Stomia na jelicie cienkim (ileostomia): jedzenie, picie i trening: pełny raport

Wniosek

Dobrych dowodów (badań randomizowanych, metaanaliz RCT) dotyczących jedzenia, picia i treningu z ileostomią jest bardzo mało; większość porad opiera się na opiniach ekspertów i wytycznych szpitali (najwięcej wiarygodnych wskazówek pochodzi z ośrodka St Mark’s i BIFA/BAPEN). Najmocniejsze, choć nadal skromne dowody dotyczą trzech spraw: odwodnienie po utworzeniu ileostomii jest częste (ok. 6 na 100 osób wraca do szpitala z tego powodu w ciągu 30 dni [14]), przy dużej wydajności woda, herbata i napoje hipotoniczne zwiększają utratę sodu, a lepiej działa sączony roztwór glukozowo-solny o ok. 90 mmol/l sodu [1,2,3,32,33], a loperamid zmniejsza wydajność umiarkowanie (w jedynym nowszym RCT, z 2017 r., o ok. 16% przy 12 mg/dobę [34]). Zasady „ile błonnika i jak długo”, „które produkty blokują stomię”, „co zagęszcza treść” oraz „czy ćwiczenia i dźwiganie zwiększają ryzyko przepukliny” nie mają badań, które by je rozstrzygały; nie ma też wiarygodnych danych o hydratacji podczas wysiłku u osób z ileostomią.

Poziom dowodów

C. Ogólna ocena jest niska i różni się zależnie od podtematu:

• B (obserwacyjne, ale zbiorcze): częstość odwodnienia i ponownych przyjęć po utworzeniu ileostomii. Są metaanalizy (do 71 badań, 82 451 chorych), lecz tylko z badań obserwacyjnych i z bardzo dużą niejednorodnością (I² = 98%) [14,15,16].
• C: nawadnianie roztworami glukozowo-solnymi (małe badania fizjologiczne na 6–7 osobach plus konsensus ekspertów) [1,2,3,32,33]; loperamid, kodeina, omeprazol (jedno małe RCT crossover na 12 osobach, starsze RCT i mechanizm) [34,35,36]; pojedyncze RCT z galaretkowymi cukierkami (piankami) [37]; czynniki ryzyka niedrożności ujścia stomii i przepukliny (metaanalizy badań retrospektywnych) [20,21,22]; ćwiczenia a przepuklina (sieciowa metaanaliza, w której ćwiczenia opierają się na 3 badaniach, w tym tylko 1 RCT, głównie dotyczących kolostomii [23], oraz jedno małe badanie obserwacyjne [52]); niedobory witaminy B12 [18,47].
• D / opinie ekspertów: zalecenia dotyczące diety niskobłonnikowej po operacji, listy produktów powodujących blokadę, produkty zagęszczające (banany, ryż, ziemniaki, makaron, masło orzechowe), gazy i zapach, picie płynów między posiłkami, alkohol, kawa, słodziki, dźwiganie, pas przepuklinowy, sporty kontaktowe, nawodnienie przy wysiłku. Przegląd zakresowy JBI stwierdza wprost, że porady dietetyczne dla osób z ileostomią opierają się głównie na opiniach ekspertów [17]; przegląd systematyczny z 2024 r. znalazł tylko 6 RCT (łącznie 95 chorych z IBD i trwałą ileostomią), prawie wszystkie sprzed ponad 20 lat, i uznał dowody za „prawie nieistniejące” [19].

Ograniczenia tego przeglądu. (1) Pełnych treści zaleceń ASCRS [8], ECCO [7], ESPEN (przewlekła niewydolność jelit [5], IBD [6]), AGA [9] i francuskich wytycznych [10] nie udało się otworzyć (płatny dostęp lub blokada serwera); dysponuję tylko danymi bibliograficznymi i streszczeniami, więc nie przypisuję tym dokumentom żadnych konkretnych zaleceń. Streszczenie wytycznych WOCN nie było dostępne w ogóle. (2) Główne praktyczne liczby o dużej wydajności pochodzą z przeglądów ekspertów ośrodka St Mark’s [1,3], stanowiska BIFA [2] i szpitalnego protokołu NHS Lanarkshire [4]; są to opinie ekspertów, nie wyniki RCT. (3) Nie znalazłem polskich wytycznych ani składu polskich preparatów nawadniających.

