Elektrolity i sód: pełny raport

Wniosek

Sód z napojów lub posiłków ma sens głównie przy wysiłku trwającym ponad 2–4 godziny, w upale i przy dużej utracie potu. Przy typowym treningu siłowym trwającym 60–90 minut sama woda i normalna dieta wystarczą. Najgroźniejszym błędem jest przepicie, a nie niedobór elektrolitów. Nie znalazłem dobrych badań, które potwierdzałyby, że sód, potas czy magnez zapobiegają skurczom mięśni wywołanym wysiłkiem.

Poziom dowodów

B. Nie znalazłem metaanaliz RCT, które pokazywałyby korzyść z suplementacji sodem dla wyników lub skurczów. Przegląd systematyczny o sodzie i wytrzymałości znalazł tylko 5 badań i nie połączono ich w metaanalizę [10].

Mechanizm hiponatremii wysiłkowej jest dobrze opisany. Opiera się jednak głównie na badaniach obserwacyjnych, opisach przypadków i stanowisku ekspertów [1]. Nie znalazłem badań o sodzie w typowym treningu siłowym. Poniższe wnioski dla siłowni to moja ekstrapolacja z badań nad wytrzymałością.

Co mówią badania

Hiponatremia wysiłkowa (EAH)

• EAH to stężenie sodu we krwi poniżej normy laboratoryjnej, zwykle <135 mmol/L. Występuje podczas wysiłku lub do 24 h po nim [1].
• Konsensus 2015 (17 ekspertów) uznał, że główną przyczyną jest przyjęcie nadmiaru płynów hipotonicznych względem wymienialnego sodu, prawdopodobnie razem z pozaosmotycznym wydzielaniem wazopresyny. Ocena siły rekomendacji: 1A [1][9].
• Konsensus uznaje też, że niedostatecznie uzupełniane straty sodu wpływają na jego stężenie we krwi niezależnie od dystansu (1A). Dowodów, że utrata sodu jest główną przyczyną objawowej EAH, jest jednak mało (2C) [1].
• W zbiorczej analizie 2135 sportowców z 8 zawodów (42–161 km) objawową EAH miało 1%, a bezobjawową 6%. Od 1981 r. opisano co najmniej 14 zgonów sportowców związanych z EAH [1].
• Czynniki ryzyka według konsensusu [1]:
  • picie więcej niż strata potu i przyrost masy ciała podczas wysiłku,
  • wysiłek dłuższy niż 4 h,
  • brak doświadczenia w zawodach lub słaby trening oraz wolne tempo,
  • bardzo niskie lub wysokie BMI.
• Opisano też objawową EAH po 2-godzinnym treningu obejmującym tenis i podnoszenie ciężarów oraz po sesji bikram jogi. Były to pojedyncze przypadki [1].
• Wszystkie napoje sportowe są hipotoniczne (10–38 mmol/L sodu wobec ok. 140 mmol/L we krwi). Sód może osłabić spadek stężenia sodu we krwi, gdy picie jest zbliżone do strat potu. Nie zapobiegnie jednak EAH przy nadmiernym piciu. Efekt rozcieńczenia przeważa nad korzyścią z sodu w napoju [1][9].
• Konsensus przyznaje, że rzadka forma hipowolemiczna (utrata sodu) jest przewidywana w bardzo długich zawodach (np. ultramaratony 161 km, >20 h) i/lub w gorącym środowisku [1].
• Dane obserwacyjne z ultramaratonów 161 km sugerują, że EAH nie zawsze towarzyszy przyrostowi masy ciała, więc część przypadków może wiązać się z utratą sodu [6]. Szczegółów liczbowych tej pracy nie zdołałem zweryfikować, więc ich nie podaję.
• Badanie obserwacyjne na ultramaratonie 161 km (temperatura powietrza do 39 °C, 20 zawodników z danymi o diecie): średnie całkowite spożycie sodu wyniosło 13 651 ± 8444 mg (zakres 2541–38 338 mg). Tempo przyjmowania sodu było podobne u osób z hiponatremią (10% badanych) i bez niej, u osób ze skurczami lub niemal-skurczami (39%) i bez nich oraz u osób z nudnościami lub wymiotami (57%) i bez nich [5]. To mała próba obserwacyjna, więc nie dowodzi braku efektu.

