Dieta ketogeniczna: zasady i skuteczność: pełny raport

Wniosek

Dieta ketogeniczna to jadłospis o bardzo małej ilości węglowodanów (zwykle ≤50 g dziennie, w części badań ok. 20 g). W badaniach przy zbliżonym deficycie kalorii daje na odchudzaniu co najwyżej niewielką przewagę: przegląd Cochrane podaje ok. 1 kg w krótkim czasie i mniej niż 1 kg w długim [5]. Nie jest więc „lepsza z natury” od zwykłej diety z deficytem, bo liczy się głównie to, czy da się ją utrzymać. Dla osoby trenującej siłowo nie wykazano przewagi dla siły ani masy mięśniowej. Zwykle rośnie LDL-C, więc warto kontrolować lipidogram [9,10].

Poziom dowodów

B. Kilka metaanaliz i przegląd Cochrane wskazuje na brak lub bardzo małą różnicę względem diet zbilansowanych [5–7]. Wyniki zależą od tego, jak zdefiniowano „keto” i jak długo trwało badanie. Badań u osób trenujących siłowo jest mało i są małe. Dla wegetarian, alkoholu i słodzików nie znalazłem dobrych badań na ludziach (poziom C–D dla tych podpunktów). Nie otworzyłem pełnych tekstów wszystkich prac, więc wiele liczb z tego raportu nie zostało sprawdzonych (patrz Weryfikacja).

Co mówią badania

Definicja i dawki

• Keto zwykle definiuje się jako ≤50 g węglowodanów dziennie [6]. W części badań stosuje się ok. 20 g. Nie znalazłem RCT, który bezpośrednio porównuje 20 g z 50 g.

Keto a „zwykła” dieta redukcyjna

• Hall i Guo 2017 [1] (metaanaliza badań z w pełni kontrolowanym żywieniem, zamiana węglowodanów na tłuszcz przy stałym białku): na dietach z mniejszą ilością tłuszczu, czyli z większą ilością węglowodanów, wydatek energetyczny był o ok. 26 kcal/d wyższy, a utrata tłuszczu o ok. 16 g/d większa. Wynik jest przeciwny do hipotezy, że mało węglowodanów „przyspiesza metabolizm”. Liczbę badań podają różne omówienia (28 dla wydatku energii, 20 dla składu ciała); oryginału nie otwarto.
  • Badanie Halla 2016 [3] (17 mężczyzn z nadwagą lub otyłością, BMI 25–35, komora metaboliczna, ok. 4 tygodnie diety ketogenicznej przy stałej kaloryczności): wydatek wyższy o 57 kcal/d. Pomiar metodą wody podwójnie znakowanej dał większą różnicę, ale ta metoda jest sporna. Wpływ na utratę tłuszczu nie został tu sprawdzony.
• Kontrargument (Ludwig i wsp. 2021 [2]): w krótszych badaniach keto obniżała wydatek energetyczny (ok. 50 kcal/d), a w dłuższych wydatek rósł. Wielkość wzrostu w dłuższych badaniach jest sporna i nie została tu potwierdzona. Autorzy to zwolennicy modelu węglowodanowo-insulinowego, więc interpretacja jest sporna.
• Ebbeling 2018 [4] (RCT, 164 dorosłych, 20 tygodni utrzymywania wagi po schudnięciu): dieta niskowęglowodanowa dała o 209 kcal/d większy wydatek (95% CI 91–326) niż dieta wysokowęglowodanowa. Dokładny udział węglowodanów w diecie niskowęglowodanowej nie został potwierdzony, a w części opisów liczba uczestników to 162. To nie jest ścisłe keto, a metoda pomiaru niesie niepewność.
• Cochrane 2022 [5] (61 RCT, 6925 osób, od 3 miesięcy do 2 lat): różnica w spadku masy ciała jest niewielka: ok. 1 kg w krótkim czasie i mniej niż 1 kg w długim. Wnioski co do LDL-C, HbA1c i ciśnienia rozkurczowego sformułowano jako „prawdopodobnie brak lub niewielka różnica”. Przegląd obejmuje diety „low-carb” szeroko rozumiane, nie tylko keto.
• Bueno 2013 [6] (metaanaliza RCT, ≥12 miesięcy, <50 g węglowodanów vs dieta niskotłuszczowa, 1415 osób): różnica −0,91 kg (95% CI −1,65 do −0,17) na korzyść keto.
• Metaanaliza z 2025 r. [7]: wskazuje skuteczność keto i diet niskowęglowodanowych dla masy ciała i BMI, z większą skutecznością przy ≤50 g węglowodanów. Liczby nie zostały tu sprawdzone.
• Przegląd parasolowy 2023 [8]: u osób z nadwagą bardzo niskokaloryczna dieta ketogeniczna (VLCKD) poprawiała parametry masy ciała i parametry kardiometaboliczne. Wg tego przeglądu część badań pokazuje też spadek masy mięśniowej przy keto bez ograniczenia kalorii (szczegóły do sprawdzenia).
• DIETFITS [17]: w analizie wtórnej dużego badania po 12 miesiącach nie było istotnej różnicy w spadku masy ciała między dietą niskowęglowodanową a niskotłuszczową. To nie było ścisłe keto.
• Wniosek: na krótką metę keto może dać około 1 kg większy spadek masy ciała (część to woda i glikogen). W dłuższym czasie różnice są małe. Zaletą bywa mniejszy apetyt, ale nie znalazłem zweryfikowanych danych liczbowych.