Co mówią badania

1. Dieta w pierwszych tygodniach i później (rozszerzanie, błonnik)

• Brak badań, które ustalałyby czas diety niskobłonnikowej. Przegląd zakresowy JBI (31 badań i 44 prace eksperckie/wytyczne, wyszukiwanie w sierpniu 2019 r.): najczęściej opisywano błonnik, tłuszcz i alkohol; zwykle sugerowano niski błonnik i niski tłuszcz, a alkohol uznawano za niekorzystny; literatura jest niejednorodna, a porady w praktyce opierają się głównie na opiniach ekspertów [17].
• Praktyka szpitalna (opinia ekspertów). Ulotka NHS (Royal Devon): zacząć od diety niskobłonnikowej i stopniowo przywracać błonnik zgodnie z tolerancją; wprowadzać nowe produkty po jednym; przykładowy plan na pierwsze tygodnie opiera się na białym pieczywie, białym ryżu i makaronie, ziemniakach bez skórki, mięsie, rybach, jajkach i nabiale; po ustabilizowaniu wydajności warzywa typu marchew, papryka, dynia i sałatki [12]. Protokół NHS Lanarkshire dla stomii o dużej wydajności zaleca dietę wysokoenergetyczną i niskobłonnikową [4]; BIFA: rozważyć zmniejszenie błonnika nierozpuszczalnego [2].
• Błonnik a wydajność. Według przeglądu Nightingale’a błonnik odgrywa tylko niewielką rolę w wydajności jejunostomii, ale jego ograniczenie zmniejsza liczbę epizodów dużej wydajności, gdy są zrosty (ryzyko częściowej niedrożności) [1]. Zalecana jest dieta polimeryczna, izoosmolarna, o dość wysokiej zawartości tłuszczu z dodatkiem soli; diet elementarnych (hiperosmolarnych) należy unikać, bo zwiększają straty wody i sodu [1,2].
• Jak naprawdę jedzą osoby z ileostomią. Badanie przekrojowe „Diet After Ileostomy” (n = 53: 17 osób 6–10 tygodni po operacji, 16 po ≥12 miesiącach, 20 po zamknięciu stomii): ponad 85% unikało pewnych produktów, głównie owoców i warzyw; w 6–10. tygodniu głównym powodem była rada, by ich unikać (71%) i gazy (53%), po ≥12 miesiącach – widoczność w woreczku (60%) i rada (60%); spożycie błonnika było niższe niż w populacji, a wolnych cukrów i tłuszczów nasyconych za wysokie. Autorzy wnioskują, że po okresie gojenia nie należy z góry wykluczać produktów, jeśli nie sprawiają problemów po ponownym wprowadzeniu [45]. Przegląd z 2026 r. dodaje, że długotrwałe ograniczenie błonnika (owoce, warzywa) może obniżać gęstość kości i poziom witaminy B12, a roztwory nawadniające są trudne do picia z powodu smaku, co obniża przestrzeganie zaleceń [30].

2. Blokada stomii pokarmem

• Nie znalazłem żadnego badania, które mierzyłoby częstość blokady pokarmowej (food bolus) u osób z ileostomią ani porównywało produkty. Wiedza o „produktach ryzyka” pochodzi z materiałów edukacyjnych i opinii ekspertów.
• Lista z ulotki NHS: kukurydza i groszek, fasola i soczewica, białe części skórki cytrusów, grzyby, ananas, kiełki, seler, skórki i pestki pomidorów, skórki owoców, kokos, grube łodygi brokułu i kalafiora, orzechy, większe nasiona, popcorn; blokady mogą występować w pierwszych 6–8 tygodniach po wyłonieniu stomii; zalecenia: dokładnie żuć, jeść powoli, pić płyny po posiłku, prowadzić dzienniczek [12]. Materiał edukacyjny ECU Health (autor treści: StayWell) wymienia dodatkowo suszone owoce, nasiona i parówki w osłonkach [13].
• Objawy (materiał edukacyjny [13]): najpierw wodnista treść „tryskająca” niemal ciągle, wzdęcie, skurcze, silny zapach i obrzęk stomii; potem ustanie wypływu, narastający ból, nudności i wymioty. BIFA opisuje niedrożność jako nagły kolkowy ból, burczenie, wzdęcie, widoczną perystaltykę i okresowe zatrzymanie wypływu; jeśli wydajność rośnie mimo leków przeciwbiegunkowych, należy pomyśleć o częściowej niedrożności [2].
• Co robić (opinia ekspertów, materiał edukacyjny [13]): założyć woreczek z większym otworem, delikatnie masować brzuch i okolicę stomii, położyć się z kolanami podciągniętymi do klatki piersiowej, wziąć ciepły prysznic lub kąpiel 15–20 minut, unikać stałego jedzenia (pić, jeśli coś jeszcze wypływa), nie brać środków przeczyszczających ani zmiękczających stolec (zwiększają utratę płynów). Zgłosić się do lekarza, pielęgniarki stomijnej lub na SOR przy narastającym bólu, nudnościach i skurczach bez wypływu przez 2 godziny lub dłużej albo przy wymiotach [13].
• Niedrożność ujścia stomii (stoma outlet obstruction, SOO) po czasowej ileostomii pętlowej to inny problem, głównie anatomiczny. Metaanaliza 16 retrospektywnych badań kohortowych (2 228 chorych, z czego 362 miało niedrożność ujścia, czyli ok. 16%); czynniki ryzyka: grubość mięśnia prostego brzucha (OR 4,04; 95% CI 2,36–6,93), duża wydajność (OR 4,16; 2,03–8,51), ileostomia pętlowa w porównaniu z końcową (OR 6,53; 2,83–15,03); wyników dotyczących diety, błonnika ani blokady pokarmowej nie podano [20]. Druga metaanaliza (19 badań, 3 287 chorych): częstość 14% (95% CI 11–18%); czynniki: zespół dużej wydajności (OR 4,23; 2,28–7,85), grubość mięśnia prostego (OR 3,51; 2,27–5,41), operacja laparoskopowa (OR 4,04; 1,62–10,04) [21]. Obie analizy opierają się na danych obserwacyjnych; w pierwszej wprost nie podano wyników dotyczących diety, a w streszczeniu drugiej ich nie ma.