Sód: kiedy i ile

• Pot jest hipotoniczny. Stężenie sodu w pocie całego ciała to ok. 10–70 mmol/L [8]. W bazie 506 sportowców przewidywane stężenie wynosiło 35,9 ± 10,4 mmol/L (zakres 18,2–70,8) [7].
• Stężenie sodu w pocie różni się między osobami i trudno je zgadnąć bez pomiaru [7][8].
• Spadek stężenia sodu we krwi można osłabić napojem z sodem, gdy picie jest zbliżone do strat potu. Dotyczy to ok. 2 h kolarstwa ciągłego lub przerywanego i ok. 4 h biegu. Konsensus ocenia to jako 1C, czyli rekomendację opartą na niskiej jakości dowodach [1].
• Nie ma jednej udowodnionej dawki "na godzinę". Przegląd systematyczny o sodzie podczas wysiłku wytrzymałościowego znalazł tylko 5 badań. Autorzy uznali, że nie da się ich połączyć w metaanalizę, bo wyniki są niejednorodne [10].
• Punkty odniesienia z wytycznych:
  • ACSM 1996 podawał 0,5–0,7 g sodu na litr (ok. 22–30 mmol/L) przy wysiłku dłuższym niż 1 h. Zaznaczał, że nie ma fizjologicznych podstaw dodawania sodu, by poprawić wchłanianie wody, jeśli sód pochodzi z poprzedniego posiłku [3].
  • ACSM 2007 zastąpiło wytyczne z 1996 r. [2]. Jego konkretnych liczb dla sodu nie zweryfikowałem, więc ich nie podaję.

Napoje izotoniczne a woda

• Wysiłek poniżej 1 h: niewiele dowodów na różnice w wydolności między napojem węglowodanowo-elektrolitowym a wodą [3].
• Wysiłek dłuższy niż 1 h: ACSM 1996 zaleca dodatek węglowodanów i elektrolitów, 30–60 g węglowodanów/h i 4–8% roztwór, 600–1200 ml/h [3]. Ta wytyczna zalecała też picie w tempie zbliżonym do strat potu lub maksymalnie tolerowanym [3]. Konsensus 2015 wiąże wcześniejsze rady, by zacząć pić przed pojawieniem się pragnienia, z fałszywym obrazem pragnienia jako złego przewodnika i z niezamierzonym przepijaniem [1].
• Konsensus 2015 zaleca picie według pragnienia, bo to ogranicza nadmierne picie i hiponatremię, a jednocześnie zapewnia dość płynów, by uniknąć nadmiernego odwodnienia (1C) [1]. Deficyt płynów do ok. 3% masy ciała w chłodzie lub umiarkowanej temperaturze bywa tolerowany bez spadku wytrzymałości i mocy [1].
• Konflikt interesów: R. Maughan, współautor konsensusu, otrzymywał finansowanie badań i honoraria konsultingowe od przemysłu spożywczego i napojów. Konferencję sponsorował CrossFit Inc., który nie uczestniczył w zamkniętych dyskusjach ani w pracach nad dokumentem [1].

Skurcze mięśni

• Konsensus 2015 opisuje przypadki, w których sportowców (w tym uczniów grających w futbol amerykański) zachęcano do dużego picia na skurcze, w przekonaniu, że ich przyczyną jest odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe. Trzech uczniów zmarło z powodu EAH [1].
• Według konsensusu badania eksperymentalne i obserwacyjne sugerują, że skurcze wysiłkowe mogą odzwierciedlać zmiany neurologiczne wywołane zmęczeniem, a nie niewyrównane straty wody i sodu. Skurcze i drżenie opisywano też przy przepiciu i hiponatremii [1]. To hipoteza, a nie udowodniony mechanizm.
• W obserwacji ultramaratończyków ilość przyjętego sodu nie różniła się między osobami ze skurczami i bez nich [5].
• Nie znalazłem w zweryfikowanych źródłach metaanalizy RCT, która wykazałaby, że elektrolity zapobiegają skurczom wysiłkowym.

