhyankar 2015: te same 5 RCT i 694 chorych, RR 1,08 (0,9–1,2), uwaga o wyższym CDAI przy żelazie doustnym w starszym badaniu (źródło 11)
• zgodne – PHOSPHARE-IBD: 97 chorych, hipofosfatemia 51,0% (FCM) vs 8,3% (FDI), różnica ryzyka −42,8 pkt (−57,1 do −24,6), dzień 35, sponsor Pharmacosmos; w abstrakcie liczebności grup (49/48) są podane niespójnie, ale wynik główny jest zgodny (źródło 14)
• zgodne – ECCO 2015: niedokrwistość wg WHO, ferrytyna poniżej 30 µg/l bez zapalenia i do 100 µg/l przy zapaleniu, TSAT poniżej 20% w niedokrwistości chorób przewlekłych, wskazania do żelaza dożylnego (aktywna choroba, nietolerancja, Hb poniżej 10 g/dl, leki erytropoetyczne), maksymalnie 100 mg żelaza elementarnego na dobę, wzrost Hb ≥2 g/dl w 4 tygodnie, kontrola co 3 miesiące przez rok, ponowne leczenie przy ferrytynie poniżej 100 µg/l (źródło 4)
• zgodne – ECCO 2025: tabela 7 (ferrytyna poniżej 30 przy CRP poniżej 10 i poniżej 100 przy CRP powyżej 10, TSAT poniżej 16%, kontrola przy rozpoznaniu i co 12 miesięcy w remisji, co 3 miesiące przy aktywnej chorobie; B12, foliany, D i cynk przy rozpoznaniu i raz w roku), foliany poniżej 7 nmol/l, 4 tygodnie przed poczęciem do 12. tygodnia ciąży, B12 po resekcji powyżej 20 cm, cynk ok. 50%, RCT multiwitaminy u 320 osób, wapń (zalecenie 37) (źródło 1)
• zgodne – ECCO 2025 zalecenie 19.3 (omega-3 i witamina D niezalecane w podtrzymaniu remisji Crohna i WZJG; EL1; zgoda 100%), Cochrane 22 RCT i 1874 uczestników, przegląd 83 RCT i 41 751 uczestników (źródło 1)
• zgodne – polskie zalecenia 2014: TSAT poniżej 16%, ferrytyna poniżej 30 µg/l, 30–100 µg/l obraz mieszany, żelazo dożylne przy Hb poniżej 10 g/dl lub nietolerancji (źródło 7)
• zgodne – przegląd Battat 2014: 42 prace, 3732 chorych, resekcje powyżej 30 cm wiązały się z niedoborem B12, poniżej 20 cm nie, Crohn bez resekcji bez zwiększonego ryzyka, bez biomarkerów potwierdzających (źródło 17)
• zgodne – ESPEN 2017: zalecenie 36 (B12 po resekcji powyżej 20 cm, A, 100%), 5,6–38% niedoboru, 1000 µg domięśniowo co drugi dzień przez tydzień i potem co miesiąc, zalecenie 37 (foliany, B, 100%; 5 mg tygodniowo 24–72 h po metotreksacie lub 1 mg 5 dni w tygodniu; badanie włoskie 15 mg, 30 chorych), foliany niskie u 22,3% w Crohnie vs 4,3% w WZJG, zalecenie 6 (GPP, 100%), zalecenie 11 (wapń i witamina D, B, 96%), zalecenie 30 (omega-3, B, 100%), probiotyki w Crohnie (14B: B, 95%; 32B: 0, 100%) (źródło 2)
• poprawione – Gomollón 2017: było „94 chorych, wykluczono chorych z objawami neurologicznymi”, jest „94 chorych, tylko 24 (25,5%) po resekcji krętnicy, bez MMA i homocysteiny, nikt z objawami neurologicznymi”; liczby 94,7% (>200 pg/ml), 1 mg/dobę u 69,7% i 81,7% w podtrzymaniu zgodne, dodano zastrzeżenie o małym odsetku chorych po resekcji (źródło 19)
• zgodne – Cochrane 2018 B12 doustnie vs domięśniowo: 3 RCT, 153 osoby, doustne 1000 µg/dobę bez klinicznej różnicy, 2000 µg/dobę różnica średnich 680 pg/ml, niska pewność, żadne badanie nie raportowało objawów; dodano za źródłem 19, że dwa z RCT wykluczały IBD (źródła 18, 19)
• poprawione – Jørgensen 2010: było „94 chorych”, jest „włączono 108, 14 wykluczono później, w analizie 94 (46 vs 48)”; 1200 IU, 69 → 96 nmol/l, nawrót 13% vs 29%, p=0,06 zgodne (źródło 22)
• zgodne – Narula 2017: 18 vs 16 chorych, 10 000 vs 1000 IU, 73,5 → 160,8 nmol/l, nawroty ITT 33,3% vs 68,8% (p=0,084), wg protokołu 0/12 vs 3/8 (p=0,049); porównanie dawek, nie placebo (źródło 23)
• zgodne – Cochrane 2023 (Wallace): 22 RCT, 1874 uczestników, RR 0,57 (0,34–0,96; 3 badania, 310), w Crohnie wysoka vs niska dawka RR 0,48 (0,23–1,01; 34 osoby), pewność niska (źródło 20)
• zgodne – Valvano 2024: 12 RCT, RR 0,64 (0,46–0,89; 458 chorych; I²=25%), Crohn w remisji RR 0,47 (0,27–0,82; I²=0%), WZJG 2 badania i 67 chorych bez istotnego wyniku; doprecyzowano, że nawrót raportowało 7 RCT (źródło 21)