Trening siłowy

• Metaanalizy dotyczące hipertrofii [12] i siły [13] nie wykazały istotnych różnic u osób trenujących. Wielkość efektu dla siły była nieznacznie wyższa w grupie keto. Liczby uczestników nie zostały tu podane.
• Preprint bez recenzji z 2024 r. [14] sugeruje niewielki spadek beztłuszczowej masy ciała przy keto połączonym z treningiem oporowym. Autorzy wskazują, że część ubytku to woda. Badania są heterogeniczne.
• Wniosek: keto nie poprawia siły ani hipertrofii. Nie wykluczono niewielkiej utraty beztłuszczowej masy. Badania są małe i krótkie.

Lipidy

• Metaanaliza 53 RCT z 2026 r. [9] wskazuje, że keto obniża triglicerydy i podnosi HDL-C. LDL-C rośnie średnio, z dużym rozrzutem między badaniami (wielkość wzrostu nie została tu sprawdzona).
• Przegląd parasolowy [8] opisuje wzrost LDL-C jako istotny klinicznie (szczegóły do sprawdzenia).
• Obserwacyjnie [10]: u 80 osób z LDL-C wzrosłym na keto (średnio 272 mg/dl) po ok. 4,7 roku płytka miażdżycowa nie była większa niż u dopasowanej grupy z LDL niższym o 149 mg/dl. To porównanie przekrojowe, nie RCT. Nie rozstrzyga o przyczynie, dotyczy wybranych, metabolicznie zdrowych osób i nie mierzy zdarzeń sercowych. Nie ma RCT z twardymi punktami końcowymi (zawał, zgon).

Zalecenia praktyczne

Co jeść i czego unikać (praktyka oparta na definicji diety; nie znalazłem badań porównujących konkretne listy produktów)

• Jeść: mięso, ryby i owoce morza, jaja, sery i śmietanę, oleje (oliwa, rzepakowy), masło, orzechy i nasiona, awokado, warzywa nieskrobiowe (liściaste, brokuły, cukinia, kapusta, kalafior), niewielkie ilości jagód.
• Unikać lub mocno ograniczać: pieczywo, makarony, kasze, ryż, ziemniaki, strączki, większość owoców, soki, napoje słodzone, słodycze, piwo, słodkie alkohole.
• Białko: trenującemu nie obniżałbym go poniżej zwykłego zakresu z literatury sportowej (ok. 1,6–2,2 g/kg masy ciała; zakres niesprawdzony w tym przeglądzie). Dla ketozy nadmiar białka nie jest zwykle problemem, ale to wymaga indywidualnej oceny.
• Ocena wagi: pierwsze 1–2 kg spadku to zwykle woda i glikogen [14].

Czy trzeba mierzyć ketozę?