Magnesium

• Cochrane 2020 (Garrison i wsp.): mało prawdopodobne, by magnez dawał klinicznie istotną profilaktykę skurczów u starszych dorosłych. W skurczach ciążowych literatura jest sprzeczna. Możliwe są działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego, głównie biegunka [4]. Tej pracy nie mogłem otworzyć, więc jej wyniki podaję bez liczb.
• W przeszukanych źródłach nie znalazłem RCT magnezu przy skurczach wysiłkowych. Danych o stratach magnezu z potem nie znalazłem w wiarygodnych źródłach.

Potas

• Stężenie potasu w pocie jest niskie w porównaniu ze stężeniem sodu. Dokładnej wartości nie zdołałem zweryfikować, więc nie podaję jej ani wyliczeń strat na godzinę. Prawdopodobnie zwykła dieta pokrywa taką stratę (wniosek ogólny, spoza źródeł).
• Dowodów na korzyść suplementacji potasu w treningu lub przy skurczach nie znalazłem.

Zalecenia praktyczne (trening, dieta)

Poniższe progi to moja synteza dostępnych dowodów, a nie rekomendacje towarzystw.

• Trening siłowy 60–90 min, normalne warunki: woda do pragnienia i zwykłe posiłki. Osobny sód, potas i magnez nie mają uzasadnienia w dowodach.
• Upał lub bardzo duże pocenie, 1,5–2 h: woda lub napój z sodem w dolnym zakresie (ok. 0,5–0,7 g/L, czyli ok. 22–30 mmol/L, według ACSM 1996 [3]) i słona przekąska lub posiłek po treningu. Pij według pragnienia [1].
• Wysiłek >2–4 h w upale (np. długi cardio, zawody):
  • Napój z sodem według ACSM 1996, np. 500–800 ml/h × 0,5–0,7 g/L, daje ok. 250–560 mg sodu/h (moje wyliczenie).
  • Dla porównania: 1 L potu przy 40 mmol/L to ok. 0,9 g sodu. Napój w takiej wysokości pokrywa więc tylko część straty. Konsensus nie formułuje zalecenia pełnego uzupełniania sodu. Zaznacza, że umiarkowane uzupełnianie soli prawdopodobnie nie szkodzi, ale nie zapobiegnie EAH przy przepiciu [1].
  • Wyższe dawki sodu rozważ wyłącznie przy bardzo długich i gorących zawodach (>20 h) albo po zmierzeniu własnego stężenia sodu w pocie.
• "Słony pot": białe ślady soli na ubraniu to tylko wskazówka. Stężenie sodu w pocie bardzo się różni między osobami [7][8]. Test potu z plastrami jest dokładniejszy niż zgadywanie, ale mierzy stężenie regionalne, które tylko szacuje stężenie w całym ciele [8].
• Kontrola: ważenie przed i po treningu. Przyrost masy ciała w czasie wysiłku oznacza, że płynów było za dużo [1]. Dążenie do braku przyrostu i niewielkiego spadku masy ciała jest bezpieczniejsze niż "wypijanie wszystkiego".
• Skurcz podczas treningu: delikatne rozciąganie statyczne (praktyczna rada ogólna, bez źródła w tym raporcie). Nie przepijaj się "na skurcze" [1].
• Po wysiłku: do uzupełnienia sodu wystarczy posiłek ze zwykłą solą i zwykłe picie. ACSM 1996 zauważa, że sód jest zwykle dostępny z poprzedniego posiłku [3].

