WHO (2015) zaleca ograniczyć wolne cukry do mniej niż 10% energii (zalecenie silne), a dalsze zmniejszenie do mniej niż 5%, czyli ok. 25 g na dobę, daje dodatkowe korzyści (zalecenie warunkowe, uzasadnione głównie próchnicą). Wolne cukry to cukry dodane oraz cukry naturalnie obecne w miodzie, syropach, sokach owocowych i koncentratach, więc miód i „cukier trzcinowy” nie są wyjątkiem.
Umiarkowane dowodyŹródła 1, 2
EFSA (2022, przegląd systematyczny): badania obserwacyjne prowadzone przez lata nie wykazały związku między cukrami (w zamianie na tę samą ilość kalorii) a chorobami metabolicznymi, natomiast badania z losowym przydziałem, mierzące wskaźniki zastępcze, wskazują na wpływ cukrów dodanych i wolnych: pewność umiarkowana dla otyłości i zaburzeń tłuszczów we krwi, niska dla stłuszczenia wątroby (NAFLD) i cukrzycy typu 2, bardzo niska dla nadciśnienia. Nie ustalono górnej bezpiecznej granicy, a zalecenie brzmi: cukry dodane i wolne „jak najniżej”. Wnioski WHO i EFSA nie są sprzeczne: WHO podaje próg orientacyjny, EFSA mówi, że bezpiecznego progu nie da się wskazać.
Umiarkowane dowodyŹródła 1, 3
Słodziki a masa ciała: wytyczna WHO z 2023 r. jest warunkowa i odradza słodziki do kontroli masy ciała i ograniczania ryzyka chorób niezakaźnych. W badaniach z losowym przydziałem wyższe spożycie słodzików wiązało się z niższą masą ciała i wskaźnikiem masy ciała (BMI), a korzyści w krótszych badaniach wynikały głównie z porównania słodzik vs cukier (między słodzikiem a wodą nie było różnic); w badaniach obserwacyjnych prowadzonych przez lata wyniki były niejednoznaczne, a pewność dowodów bardzo niska. Napoje bez kalorii jako zamiennik słodzonych cukrem dawały niewielką poprawę masy ciała i wskaźników zdrowia metabolicznego, bez oznak szkody. Autorzy komentarza i przeglądu opisowego krytykują WHO za rozbieżność między wnioskami z badań z losowym przydziałem a wytyczną, a sama WHO przyznaje, że słodziki nie są niezbędne.
Umiarkowane dowodyŹródła 4, 5, 6, 7
SWEET (12-miesięczne badanie z losowym przydziałem, Nature Metabolism 2025; 341 dorosłych i 38 dzieci z nadwagą lub otyłością, 4 ośrodki w Europie): po 2 miesiącach diety niskoenergetycznej i 10 miesiącach diety z mniej niż 10% energii z cukrów grupa zastępująca produkty bogate w cukier produktami ze słodzikami lub wzmacniaczami słodyczy utrzymała większy spadek masy ciała o 1,6 kg; w analizie uwzględniającej tylko osoby trzymające się zasad badania przewaga wyniosła 3,7 kg, ale tylko u osób spełniających wszystkie cztery kryteria zgodności. Badanie ukończyło 203 dorosłych i 22 dzieci (ok. 60% i 58%), każdy wybierał własne produkty, więc nie ocenia pojedynczych słodzików; materiały z kongresu ECO 2024 podają większą satysfakcję z diety i mniej ochoty na słodkie, a finansowania (w tym udziału partnerów przemysłowych) nie sprawdzono.
Umiarkowane dowodyŹródła 8, 9
Spór o soki: komentarz krytykował EFSA za to, że projekt opinii nie uwzględniał zbiorczej analizy o soku i cukrzycy, oraz wskazywał możliwą błędną klasyfikację soków w badaniach obserwacyjnych; komentarz pochodzi jednak z pozycji współpracy z europejskim stowarzyszeniem soków, które złożyło tę analizę w konsultacjach. Według WHO soki owocowe są wolnymi cukrami.
Słabe dowodyŹródła 1, 26
Fruktoza i wątroba: w zbiorczej analizie kontrolowanych badań żywieniowych (13 prób, 260 zdrowych osób) zamiana fruktozy na inne węglowodany o tej samej kaloryczności nie zmieniała wskaźników stłuszczenia wątroby (NAFLD), a fruktoza dodana ponad zapotrzebowanie (+21–35% energii, +104–220 g na dobę) zwiększała tłuszcz w komórkach wątroby i enzym ALT, co według autorów to bardziej efekt nadwyżki energii niż samej fruktozy. Przegląd 21 badań interwencyjnych (głównie młodzi zdrowi mężczyźni) wykazał niski poziom dowodów, że fruktoza w nadwyżce kalorii zwiększa tłuszcz w wątrobie i enzym AST, i nie wykazał wyraźnej przewagi szkodliwości syropu glukozowo-fruktozowego nad sacharozą; oba przeglądy pochodzą z 2014 r. EFSA ocenia pewność związku cukrów dodanych z NAFLD jako niską.