3. Zagęszczanie treści, gazy i zapach

• Jedyne RCT z żywnością zagęszczającą. Randomizowane badanie crossover u dorosłych z utrwaloną ileostomią (31 włączonych, 28 ukończyło): 3 pianki (marshmallow) 3 razy dziennie przez tydzień vs tydzień kontrolny: mediana wydajności niższa o 75 ml/dobę (p = 0,0054; 95% CI 23,4–678,3), u 20 z 28 osób (71%) wydajność spadła, u 2 bez zmian, u 6 wzrosła; wymiany woreczka 6 → 5 dziennie (p = 0,0255); 71% zgłosiło gęstszą treść. Efekt „mały, ale istotny statystycznie”; pianki zawierają żelatynę, a mechanizm to hipoteza autorów [37].
• Guma guar i PHGG – wyniki sprzeczne. U 5 zdrowych ochotników z ileostomią 15 g gumy guar dziennie zwiększyło wydalanie wody, tłuszczu, białka i sodu oraz obniżyło lepkość treści (RCT, 1992) [38]. W niewielkim badaniu przekrojowym (n = 29, chorzy po operacji raka jelita grubego) suplementacja częściowo zhydrolizowaną gumą guar wiązała się z mniejszą wydajnością i twardszą konsystencją (p < 0,05 i p < 0,01), a spożycie rozpuszczalnego błonnika korelowało z wydajnością ujemnie (r = −0,494; p = 0,006); autorzy sami uznają to za wstępne [46].
• Banany, biały ryż, makaron, ziemniaki, płatki, masło orzechowe, galaretki: nie znalazłem badań sprawdzających te produkty u osób z ileostomią. Ulotka NHS wymienia jako „pomocne” niedojrzałe banany, biały ryż, makaron, pieczywo, płatki niskobłonnikowe, owsiankę i produkty z żelatyną (pianki, żelki) [12]; wymienione produkty (poza piankami) to opinia ekspertów. W IBD z trwałą ileostomią jedyne RCT dietetyczne porównywało węglowodany nierafinowane i rafinowane (przegląd systematyczny, 6 RCT, 95 chorych, wszystkie poza jednym sprzed 20 lat) [19].
• Gazy: ulotka NHS podaje jako możliwe przyczyny strączki, brukselkę i kapustę, gumę do żucia oraz piwo i napoje gazowane; poleca dokładne żucie, unikanie połykania powietrza, regularne posiłki, picie po jedzeniu, nie w trakcie [12]. Nie znalazłem kontrolowanych badań.
• Zapach: w ulotce jako produkty nasilające zapach wymieniono cebulę (zwłaszcza surową), czosnek, kapustę i kalafior, ostre przyprawy i jajka; poza tym dobrze założony woreczek nie powinien przepuszczać zapachu [12]. Kontrolowanych badań nad preparatami neutralizującymi zapach nie udało mi się zweryfikować.
• Pory picia. Nightingale: radę, by oddzielać płyny od posiłków (np. nie pić przez pół godziny wokół posiłku), uzupełnia stwierdzenie, że „nie ma opublikowanych dowodów”, iż zmniejsza to wydajność stomii [1].