Formy i porównania

• Napój sportowy (10–38 mmol/L Na) a tabletki soli: napoje są hipotoniczne i mają mało sodu, więc nie zastąpią soli w ultra-długim wysiłku. Z drugiej strony nie chronią przed przepiciem. Konsensus wymienia jako lukę badawczą brak badań porównujących formy (tabletki vs roztwór) i dawki sodu [1].
• Wodorowęglan sodu (soda) to inny suplement. Przegląd parasolowy metaanaliz wskazuje na korzyści głównie dla krótkich, intensywnych wysiłków i wytrzymałości mięśniowej. Dla siły dowody są słabsze lub brak efektu [11]. Liczb z tej pracy nie zweryfikowałem. Nie jest to elektrolit uzupełniający pot i nie ma związku z profilaktyką hiponatremii.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Nadmiar płynów to główne zagrożenie. U sportowców z EAH płyny hipotoniczne lub izotoniczne (doustne i dożylne) należy wstrzymać do czasu udokumentowanego oddania moczu (1C) [1].
• Objawy EAH: zawroty głowy, nudności, wzdęcie, przyrost masy ciała. Przy ciężkiej postaci: wymioty, ból głowy, splątanie, drgawki, duszność. Wymaga to wezwania pomocy medycznej. Leczeniem w ciężkiej postaci jest hipertoniczny roztwór soli dożylnie [1]. W lekkiej postaci konsensus dopuszcza doustny roztwór hipertoniczny, np. 4 kostki bulionu w 125 ml wody, albo obserwację do czasu oddania moczu [1].
• NSAIDy: dane o związku z EAH są sprzeczne. Konsensus uznaje je za możliwy czynnik, który wymaga badań [1]. Wpływ SSRI na ryzyko EAH w sporcie jest nieznany [1].
• Mukowiscydoza: osoby z homozygotyczną mukowiscydozą mają większe ryzyko hiponatremii przy wysiłku, więc dotyczą ich osobne zasady [1].
• Nadmiar sodu: konsensus uznaje, że umiarkowane uzupełnianie soli prawdopodobnie nie szkodzi. Potencjalne szkodliwe skutki dużych dawek sodu nie są jasne [1].
• Nadciśnienie, choroby nerek, serca, leki moczopędne: nie znalazłem w przeszukanych źródłach wytycznych dla sportowców z tymi chorobami. Takie osoby powinny skonsultować suplementację sodu, potasu i magnezu z lekarzem (wniosek ogólny, spoza źródeł).
• Magnez: możliwe objawy żołądkowo-jelitowe, głównie biegunka [4].
• Polskie normy żywieniowe nie były przeszukiwane, więc nie podaję tu limitów.

Mity

• "Skurcze to znak niedoboru elektrolitów." Konsensus 2015 wskazuje, że badania sugerują rolę zmęczenia nerwowo-mięśniowego, a nie samych strat wody i sodu [1]. W obserwacji ultramaratończyków ilość sodu nie różniła się między osobami ze skurczami i bez nich [5].
• "Pij zanim poczujesz pragnienie." Według konsensusu 2015 rada ta fałszywie przedstawiła pragnienie jako złego przewodnika i sprzyjała przepijaniu [1].
• "Napój izotoniczny chroni przed hiponatremią." Nie, gdy pijesz za dużo. Napoje sportowe mają mniej sodu niż krew [1][9].
• "Tabletki soli zapobiegną skurczom, odwodnieniu i hiponatremii." W małej obserwacji 20 ultramaratończyków ilość przyjętego sodu nie różniła się między osobami z tymi problemami i bez nich [5]. Wnioski dotyczą bardzo długiego wysiłku w upale, a nie treningu siłowego.
• "Magnez na skurcze." Cochrane 2020: mało prawdopodobne, by działał u starszych dorosłych [4]. Dla skurczów wysiłkowych brak RCT w przeszukanych źródłach.
• "Salty sweater zawsze potrzebuje soli." Konsensus nie znalazł dowodów, że osoby z objawową EAH były "słonymi" potnikami. Rola stężenia sodu w pocie jest niejasna [1].