Słabe dowodyŹródła 3, 24, 25
Aspartam: Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaklasyfikowała go do grupy 2B (możliwie rakotwórczy) na podstawie ograniczonych dowodów u ludzi (rak wątrobowokomórkowy, trzy badania, cztery grupy obserwowanych osób); grupa 2B oznacza wskazanie możliwego zagrożenia, a nie prawdopodobieństwo zachorowania. Komitet ekspertów FAO/WHO (JECFA) potwierdził dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) 0–40 mg/kg masy ciała na dobę, nie znajdując wystarczających powodów do zmiany, a amerykański urząd FDA wskazał istotne niedociągnięcia w badaniach i nie zgodził się z klasyfikacją. Dla osoby 70 kg ADI to 2800 mg na dobę, czyli przy puszce z 200 mg aspartamu 14 puszek, a z 300 mg ok. 9,3 puszki, przy założeniu braku innych źródeł; ryzyka bezwzględnego raka wątroby nie da się ustalić z dostępnych danych.
Słabe dowodyŹródła 10, 11, 12, 13
Sukraloza i sukralozo-6-octan (Schiffman 2023, badania w laboratorium na komórkach, in vitro): sukralozo-6-octan uszkadzał DNA w komórkach krwi, a sukraloza i ta substancja zwiększały przepuszczalność nabłonka jelita w modelu komórkowym; autorzy twierdzą, że ślady tej substancji w jednym napoju przekraczają próg obaw toksykologicznych EFSA (0,15 µg na dobę). To badanie wyłącznie laboratoryjne, bez danych z ludzi o skutkach klinicznych.
Słabe dowodyŹródło 23
Erytrytol (Witkowski 2023, Nature Medicine): w grupach pacjentów kardiologicznych (1157 osób w grupie odkrywczej, 2149 w USA i 833 w UE) osoby z najwyższej czwartej części stężeń erytrytolu miały ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych (MACE: zgon, zawał, udar w ciągu 3 lat) ok. 1,8 i ok. 2,2 razy większe niż osoby z najniższej czwartej części. Erytrytol w stężeniach występujących w organizmie zwiększał reaktywność płytek krwi w laboratorium i zakrzepicę u zwierząt, a w pilotażu na 8 osobach po spożyciu stężenie w osoczu było wysokie przez ponad 2 dni. To dane obserwacyjne i dotyczące mechanizmu; bezwzględnych liczb zdarzeń nie ustalono.
Słabe dowodyŹródło 14
Erytrytol, pochodzenie i dawki: stężenie na czczo odzwierciedla głównie produkcję własną z glukozy, a nie dietę, koreluje z otyłością i poziomem cukru we krwi, a badanie ARIC sprzed wprowadzenia erytrytolu do żywności już łączyło go z chorobą wieńcową. W grupie mężczyzn wyższy erytrytol w surowicy wiązał się z wyższą śmiertelnością całkowitą (dla nowotworów ryzyko o ok. 54% wyższe na jednostkę wzrostu stężenia). Pojedyncza dawka 30 g erytrytolu dała ponad 1000-krotny wzrost w osoczu (mierzono reaktywność płytek, bez twardych punktów klinicznych).
Słabe dowodyŹródła 15, 16, 17, 20
Erytrytol, przyczynowość: analizy genetyczne sprawdzające przyczynowość (randomizacja mendlowska) dają sprzeczne wyniki (nieco większe ryzyko choroby wieńcowej i udaru niedokrwiennego w jednej analizie, praktycznie brak związku z chorobą wieńcową w drugiej), a przegląd z 2025 r. ocenia, że sugerują one brak bezpośredniego wpływu na ryzyko sercowo-naczyniowe i wymagają prób interwencyjnych. Spadek erytrytolu w badaniu POUNDS Lost wiązał się z poprawą szacowanego ryzyka miażdżycowych chorób sercowo-naczyniowych (ASCVD), co sugeruje marker metaboliczny, a nie wyłącznie przyczynę. Sygnał jest realny, ale przyczynowość niepotwierdzona; ostrożność dotyczy dużych dawek jednorazowych i osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym.
Słabe dowodyŹródła 18, 19, 20, 21
Mikrobiom i glikemia (Suez 2022, Cell): badanie z losowym przydziałem na 120 zdrowych dorosłych (po 20 w grupie), 2 tygodnie suplementacji w dawkach poniżej ADI; sukraloza i sacharyna wyraźnie pogorszyły reakcję cukru we krwi w tych grupach, a efekty były bardzo zindywidualizowane, zaś przeszczep mikrobiomu (bakterii jelitowych) „silnych odpowiadaczy” do myszy wywołał podobne zaburzenia. Ograniczenia: małe grupy, 2 tygodnie, zdrowi uczestnicy, wskaźnik zastępczy (poziom cukru). W SWEET zmiany mikrobiomu u osób stosujących słodziki nie wiązały się ze zgłoszonymi problemami bezpieczeństwa, a ich znaczenie kliniczne jest niejasne.
Słabe dowodyŹródła 8, 22