4. Stomia o dużej wydajności (high output): definicje, częstość, przyczyny, skutki

• Definicje różnią się. Szpital NHS Lanarkshire: wydajność > 1 500 ml/dobę utrzymująca się > 72 godziny [4]; Nightingale (St Mark’s): zwykle > 1,5–2,0 l/dobę, zależnie od przyjmowanych płynów; prawidłowa ustabilizowana ileostomia wydala 600–1 200 ml/dobę [1]; BIFA: zwykle > 2 l/dobę [2]; Mountford i wsp.: istotna klinicznie > 2 000 ml/dobę [3].
• Częstość. Do 31% stomii jelita cienkiego [1]; wczesna (do 3 tygodni po utworzeniu) 16%, późna 4% [1]. W ośrodku w Wielkiej Brytanii, wśród 456 ileostomii lub jejunostomii utworzonych w latach 2002–2006, wczesna duża wydajność (> 2 000 ml/dobę) wystąpiła u 75 osób (16%); najczęstsze przyczyny: jejunostomia (< 200 cm proksymalnego jelita cienkiego; n = 20) oraz ropień lub niedrożność w jamie brzusznej (n = 14); u 46 (61%) ustąpiła bez leków, 20 (27%) nadal wymagało leczenia, 6 (8%) wróciło do domu z infuzjami lub solą podskórnie, 9 zmarło; wśród 26 osób z późną dużą wydajnością 11 trafiło do szpitala z niewydolnością nerek, 4 miały przerywaną niedrożność, a wszyscy mieli hipomagnezemię [40]. W prospektywnej kohorcie 81 osób po planowej ileostomii pętlowej (Oksford i Leuven) wydajność ≥ 1 500 ml/dobę wystąpiła u 26 (32%), u 9 (11%) opóźniła wypis, 8 osób (10%) wróciło do szpitala z powodu powikłań stomii [41]. W retrospektywnym badaniu z Chin (470 + 187 chorych po operacji raka jelita grubego) wczesna duża wydajność wystąpiła u 27,7%; niezależnymi predyktorami były m.in. płeć, wiek, spożycie alkoholu, leki z grupy ACEI/ARB, niedrożność jelit, albuminy i wapń (kierunek zależności nie jest podany w streszczeniu) [43].
• Przyczyny do wykluczenia (protokół szpitalny): ropień/zakażenie wewnątrzbrzuszne, niedrożność, zapalenie jelit (w tym Clostridioides difficile, salmonella), choroba w pozostałym jelicie (Crohn, popromienna), nagłe odstawienie leków (steroidów, antycholinergików, opioidów); przy dużej wydajności należy odstawić leki przeczyszczające i prokinetyczne (metoklopramid, erytromycyna) [4].
• Ryzyko odwodnienia i nerek.
  • Metaanaliza 71 badań (82 451 chorych): odsetek powrotów do szpitala z powodu odwodnienia w ciągu 30 dni wyniósł 6% (95% CI 4–9%), a z jakiejkolwiek przyczyny 20% (95% CI 18–23%); odwodnienie stanowiło 26% (17–38%) wszystkich powrotów; w ciągu 60 dni 10% (8–12%); między utworzeniem a zamknięciem ileostomii 5% (3–9%). Niejednorodność dla odsetków 30-dniowych ogromna (I² = 96–98%; dla 60 dni 39%), a definicje różne (diagnoza odwodnienia, wydajność ≥ 1 500 ml/24 h albo ostre uszkodzenie nerek wg KDIGO). Pobyt trwał ok. 2,5–9 dni, koszt 2 750–5 924 USD na chorego [14]. W ujęciu bezwzględnym: ok. 6 osób na 100 wraca z odwodnieniem w ciągu miesiąca, 20 na 100 z jakiegokolwiek powodu.
  • Druga metaanaliza (10 badań, 27 089 chorych): powrót z odwodnieniem 5,0% w 30 dni i 10,3% w 60 dni; istotne czynniki ryzyka: wiek ≥ 65 lat, BMI ≥ 30, cukrzyca, nadciśnienie, choroba nerek, regularne diuretyki, zespolenie zbiornika jelitowego (IPAA), długość pobytu; rak jelita grubego jako rozpoznanie wiązał się z mniejszym ryzykiem [15].
  • Metaanaliza 22 badań (19 485 chorych): częstość odwodnienia po ileostomii zabezpieczającej 9,00% (95% CI 5,31–13,45), RR odwodnienia w porównaniu z grupą bez ileostomii 3,37 (2,30–4,95); w 3 badaniach opisano postępujące pogorszenie czynności nerek utrzymujące się po ustąpieniu odwodnienia [16].
  • W jednoośrodkowej retrospektywnej serii 201 chorych 17% wróciło w ciągu 30 dni z odwodnieniem lub niewydolnością nerek [42]. Wydajność > 1 l/dobę przy wypisie to czynnik ryzyka wymieniany w przeglądzie [14].
  • Profilaktyka: w metaanalizie edukacji przedoperacyjnej (9 badań, w tym 4 RCT; 507 vs 356 chorych) skróciła ona liczbę powikłań skórnych (9,5% vs 19,4%; RR 0,45; 0,29–0,72), ale nie zmieniła istotnie pozostałych wyników (w tym powrotów do szpitala), a pewność dowodów jest bardzo niska [29]. Przegląd o powrotach (Vogel) stwierdza, że coaching w szpitalu i kontrola ambulatoryjna wiązały się z mniejszą liczbą powrotów, choć nie zawsze istotnie [14].