Źródła

1. Hew-Butler T., Rosner M.H., Fowkes-Godek S. i wsp. Statement of the Third International Exercise-Associated Hyponatremia Consensus Development Conference, Carlsbad, California, 2015. Clin J Sport Med 2015;25(4):303–320. Stanowisko ekspertów (konsensus). https://cupola.gettysburg.edu/healthfac/66 (DOI: 10.1097/JSM.0000000000000221)
2. Sawka M.N., Burke L.M., Eichner E.R. i wsp. ACSM position stand. Exercise and fluid replacement. Med Sci Sports Exerc 2007;39(2):377–390. Stanowisko towarzystwa. PMID 17277604, DOI: 10.1249/mss.0b013e31802ca597. Liczb z tego dokumentu nie zweryfikowałem.
3. Convertino V.A., Armstrong L.E., Coyle E.F. i wsp. ACSM position stand. Exercise and fluid replacement. Med Sci Sports Exerc 1996;28(1):i–vii. Stanowisko towarzystwa (zastąpione w 2007 r.). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9303999/
4. Garrison S.R., Korownyk C.S., Kolber M.R. i wsp. Magnesium for skeletal muscle cramps. Cochrane Database Syst Rev 2020;9:CD009402. Przegląd systematyczny RCT. DOI: 10.1002/14651858.CD009402.pub3
5. Hoffman M.D., Stuempfle K.J., Valentino T. Sodium intake during an ultramarathon does not prevent muscle cramping, dehydration, hyponatremia, or nausea. Sports Med Open 2015;1:39. Badanie obserwacyjne (20 zawodników z danymi o diecie). https://link.springer.com/article/10.1186/s40798-015-0040-x
6. Hoffman M.D., Hew-Butler T., Stuempfle K.J. Exercise-associated hyponatremia and hydration status in 161-km ultramarathoners. Med Sci Sports Exerc 2013;45(4):784–791. Analiza danych obserwacyjnych. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23135369/
7. Baker L.B., Barnes K.A., Anderson M.L., Passe D.H., Stofan J.R. Normative data for regional sweat sodium concentration and whole-body sweating rate in athletes. J Sports Sci 2016;34(4):358–368. Analiza retrospektywna, n = 506 (autorzy powiązani z producentem napojów, Gatorade Sports Science Institute). https://www.researchgate.net/publication/278039203
8. Baker L.B. Sweating rate and sweat sodium concentration in athletes: a review of methodology and intra/interindividual variability. Sports Med 2017;47(Suppl 1):111–128. Przegląd narracyjny. DOI: 10.1007/s40279-017-0691-5
9. Hew-Butler T., Loi V., Pani A., Rosner M.H. Exercise-associated hyponatremia: 2017 update. Front Med 2017;4:21. Przegląd. https://www.frontiersin.org/journals/medicine/articles/10.3389/fmed.2017.00021/full
10. McCubbin A.J., Costa R.J.S. Impact of sodium ingestion during exercise on endurance performance: a systematic review. Int J Sports Sci 2018;8(3):97–107. Przegląd systematyczny (5 badań, bez metaanalizy). DOI: 10.5923/j.sports.20180803.05
11. Grgic J. i wsp. Effects of sodium bicarbonate supplementation on exercise performance: an umbrella review. J Int Soc Sports Nutr 2021;18:71. Przegląd parasolowy metaanaliz. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8600864/

Weryfikacja

Uwaga: w trakcie weryfikacji wyczerpał się limit użycia narzędzi wyszukiwania i pobierania stron. PubMed zwracał też blokadę reCAPTCHA. Pełny tekst otworzyłem tylko dla źródeł [1] i [5]. Pozostałe pozycje oznaczam jako „nie do sprawdzenia" tam, gdzie nie miałem dostępu do abstraktu.