• Nie do odchudzania. W badaniach opisanych wyżej efekt zależał od ilości węglowodanów i kalorii, a nie od wyniku testu. Nie znalazłem RCT pokazującego, że pomiar ketonów poprawia wyniki.
• Oddech (aceton): w badaniu walidacyjnym jednego urządzenia wskaźnik dobrze rozróżniał wyższe i niższe stężenia β-hydroksymaślanu (BHB) we krwi, ale pojedyncze pomiary słabo odpowiadały wynikom krwi, a dobowa zmienność była duża [15]. To badanie jednego urządzenia, możliwy udział producenta (nie sprawdzono).
• Krew (BHB): najdokładniejsza, ale kosztowna. Progi „ketozy żywieniowej” nie zostały tu zweryfikowane.
• Wyjątek: przy cukrzycy typu 1, ciężkiej cukrzycy typu 2 lub leczeniu SGLT2 pomiar ma znaczenie bezpieczeństwa (ryzyko kwasicy). Wtedy keto tylko pod kontrolą lekarza.

Wychodzenie z keto bez szybkiego przyrostu

• Brak RCT porównujących sposoby wyjścia. Znalazłem jedynie jednoramienne badanie pilotażowe u kobiet z PCOS (45 dni keto, potem stopniowe dodawanie węglowodanów), które nie badało utrzymania wagi [18].
• Przegląd Cochrane sugeruje, że przewaga keto w długim okresie jest mała [5]. Ryzyko przyrostu wynika więc głównie z bilansu energetycznego i z powrotu wody/glikogenu, a nie z „zepsutego metabolizmu”.
• Rozsądny schemat (opinia ekspercka, nie wynik RCT):
  1. Dodawać węglowodany stopniowo, np. +10–20 g tygodniowo, zaczynając od warzyw, owoców jagodowych, strączków, pełnych ziaren, ziemniaków.
  2. Utrzymać białko i trening siłowy, zachować kalorie w okolicy zapotrzebowania.
  3. Ważyć się codziennie i patrzeć na średnią 7 dni. Spodziewać się, że 1–2 kg wróci jako woda i glikogen.
  4. Dodatkowo zwiększyć błonnik.
• Ebbeling [4] sugeruje, że diety o mniejszej ilości węglowodanów mogą wspierać utrzymanie wagi (różnica 209 kcal/d). Umiarkowany poziom węglowodanów po keto może więc być opcją, ale dowód jest pojedynczy i sporny [1,2].