5. Nawadnianie: roztwór St Mark’s, doustne płyny nawadniające vs napoje hipotoniczne, sól

• Mechanizm. Dziennie do jelita cienkiego trafia ok. 4 l wydzielin; płyn ze stomii jelita cienkiego zawiera ok. 100 mmol/l sodu (zakres 80–140) niezależnie od przyjmowanego płynu. Płyny o stężeniu sodu poniżej ok. 90 mmol/l powodują przechodzenie sodu z osocza do światła jelita, aż jego stężenie dojdzie do 90–100 mmol/l [1,2,3].
• Dane z badań eksperymentalnych.
  • Badanie 7 osób z proksymalną stomią i dużymi stratami (5 różnych roztworów): u wszystkich picie wody lub herbaty powodowało utratę sodu ze stomii; roztwór WHO bez potasu (3,5 g NaCl, 2,5 g NaHCO3, 20 g glukozy na litr) działał zadowalająco, nieco słabiej niż roztwór z większą ilością sodu i maltozą; 4 osoby mogły odstawić płyny dożylne, 3 nie (u nich z 500 ml wypitego roztworu w ciągu 3 godzin wypływało > 250 ml); sacharoza i oligosacharyd nie dawały przewagi nad glukozą [32]. Skład tego roztworu jest taki sam jak przepis na roztwór St Mark’s w protokole NHS [4] (po przeliczeniu: 3,5 g NaCl ≈ 60 mmol i 2,5 g NaHCO3 ≈ 30 mmol, razem ok. 90 mmol/l sodu; obliczenie własne).
  • Randomizowane porównanie 3 metod uzupełniania soli u 6 osób z jejunostomią (105–250 cm pozostałego jelita, każda metoda po 48 godzin): bez suplementu średni bilans sodu −16 mmol/dobę (u 3 osób ujemny); sączony roztwór glukozowo-elektrolitowy +96 mmol/dobę (nikt nie miał ujemnego bilansu), roztwór z polimerem glukozy +96 (jedna osoba ujemny), kapsułki NaCl +66 (dwie osoby ujemny, dwie wymiotowały); autorzy uznali sączony roztwór glukozowo-elektrolitowy za optymalny [33].
• Zalecenia ekspertów. Ograniczyć płyny hipotoniczne (woda, herbata, kawa, soki) do 0,5–1,0 l/dobę, nie radzić „pij jak najwięcej” [1,2]; protokół NHS: maks. 1 000 ml/dobę [4]; resztę uzupełniać roztworem glukozowo-solnym o co najmniej 90 mmol/l sodu, w sumie co najmniej 1 l/dobę, sączonym przez cały dzień [1,2,3]. Roztwory poniżej 90 mmol/l sodu (pojedynczej mocy Dioralyte, napoje sportowe, gotowe preparaty „na biegunkę”) uznano za niewystarczające [1]. Pojedynczej mocy Dioralyte (5 saszetek na litr) daje ok. 60 mmol/l sodu; 8 saszetek na litr to kompromis smakowy [3]; według protokołu NHS 10 saszetek na litr to 120 mmol/l sodu i 40 mmol/l potasu [4].
• Przepis na roztwór St Mark’s (protokół NHS [4]): 20 g glukozy, 2,5 g wodorowęglanu sodu (lub cytrynianu sodu, jeśli nietolerowany), 3,5 g soli kuchennej na 1 litr wody; przygotowywać codziennie na świeżo i wyrzucić po 24 godzinach; nie dodawać lodu (rozcieńcza); może być potrzebne 2–3 l/dobę. Wybór: standardowo podwójna moc Dioralyte (jeśli potas < 4,5 mmol/l), a przy potasie > 4,5 mmol/l lub niewydolności nerek roztwór St Mark’s [4]. Jest to zalecenie szpitalne, nie wynik RCT.
• Sól. Przy stratach poniżej ok. 1 200 ml/dobę wystarczy czasem dosalanie posiłków; przy 1 200–2 000 ml – roztwór glukozowo-solny lub kapsułki NaCl 500 mg (do ok. 14 na dobę), które mogą powodować nudności i wymioty [1].
• Cele monitorowania: losowe stężenie sodu w moczu poniżej 10 mmol/l uznano za istotne (taki wynik miało 13% osób z ileostomią w badaniu cytowanym przez autora przeglądu), poniżej 20 mmol/l wg BIFA oznacza niedobór sodu; cel > 20 mmol/l i diureza co najmniej 800 ml/dobę; spadek ciśnienia przy wstawaniu > 10 mm Hg i skąpomocz (< 800 ml/dobę) to cechy odwodnienia [1,2].
• Niezgodność z ogólnymi materiałami dla pacjentów. Ulotka dla osób z „luźną” treścią zaleca picie wody, herbaty i niegazowanych izotonicznych napojów sportowych plus dosalanie [12]; materiał edukacyjny zaleca 2–3 litry płynów dziennie [13]. Eksperci St Mark’s/BIFA zalecają natomiast przy dużej wydajności ograniczenie takich płynów i wybór roztworu o 90 mmol/l sodu [1,2]; napoje sportowe uznano za niewystarczające [1]. Ogólne rady mogą więc być niewłaściwe, gdy wydajność jest duża.