• zgodne – definicja EAH (<135 mmol/L, w trakcie lub do 24 h po wysiłku), źródło 1
• poprawione – było: definicja EAH z odwołaniem [1][3], jest: tylko [1] (ACSM 1996 nie definiuje EAH), źródło 1
• zgodne – konsensus 2015: 17 ekspertów, główna przyczyna to nadmiar płynów hipotonicznych z pozaosmotycznym wydzielaniem wazopresyny (1A), źródło 1
• zgodne – zbiorcza analiza 2135 sportowców z 8 zawodów (42,2–161 km): objawowa EAH 1%, bezobjawowa 6%; co najmniej 14 zgonów od 1981 r., źródło 1
• zgodne – czynniki ryzyka (przepicie, przyrost masy ciała, wysiłek >4 h, brak doświadczenia, wolne tempo, niskie lub wysokie BMI); napoje sportowe 10–38 mmol/L Na wobec ok. 140 mmol/L w surowicy; deficyt do ok. 3% masy ciała tolerowany w chłodzie i umiarkowanej temperaturze, źródło 1
• zgodne – ocena 2C dla utraty sodu jako głównej przyczyny objawowej EAH; suplementacja sodem 1C; picie według pragnienia 1C; bulion (4 kostki w 125 ml), pojedyncze przypadki po tenisie z ciężarami i po bikram jodze; konflikt interesów Maughana i sponsoring CrossFit, źródło 1
• poprawione – było: „ok. 2 h ćwiczeń ciągłych lub przerywanych i ok. 4 h biegu", jest: ok. 2 h kolarstwa ciągłego lub przerywanego i ok. 4 h biegu, źródło 1
• poprawione – było: „rzadka forma hipowolemiczna … upalne Ironmany", jest: ultramaratony 161 km (>20 h) i/lub gorące środowisko (Ironmanów w tekście nie potwierdziłem), źródło 1
• poprawione – było: konsensus przypisuje rady „pij tyle, ile się toleruje" (ACSM 1996) przyczynę przepijania, jest: konsensus wiąże z przepijaniem rady „pij przed pojawieniem się pragnienia"; sformułowania o „toleranc​ji" w konsensusie nie znalazłem, źródło 1
• poprawione – było: „konsensus uznaje IV hipotoniczne/izotoniczne za przeciwwskazane", jest: płyny hipotoniczne i izotoniczne należy wstrzymać do czasu oddania moczu (1C), źródło 1
• poprawione – było: „wpływ SSRI i diuretyków tiazydowych jest nieznany", jest: konsensus wymienia tylko SSRI (tiazydy pojawiają się wyłącznie w przypisie), źródło 1
• poprawione – było: „stężenie sodu w pocie 10–70 mmol/L [8][1]", jest: tylko [8]; konsensus nie podaje tej wartości, źródła 1, 8
• poprawione – było: „konsensus nie uznaje pełnego uzupełniania sodu za konieczne", jest: konsensus nie formułuje takiego zalecenia; uznaje, że umiarkowane uzupełnianie soli prawdopodobnie nie szkodzi, a sód nie zapobiegnie EAH przy przepiciu, źródło 1
• poprawione – było: „rola suplementów sodu pozostaje kontrowersyjna [10]", jest: potencjalne szkodliwe skutki dużych dawek sodu nie są jasne [1]; usunięto odwołanie do pracy, której nie otworzyłem, źródło 1
• poprawione – było: „kilka dużych badań obserwacyjnych nie wykazało związku skurczów z elektrolitami", jest: konsensus cytuje badania eksperymentalne i obserwacyjne, które sugerują rolę zmęczenia nerwowo-mięśniowego (hipoteza); mocniejszego sformułowania nie dało się potwierdzić, źródło 1
• poprawione – było: „dobre badania nie potwierdzają, że sód, potas, magnez zapobiegają skurczom", jest: „nie znalazłem dobrych badań, które to potwierdzałyby" (twierdzenie złagodzone), źródła 1, 4, 5
• poprawione – było: w badaniu Hoffmana 2015 „dane o liczbie uczestników niedostępne", jest: 20 zawodników z danymi o diecie; średnio 13 651 ± 8444 mg sodu; hiponatremia u 10%, skurcze lub niemal-skurcze u 39%, nudności lub wymioty u 57%; tempo przyjmowania sodu podobne w grupach; temperatura powietrza do 39 °C, źródło 5
• poprawione – było: mit o tabletkach soli oparty na obserwacji bez podania liczebności, jest: wskazano, że to mała obserwacja (n = 20), więc nie dowodzi braku efektu, źródło 5