Formy i porównania

• Keto vs „low-carb” (mniej restrykcyjna dieta węglowodanowa): wyniki dotyczące odchudzania są zbliżone [5].
• Ketogeniczna dieta bez ograniczenia kalorii vs VLCKD (bardzo niskokaloryczna): VLCKD ma zastosowanie tylko pod nadzorem lekarza. Szczegóły porównania [8] nie zostały tu sprawdzone.
• Wegetarianie:
  • Nie znalazłem badań RCT ani przeglądów dotyczących wegetariańskiego keto w odchudzaniu. Jedyne, co znalazłem, to anegdotyczne opisy (nie są dowodem).
  • W praktyce lakto-owo-wegetarianin ma sporo opcji: jaja, sery, jogurt grecki, tofu, tempeh, orzechy, nasiona, awokado, oleje. Wegetarianie nabiałowi mają łatwiej niż weganie.
  • Trudność: strączki, główne źródło białka roślinnego, mają dużo węglowodanów, więc przy ≤50 g węglowodanów trudno osiągnąć wysoką dawkę białka. Wymaga to planowania, ewentualnie izolatu białka (np. serwatkowego), oraz kontroli B12, żelaza, cynku i jodu (wiedza ogólna).
• Alkohol:
  • Nie znalazłem badań klinicznych na ludziach o alkoholu na keto. Jest jedno badanie na myszach: keto zmniejszała spożycie alkoholu [19]. To nie przekłada się na zalecenia dla ludzi.
  • Praktycznie (wiedza fizjologiczna, niezweryfikowana w tym przeglądzie): czysta wódka, whisky czy gin mają ~0 g węglowodanów, ale są kaloryczne, a wątroba metabolizuje etanol w pierwszej kolejności, co hamuje spalanie tłuszczu. Piwo, słodkie wina, likiery i drinki z sokiem szybko wyczerpują limit węglowodanów. Często opisywane obniżenie tolerancji alkoholu na keto jest anegdotyczne.
• Słodziki:
  • Erytrytol: w badaniach obserwacyjnych wyższy poziom erytrytolu we krwi wiązał się z większym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych. Małe doświadczenie pokazało aktywację płytek po dużej dawce [16]. Związek przyczynowy nie jest ustalony, bo erytrytol powstaje też w organizmie.
  • Aspartam, acesulfam K i sukraloza także wiązano obserwacyjnie z ryzykiem sercowo-naczyniowym, a ich wpływ na masę ciała jest sporny [16].
  • Żadne z tych źródeł nie wykazało, że słodziki „wyrzucają z ketozy”. Poliole w produktach „keto” (maltitol, sorbitol) mogą podnosić glukozę i powodować wzdęcia (wiedza ogólna). Czytaj etykiety.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• LDL-C: wzrost bywa znaczny u części osób; w badaniu obserwacyjnym [10] średnia wynosiła 272 mg/dl. Zrób lipidogram przed dietą i po 8–12 tygodniach.
• Typowe objawy początkowe (wiedza ogólna, niezweryfikowana w przeglądzie): zmęczenie, bóle głowy, zaparcia, skurcze mięśni, spadek wydolności w pierwszych dniach.
• Rzadziej (ogólnie znane ryzyka): kamienie nerkowe, niedobory mikroskładników, spadek wydolności przy wysiłku glikolitycznym.
• Interakcje: leki przeciwcukrzycowe (zwłaszcza insulina, pochodne sulfonylomocznika, SGLT2), leki na nadciśnienie i diuretyki wymagają dostosowania dawek przez lekarza.
• Przeciwwskazania (wiedza ogólna): ciąża i karmienie, cukrzyca typu 1 bez nadzoru, choroby wątroby, trzustki, zaburzenia metabolizmu tłuszczów (np. porfiria), zaburzenia odżywiania.
• Czerwone flagi, kiedy do lekarza:
  • uporczywe wymioty, silny ból brzucha, głęboki szybki oddech, zapach owocowy z ust, splątanie (podejrzenie kwasicy ketonowej, zwłaszcza przy cukrzycy lub SGLT2);
  • ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, omdlenia;
  • LDL-C wyraźnie podwyższone (np. >190 mg/dl) lub rodzinna hipercholesterolemia;
  • ból w boku z krwiomoczem (kamica);
  • brak miesiączki lub inne zaburzenia hormonalne;
  • objawy zaburzeń odżywiania.

Mity

• „Keto spala więcej kalorii, więc to magiczna dieta”: metaanaliza kontrolowanych badań pokazała wyższy wydatek na dietach z większą ilością węglowodanów [1], a późniejsze reanalizy dają rozbieżne wyniki [2,3,4]. Nie ma konsensusu, a ewentualny efekt jest mały.
• „Bez ketozy nie schudnę”: efekt zależał od ilości węglowodanów i kalorii. Nie znalazłem badań pokazujących, że wynik testu ketonów przewiduje spadek masy ciała.
• „Keto jest zawsze lepsze od deficytu kalorycznego”: Cochrane: różnica prawdopodobnie niewielka lub zerowa [5].
• „Keto buduje mięśnie / niszczy mięśnie”: badania nie wykazały istotnej różnicy w sile i hipertrofii, a preprint wskazuje możliwy niewielki spadek beztłuszczowej masy [12–14].
• „Wysoki LDL na keto jest nieszkodliwy”: brak RCT z twardymi punktami końcowymi. Jedno badanie obserwacyjne nie wykazało większej płytki, ale to nie dowodzi bezpieczeństwa [10].
• „Słodziki wyrzucają z ketozy”: brak takich danych. Obserwacyjne sygnały dotyczą raczej ryzyka sercowo-naczyniowego (erytrytol) [16].
• „Po keto zawsze wraca waga”: brak danych. Przyrost wynika z bilansu energii i nawodnienia, a część wagi to woda [5,14].