6. Leki zmniejszające wydajność: loperamid, kodeina, omeprazol (krótko)

• Loperamid.
  • Randomizowane, podwójnie zaślepione badanie crossover (12 osób, 3 dni loperamidu 12 mg/dobę vs placebo, przerwa 5–7 dni): wydajność niższa o medianę 16,5% (zakres od wzrostu 5% do spadku 46%; p < 0,02); czas pasażu 10% znaczników krótszy (p = 0,02); efekt nie osiągnął z góry przyjętego progu klinicznej istotności 20%, a 7 z 12 osób (58%) odgadło kolejność leczenia [34]. Autorzy postulują badania zależności od dawki.
  • Wcześniejsze podwójnie zaślepione crossover: loperamid 4 mg 3 razy dziennie vs kodeina 60 mg 3 razy dziennie – oba leki zmniejszyły wydajność i zawartość wody, a loperamid powodował mniejsze straty sodu i potasu oraz mniej działań niepożądanych (lepiej u osób z największą wydajnością) [35].
  • W kohorcie 81 chorych po ileostomii pętlowej stosowanie loperamidu nie było ujednolicone (33% przy wypisie, mediana 5 mg po miesiącu, 6 mg po 3 miesiącach), a autorzy proponują schemat postępowania i wskazują, że wpływ na powroty do szpitala wymaga badań [41].
  • Zalecenia ekspertów: typowo 4 mg 4 razy dziennie, wysokie dawki 12–24 mg na dawkę bywały stosowane; loperamid i kodeina zmniejszają ilość wody i sodu w treści o ok. 20–30%; przyjmować 15–30 minut przed jedzeniem [1]; BIFA: do 16 mg 4 razy dziennie, 30–60 minut przed posiłkiem, dawki > 4 mg 4 razy dziennie wymagają ostrożności z powodu zaburzeń rytmu serca [2]; protokół NHS: 4 mg 4 razy dziennie, najlepiej 30 minut przed posiłkami, EKG na początku, zwiększanie do 8 mg 4 razy dziennie z ponowną oceną po 48 godzinach, a w razie potrzeby do 16 mg 4 razy dziennie (64 mg/dobę), całkowita dawka zwykle poniżej 80 mg/dobę; na wypadek problemów z wchłanianiem rozważyć postać rozpuszczalną w jamie ustnej (orodispersible) [4]. Powyższe dawki to opinie ekspertów i protokoły szpitalne.
  • Otwieranie kapsułek: nie znalazłem żadnego źródła, które by to zalecało lub odradzało; w tych dokumentach pojawia się jedynie wariant orodispersible [4]. Zmiana postaci leku powinna być uzgodniona z lekarzem lub farmaceutą.
  • Zatrucie loperamidem należy podejrzewać u każdego z omdleniami niewyjaśnionymi odwodnieniem, wydłużeniem QTc lub groźną arytmią; antidotum to nalokson, ale działa krócej niż loperamid, więc wymagana obserwacja co najmniej 48 godzin [4].
• Kodeina. 30 mg 4 razy dziennie jako dodatek przy dużej wydajności mimo loperamidu 8 mg 4 razy dziennie, maks. 60 mg 4 razy dziennie; ostrożnie przy upośledzonej czynności nerek (CrCl < 20 ml/min), u osób starszych i o małej masie (ryzyko sedacji) [4]; BIFA: powoduje senność i uzależnia [2].
• Inhibitory pompy protonowej (omeprazol). Randomizowane badanie crossover u 13 chorych po resekcji jelita (kał > 1,5 kg/dobę, mediana jelita cienkiego 100 cm), omeprazol dożylnie 40 mg 2 razy dziennie vs ranitydyna 150 mg 2 razy dziennie, po 5 dni: omeprazol zwiększył wchłanianie wody (p < 0,03), nie zmienił wchłaniania sodu, wapnia, magnezu, azotu, węglowodanów i tłuszczu; nie reagowali chorzy z wydajnością < 2,6 kg/dobę; żaden z chorych nie mógł odstawić żywienia pozajelitowego [36]. Eksperci: omeprazol 40 mg raz lub dwa razy dziennie, dawkę dobierać do pH świeżego płynu ze stomii > 5 [1,4]; BIFA: nie podawać rutynowo, odstawić, jeśli nie działa; PPI mogą powodować hipomagnezemię, osteoporozę i arytmie [2].
• Inne (tylko wzmianka): oktreotyd rzadko zalecany (ból iniekcji, kamica) [2]; analog GLP-2 rozważa się w ośrodku niewydolności jelit u osób z krótkim jelitem (< 2 m), które wymagają żywienia pozajelitowego [2].

7. Długość jelita (około 1–2 m) i stomia

• Prace o jelicie krótkim opisują długość pozostałego jelita po dwunastnicy (jejunum) i zwykle dotyczą jejunostomii, a nie ileostomii z zachowaną końcówką jelita krętego; nie znalazłem źródła, które przekładałoby te liczby wprost na ileostomię.
• Nightingale (St Mark’s): problemy z nawodnieniem pojawiają się zwykle, gdy zostaje < 200 cm jejunum; wsparcie pozajelitowe zwykle konieczne przy < 100 cm czynnego jejunum; dużej wydajności zwykle nie ma, gdy zachowano ponad połowę okrężnicy i > 50 cm czynnego jelita cienkiego [1]. Tabela ekspercka dla jejunostomii: przy 75–100 cm zwykle potrzebne płyny pozajelitowe (ewentualnie z żywieniem pozajelitowym), przy 100–150 cm żywienie doustne lub dojelitowe z doustnym roztworem glukozowo-solnym, przy 150–200 cm sam roztwór glukozowo-solny [3].
• Kohorta 124 dorosłych z zespołem krótkiego jelita (Messing 1999): dla końcowej enterostomii granica długości jelita oddzielająca przejściową od stałej niewydolności jelit wyniosła 100 cm (65 cm dla zespolenia jejunalno-okrężniczego, 30 cm dla jejunalno-krętniczo-okrężniczego); przeżycie 86% po 2 latach i 75% po 5 latach, zależność od żywienia pozajelitowego 49% po 2 i 45% po 5 latach; zachowane końcowe jelito kręte i/lub okrężnica poprawiają odstawianie żywienia pozajelitowego i przeżycie [44]. Praca z 1999 r., oparta na 124 chorych, ma ograniczoną przydatność dla dzisiejszej praktyki.
• Wytyczne ESPEN o przewlekłej niewydolności jelit (aktualizacja 2023): streszczenie wymienia 149 zaleceń i 16 stwierdzeń, większość oznaczono jako dobrą praktykę (good practice points) z silnym konsensusem; treści szczegółowych zaleceń dla jejunostomii i dużej wydajności nie udało mi się otworzyć [5].