• nie do sprawdzenia – Hoffman 2013: „EAH częstsza przy odwodnieniu i w wyższych temperaturach, r = 0,17, 5 lat danych"; szczegóły usunięto, zostawiono tylko ogólne zdanie złagodzone i zgodne z [1], źródło 6
• nie do sprawdzenia – ACSM 1996: 0,5–0,7 g Na/L przy wysiłku >1 h, 30–60 g węglowodanów/h, 4–8%, 600–1200 ml/h, brak różnic dla wysiłku <1 h (zgodne z tym, co znam z abstraktu, ale strona PubMed była zablokowana); numeryczne obliczenia praktyczne przeliczono na 0,5–0,7 g/L (ok. 250–560 mg/h przy 500–800 ml/h), źródło 3
• poprawione – było: „ACSM 2007 zaleca 20–30 mmol/L" (za Nutrients 2023;16(1):17, niespójny rocznik i niezweryfikowani autorzy), jest: liczb z ACSM 2007 nie podaję; usunięto odwołanie do przeglądu z Nutrients, źródło 2
• nie do sprawdzenia – Cochrane 2020 (Garrison): wniosek o małym prawdopodobieństwie klinicznie istotnej profilaktyki u starszych dorosłych oraz sprzeczne dane w ciąży zachowano, bo zgadza się z moją znajomością abstraktu, ale nie otworzyłem go; usunięto niezweryfikowane liczby działań niepożądanych (11% vs 10% i 37% vs 14%) oraz niedziałający link ResearchGate, źródło 4
• nie do sprawdzenia – baza 506 sportowców, 35,9 ± 10,4 mmol/L (18,2–70,8), źródło 7
• nie do sprawdzenia – zakres 10–70 mmol/L sodu w pocie całego ciała, źródło 8
• nie do sprawdzenia – 5 badań i brak możliwości metaanalizy w przeglądzie McCubbin i Costa, źródło 10
• nie do sprawdzenia – wyniki przeglądu parasolowego o wodorowęglanie (ES 0,37 i −0,03); liczby usunięto, zostawiono ogólny kierunek, źródło 11
• poprawione – było: Baker 2022 (J Appl Physiol) „nie ujęte w liście źródeł", jest: usunięto, bo odwołania nie dało się potwierdzić ani przypisać do pozycji na liście, źródło 8
• poprawione – było: „pewny sposób oceny to test plastrami [7][8]", jest: test jest dokładniejszy niż zgadywanie, ale mierzy stężenie regionalne i tylko szacuje stężenie w całym ciele, źródła 7, 8
• poprawione – było: stężenie potasu w pocie 4,5 ± 0,7 mmol/L i wyliczenie 180–260 mg/h [9], jest: usunięto liczby i źródło [9] (nie dało się potwierdzić pracy ani wartości); zostawiono ogólne stwierdzenie, że stężenie jest niskie, i brak dowodów na korzyść suplementacji
• poprawione – było: metaanaliza o elektrolitach w zespołach bólowych mięśni (skurcze nocne MD −0,42, „sód zmniejszał podatność na skurcze") [12], jest: pozycja i wszystkie odwołania usunięte (nazwa czasopisma niepotwierdzona, praca dotyczy zespołów bólowych i TMD, a nie skurczów wysiłkowych, brak dostępu do abstraktu), źródło 12
• poprawione – było: przegląd narracyjny z Quality in Sport o skurczach [13] oraz „Schwellnus 2004, cytowane w 13", jest: usunięte wraz z odwołaniami (URL niezweryfikowany; ten sam serwis przy wyszukiwaniu wskazywał inną pracę pod innym numerem); rada o rozciąganiu zostawiona jako ogólna, bez źródła, źródło 13
• poprawione – było: opis laboratoryjnych skurczów wywoływanych elektrycznie, w których woda zwiększa podatność, a elektrolity to odwracają, oraz zakres sodu w pocie 10–90 mmol/L [14], jest: usunięte (źródło związane z producentem napojów, nie do odnalezienia ani zweryfikowania), źródło 14
• poprawione – numeracja źródeł zmieniona po usunięciu pozycji 9, 12, 13, 14: dawne 10 → 9 (Hew-Butler 2017, dodano współautorów Loi, Pani, Rosner), dawne 11 → 10, dawne 15 → 11
• poprawione – adres źródła 5: było pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26709371 (blokada reCAPTCHA), jest link do artykułu w Sports Medicine – Open, który otworzyłem i który prowadzi do właściwej pracy, źródło 5
• nie do sprawdzenia – Hew-Butler 2017 (Front Med 4:21), pozycja potwierdzająca w tekście tylko tezy zgodne z [1]; nie otworzyłem tej pracy, źródło 9