Źródła

1. Hall KD, Guo J. Obesity Energetics: Body Weight Regulation and the Effects of Diet Composition. Gastroenterology, 2017. Przegląd + metaanaliza badań z kontrolowanym żywieniem (oryginału nie otwarto; liczba badań niepewna). https://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085(17)30152-X/fulltext
2. Ludwig DS i wsp. (autorzy nie zweryfikowani w pobranym tekście). Do Lower-Carbohydrate Diets Increase Total Energy Expenditure? An Updated and Reanalyzed Meta-Analysis of 29 Controlled-Feeding Studies. J Nutr, 2021. Metaanaliza. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022316622000621
3. Hall KD, Chen KY, Guo J i wsp. Energy expenditure and body composition changes after an isocaloric ketogenic diet in overweight and obese men. Am J Clin Nutr, 2016. Badanie kontrolowane, n = 17. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27385608/
4. Ebbeling CB, Feldman HA, Klein GL i wsp. Effects of a low carbohydrate diet on energy expenditure during weight loss maintenance. BMJ, 2018. RCT, n = 164 (w części opisów 162). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30429127/
5. Naude CE, Brand A, Schoonees A i wsp. Low-carbohydrate versus balanced-carbohydrate diets for reducing weight and cardiovascular risk. Cochrane Database Syst Rev, 2022. Przegląd systematyczny, 61 RCT. https://doi.org/10.1002/14651858.CD013334.pub2
6. Bueno NB, de Melo ISV, de Oliveira SL, da Rocha Ataide T. Very-low-carbohydrate ketogenic diet v. low-fat diet for long-term weight loss. Br J Nutr, 2013. Metaanaliza RCT. https://doi.org/10.1017/S0007114513000548
7. (autorzy nie ustaleni) Effects of ketogenic and low-carbohydrate diets on the body composition of adults with overweight or obesity. Clin Nutr, 2025. Przegląd systematyczny + metaanaliza RCT. https://www.clinicalnutritionjournal.com/article/S0261-5614(25)00018-4/fulltext
8. Patikorn C, Saidoung P, Pham T i wsp. Effects of ketogenic diet on health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of randomized clinical trials. BMC Med, 2023. Przegląd parasolowy. https://doi.org/10.1186/s12916-023-02874-y
9. (autorzy nie ustaleni) Ketogenic diet–induced changes in adult lipid metabolism: a comprehensive systematic review and meta-regression of randomized controlled trials, 2026. Metaanaliza 53 RCT. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13281555/
10. Budoff MJ i wsp. Carbohydrate Restriction-Induced Elevations in LDL-Cholesterol and Atherosclerosis: The KETO Trial. JACC Advances, 2024. Porównanie przekrojowe z dopasowaną grupą kontrolną (nie RCT). https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jacadv.2024.101109
11. (autorzy nie ustaleni) Impact of the ketogenic diet as a dietary approach on cardiovascular disease risk factors: a meta-analysis of randomized clinical trials. Am J Clin Nutr, 2024. Metaanaliza RCT. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916524004453
12. Vargas-Molina S, Benítez-Porres J i wsp. Effects of the Ketogenic Diet on Muscle Hypertrophy in Resistance-Trained Men and Women. Metaanaliza; czasopismo i rok niepotwierdzone. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9564904/
13. (autorzy nie ustaleni) Effects of the Ketogenic Diet on Strength Performance in Trained Men and Women: A Systematic Review and Meta-Analysis, ok. 2024. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11279805/
14. (autorzy nie ustaleni) Effects of Resistance Training Combined with a Ketogenic Diet: A Systematic Review and Meta-Analysis. medRxiv, 2024. Preprint, bez recenzji. https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2024.06.19.24308878v1
15. (autorzy nie ustaleni) Characterization of a high-resolution breath acetone meter for ketosis monitoring, 2020. Badanie walidacyjne urządzenia (możliwy udział producenta). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7520093/
16. (autorzy nie ustaleni) The sugar-free paradox: cardiometabolic consequences of erythritol. Przegląd dotyczący badań obserwacyjnych i małego badania interwencyjnego (2023). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10275890/
17. Aronica L, Landry MJ, Rigdon J, Gardner CD. Weight, insulin resistance, blood lipids, and diet quality changes associated with ketogenic and ultra low-fat dietary patterns: a secondary analysis of the DIETFITS randomized clinical trial. Front Nutr, 2023. Analiza wtórna RCT. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10369076/
18. Rossetti R, Strinati V, Caputi A i wsp. A Ketogenic Diet Followed by Gradual Carbohydrate Reintroduction Restores Menstrual Cycles in Women with PCOS. Metabolites, 2024. Jednoramienne badanie pilotażowe. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11678147/
19. (autorzy nie ustaleni) Ketogenic Diet Decreases Alcohol Intake in Adult Male Mice. Badanie na zwierzętach. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8308435/