8. Elektrolity, nerki, kamica nerkowa

• Magnez. Hipomagnezemia występuje u 78% osób z jejunostomią (opinia/przegląd) [1]; w serii dużej wydajności wszystkie 26 osób z późną dużą wydajnością miały hipomagnezemię [40]; w małym retrospektywnym badaniu 15 chorych po rozległej resekcji jelita cienkiego niedobór (< 1,5 mEq/l) stwierdzono u 40%, u 66% przynajmniej dwukrotnie niskie wartości, a po suplementacji wzrost poprawił się tylko u 40% [51]. Leczenie wg ekspertów: tlenek magnezu 12–24 mmol/dobę (często na noc), alfakalcydol 1–9 µg, magnez podskórnie lub dożylnie w cięższych przypadkach [1]; pomocne lub nie, są to zalecenia ekspertów.
• Nerki. Przewlekłe odwodnienie może prowadzić do schyłkowej niewydolności nerek [1]; w przeglądzie zakresowym (20 badań, od 14 do 19 889 chorych) częstość przewlekłej choroby nerek po ileostomii mieściła się w zakresie 0–63,8%, osteopenia 29,4–48,0%, osteoporoza 5–12%, niedokrwistość 7,2%, a niedobór B12 od braku związku do 31,8%; autorzy podkreślają małe próby i niejednorodność [18].
• Kamica nerkowa (kwas moczowy). Brak dużych, nowych badań. W starszym badaniu brytyjskim 51 osób z trwałą ileostomią (39 z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, 12 z Crohnem): kamienie moczowe miały 4 osoby z WZJG (10,3%), w tym 17,4% mężczyzn z WZJG, a żadna z osób z Crohnem (grupa kontrolna 39 zdrowych) [49]. Badanie biopsyjne 7 chorych z ileostomią (Kidney Int 2009): skąpy, kwaśny, ubogi w sód mocz (strata wody i wodorowęglanów), kamienie z kwasu moczowego lub szczawianu wapnia; u 4 z 7 zniekształcenie brodawek nerkowych wiązało się z niższym eGFR [50]. Wniosek praktyczny (wnioskowanie z mechanizmu, nie z badania interwencyjnego): utrzymywać odpowiednią objętość moczu przez nawodnienie zgodne z wydajnością stomii.

9. Wchłanianie leków

• Nightingale: w jejunostomii rozpuszczanie tabletek i dostępność magnezu mogą być bardzo różne; tyroksyna, warfaryna i digoksyna mogą wymagać większych dawek lub dróg dożylnych; omeprazol może wymagać podania dożylnego, gdy zostaje < 50 cm jejunum [1]. Protokół NHS: odstawić leki przeczyszczające i prokinetyczne, rozważyć postać rozpuszczalną loperamidu [4].
• Tabletki o przedłużonym uwalnianiu i dojelitowe: znalazłem tylko pojedyncze opisy przypadków i małe badania. Opis przypadku (2021): u osoby z pętlową ileostomią tabletki chlorku potasu o przedłużonym uwalnianiu wchłaniały się słabo (15–40 mEq na podniesienie potasu o 0,1 mEq/l, a po zamianie na postać o natychmiastowym uwalnianiu 6,67 mEq) [54]. Badanie z 1988 r. u osób z ileostomią: po pojedynczej tabletce mesalazyny o opóźnionym uwalnianiu średnio 88% dawki 400 mg (zakres 69–114%) pojawiło się w treści stomii w ciągu 12 godzin, a uwalnianie zależało głównie od pH treści (otoczka rozpuszczała się szybko powyżej pH 7,0, a przy pH 2,0 i 4,0 wcale) [55]. To dowody niskiej jakości i nie wiadomo, jak przenoszą się na inne leki.
• Antykoncepcja doustna: jedyna znaleziona praca to badanie farmakokinetyczne 5 kobiet z ileostomią (po WZJG) i 5 kontrolnych: biodostępność etynyloestradiolu 55,4 ± 10,9% vs 45,0 ± 6,1% oraz lewonorgestrelu 85,2 ± 13,1% vs 104,6 ± 22,3% (różnice nieistotne); autorzy uznali, że wchłanianie jest prawidłowe [39]. Próba bardzo mała, dawka pojedyncza, nie dotyczy dużej wydajności ani krótkiego jelita; brak danych dla takich sytuacji.