• poprawione – Pludowski 2022: było „przy malabsorpcji do 10 000 IU”, jest „do 6000 IU/dobę, w wybranych przypadkach do 10 000 IU przez 4–12 tygodni”; zgodne: 800–2000 IU, 2–3 razy więcej przy malabsorpcji i otyłości bez przekraczania 4000 IU, cel 30–50 ng/ml, w IBD zwykle 5000–10 000 IU, toksyczność powyżej 100 ng/ml, 10 ekspertów, finansowanie Wörwag Pharma (źródło 8)
• zgodne – EPIC-1 i EPIC-2: 4 g/dobę, do 58 tygodni, 363 i 375 chorych, nawrót 31,6% vs 35,7% (p=0,30) oraz 47,8% vs 48,8% (p=0,48) (źródło 29)
• zgodne – Cochrane 2014 omega-3: 6 RCT, 1039 chorych, 39% vs 47% (RR 0,77; 0,61–0,98; bardzo niska jakość), 2 duże badania RR 0,88 (0,74–1,05; 738 chorych; umiarkowana jakość), biegunka RR 1,36 i objawy górne RR 1,65 (źródło 30)
• poprawione – Cochrane 2020 probiotyki: było „probiotyki w Crohnie” bez doprecyzowania, jest „indukcja remisji”; 2 RCT, 46 chorych, RR 1,06 (0,65–1,71), pewność bardzo niska zgodne; dodano ESPEN 2017 dla podtrzymania (źródła 31, 2)
• zgodne – Siva 2017: 996 chorych (773 Crohn, 223 WZJG), cynk poniżej 0,66 µg/ml, w Crohnie hospitalizacje OR 1,44 (1,02–2,04), operacje OR 2,05 (1,38–3,05), powikłania OR 1,50 (1,04–2,15), normalizacja cynku w 12 miesięcy wiązała się z poprawą wyników (źródło 26)
• poprawione – McDonnell 2023: było „cynk 4–50% (2 badania, 129 chorych), selen 50–62%, magnez 10–50%”, jest „cynk 50% (2 badania; 4–50% w szerszej puli), selen 50–61%, magnez 15–50%”; witamina D 14–76% (11 badań, 968 chorych), B12 4–33%, foliany 0–35%, witamina A 1–29%, witamina E 45% zgodne (źródło 24)
• poprawione – Gold 2023: było „135 chorych”, jest „182 chorych, z czego 135 miało zbadany mikroskładnik”; witamina D 71% z 116, ferrytyna 42% z 119, B12 22% z 115, cynk 15% z 34 zgodne (źródło 25)
• zgodne – Brownson 2024: 216 chorych (58% Crohn), 12 miesięcy, witamina C 16,5%, ferrytyna 14,3%, foliany 14,0%, cynk 12,9%, cynk w Crohnie a operacja (p=0,002) i sterydy (p<0,001), selen a rzut WZJG (p=0,001) (źródło 27)
• zgodne – Lee 2017: RCT otwarty, 31 Crohn, 22 WZJG, 19 kontroli, 3 miesiące, siarczan żelaza vs sacharoza żelaza, aktywność choroby niezależna od drogi, spadek F. prausnitzii po żelazie doustnym (źródło 15)
• zgodne – żelazo maltolowe: Gasche 2015 (128 chorych, 2 × 30 mg, 12 tygodni, Hb +2,25 g/dl, zdarzenia związane z lekiem 25% vs 11,7%, zaparcia 8,3% vs 1,7%, przerwania 13% vs 8%, CDAI 75 → 51,7) oraz Howaldt 2021 (250 chorych, odpowiedź 67% vs 84%, Hb 12,8 vs 13,0 g/dl, przerwania 10% vs 3%, nie-gorszość niespełniona) (źródła 12, 13)
• zgodne – von Siebenthal 2023: 150 kobiet, 100 mg żelaza, hepcydyna 1,9 vs 3,0 nM, niedobór po 6 miesiącach 3,0% vs 11,4% (p=0,049), ferrytyna podobna (źródło 16)
• zgodne – Sturniolo 2001: 12 chorych, siarczan cynku 110 mg 3 razy dziennie przez 8 tygodni, laktuloza/mannitol 0,041 → 0,026, bez grupy kontrolnej, obserwacja 12 miesięcy (źródło 28)
• zgodne – kurkumina, maślan, probiotyki parasolowo, jakość suplementów: Mohseni 2025 (13 RCT, 11 w WZJG i 2 w Crohnie, w Crohnie bez przewagi), Facchin 2026 (140 chorych z IBD, 60 z Crohnem, HBI p=0,013, kalprotektyna p=0,047, IBDQ p<0,001), Liu 2025 (20 metaanaliz, RR 0,55; 0,22–0,88), Halegoua-DeMarzio 2023 (10 przypadków, jedna śmierć, 7 z 10 nosicieli HLA-B*35:01), Geyer 2004 (634 suplementy, 14,8%; 21,1% vs 9,6%) (źródła 34, 44, 32, 35, 50)
• nie do sprawdzenia – ESPEN 2023 (pełny tekst niedostępny, w raporcie oznaczony jako przeczytany tylko abstrakt), AGA 2020 i 2024, wartości górnych granic EFSA 2006, Cochrane glutaminy, Boswellia, bylica, Cochrane konopi, FOS, kreatyna, białko, kofeina (źródła 3, 5, 6, 9, 37–43, 45–49); adresy URL tych pozycji i pozostałych źródeł nie były otwierane w tym przebiegu, dlatego pozostają bez zmian