Weryfikacja

• zgodne – Hall i Guo 2017 [1]: 26 kcal/d wyższego wydatku i 16 g/d większej utraty tłuszczu na dietach z większą ilością węglowodanów (potwierdzone w omówieniu, nie w oryginale).
• poprawione – Hall i Guo 2017 [1]: było „32 badania”, jest: omówienia podają 28 badań dla wydatku energii i 20 dla składu ciała; w tekście zaznaczono niepewność liczby.
• zgodne – Hall 2016 [3]: 57 kcal/d wyższego wydatku w komorze, 17 mężczyzn z BMI 25–35, ketogeniczna dieta przy stałej kaloryczności.
• nie do sprawdzenia – Hall 2016 [3]: wpływ na utratę tłuszczu; zdanie złagodzone do „nie został tu sprawdzony”. Pomiar metodą wody podwójnie znakowanej (wyższy wzrost) zaznaczono jako sporny.
• poprawione – Ludwig 2021 [2]: było „w dłuższych badaniach wydatek +135 kcal/d (95% CI 72–199)”, jest: spadek ok. 50 kcal/d w krótszych badaniach potwierdzony; wzrost w dłuższych badaniach potwierdzony kierunkowo, ale wartości 135 kcal/d nie znaleziono, więc usunięto.
• zgodne – Ebbeling 2018 [4]: 209 kcal/d większego wydatku (95% CI 91–326), 164 uczestników (w części opisów 162).
• poprawione – Ebbeling 2018 [4]: było „dieta 20% energii z węglowodanów vs 60%”, jest: dieta niskowęglowodanowa vs wysokowęglowodanowa; dokładnych procentów nie potwierdzono.
• zgodne – Cochrane 2022 [5]: 61 RCT, 6925 osób; ok. 1 kg w krótkim czasie, mniej niż 1 kg w długim; wnioski o LDL-C, HbA1c i ciśnieniu rozkurczowym sformułowane jako „prawdopodobnie”.
• zgodne – Bueno 2013 [6]: 1415 osób, ≥12 miesięcy, −0,91 kg (95% CI −1,65 do −0,17) na korzyść keto (dane z tabeli zbiorczej, nie z pełnego tekstu).
• nie do sprawdzenia – Bueno 2013 [6]: „niższe triglicerydy” i zapis o HDL/LDL z omówienia Harvard; zdania usunięto.
• zgodne – Budoff 2024 [10]: LDL-C średnio 272 mg/dl, o 149 mg/dl wyższy niż w grupie kontrolnej, ok. 4,7 roku na keto; płytka nie większa; porównanie przekrojowe, nie RCT.
• nie do sprawdzenia – Nutrients 2026, Bartosiewicz (dawne [7], DOI 10.3390/nu18152525): nie znaleziono pracy ani liczby −1,49 kg (95% CI −2,41 do −0,58). Liczbę i źródło usunięto.
• nie do sprawdzenia – Wang 2014 (test oddechowy u chorych na cukrzycę, dawne [16]): nie dotyczy pasków moczowych; zdanie o paskach i źródło usunięto.
• nie do sprawdzenia – Harvard (dawne [21]): zdanie o HDL/LDL w Bueno; źródło usunięto.
• nie do sprawdzenia – pozostałe prace nieotwarte ([7–9], [11–19] w obecnej numeracji): liczby z nich (27 badań, LDL +8,2 mg/dl, n = 111, SMD −0,347, n = 609, n = 12, AUC i R² testu oddechowego, progi BHB 0,5–3 mmol/l) usunięto lub złagodzono do kierunku.