10. Alkohol, kawa, napoje gazowane, słodziki

• Nie znalazłem kontrolowanych badań wpływu alkoholu, kofeiny, napojów gazowanych ani słodzików na wydajność ileostomii. W przeglądzie zakresowym alkohol był zwykle uznawany za niekorzystny (głównie opinie ekspertów) [17].
• Ulotka NHS (opinia ekspertów) przy luźnej treści radzi: co najwyżej 5 porcji owoców i warzyw dziennie, nie więcej niż 150 ml soku, 1–2 jednostki alkoholu dziennie, 3–4 filiżanki herbaty lub kawy dziennie, ograniczyć substancje słodzące (acesulfam K, aspartam, sacharyna, sorbitol, sukraloza, stewia, ksylitol), a piwo i napoje gazowane zmieszać i odstawić na ok. 10 minut, żeby straciły gaz [12]. Liczby w ulotce nie mają podanego źródła badawczego.
• W modelu predykcyjnym wczesnej dużej wydajności spożycie alkoholu było niezależnym predyktorem (bez podanego kierunku w streszczeniu) [43].

11. Witamina B12 i inne niedobory

• W przeglądzie zakresowym niedokrwistość występowała u 7,2% osób z ileostomią, niedobór B12 od „braku związku” do 31,8% [18].
• W Crohnie niedobór B12 zależy od resekcji jelita krętego: w serii 381 chorych z Crohnem niedobór wykryto u 33% (u 16% z 141 chorych z WZJG; p < 0,0001); ryzyko wzrastało przy resekcji ≤ 20 cm (OR 3,0; 95% CI 1,5–6,0) i > 20 cm (OR 6,7; 3,0–14,7) oraz przy zapaleniu jelita krętego (OR 3,9; 2,2–6,9); w 89 parach oznaczeń badanie zwykłego stężenia B12 w surowicy wykryło niedobór u 5%, a holotranskobalamina z kwasem metylomalonowym u 32% [47]. Praca dotyczy chorych z Crohnem, nie wyłącznie z ileostomią.
• W ogólnokrajowym badaniu ankietowym 783 osób z trwałą ileostomią końcową (ILCO, Niemcy; 44% WZJG, 38% Crohn, 7% rak) niedobory witaminy B12, żelaza i cynku wiązały się z gorszą jakością życia; jakość życia była niższa niż w populacji ogólnej, a 72% uznało, że stomia utrudnia codzienność [48].
• Długotrwałe ograniczanie owoców i warzyw może zmniejszać stężenie B12 i gęstość kości [30]. Częstość badań kontrolnych: eksperci zalecają kontrolę elektrolitów co 2–3 miesiące w długim okresie przy dużej wydajności [3]; dla B12 nie znalazłem konkretnego zalecenia w otwartych źródłach.

12. Przepuklina okołostomijna: częstość, czynniki ryzyka, profilaktyka

• Częstość. Przegląd Carne i wsp. (2003; heterogeniczne badania, różny czas obserwacji): po ileostomii końcowej 1,8–28,3%, po pętlowej 0–6,2%, po kolostomii końcowej 4,0–48,1% [26]. Wytyczne EHS: kolostomia końcowa wiąże się z większym ryzykiem niż inne stomie [11]. Dane są stare i rozbieżne.
• Czynniki ryzyka (metaanaliza 16 badań, 2 031 chorych, wszystkie stomie jelitowe): wyższe BMI (OR 1,29; 1,02–1,63), starszy wiek (OR 1,04; 1,02–1,07), płeć żeńska (OR 2,55; 1,39–4,67), większy otwór w powięzi (OR 2,8; 1,78–4,42), droga przezotrzewnowa (OR 2,4; 1,33–4,35), obwód talii (OR 1,01); dostęp laparoskopowy nieistotny (OR 2,09; 0,83–5,27) [22]. Przegląd 9 badań nie ustalił jednoznacznego związku z sarkopenią (cztery badania wskazały istotny związek) [27].
• Siatka profilaktyczna. Wytyczne EHS 2018: zdecydowanie zalecają niewchłanialną siatkę syntetyczną przy kolostomii końcowej, a dla innych typów stomii nie wydały zalecenia; dowody były niewystarczające co do wyboru drogi, lokalizacji i wielkości otworu [11]. Metaanaliza 12 RCT dotycząca kolostomii końcowej: siatka profilaktyczna zmniejszyła częstość przepukliny (OR 0,33; 95% CI 0,18–0,62; I² = 74%; umiarkowana pewność dowodów) [24]. Metaanaliza 8 RCT (537 chorych) z obserwacją dłuższą niż 2 lata, także po kolostomii końcowej, nie wykazała istotnego zmniejszenia częstości przepukliny (RR 0,68; 95% CI 0,46–1,02; I² = 81%; p = 0,06) [25]. Dla ileostomii brak osobnych dowodów.
• Ćwiczenia – profilaktyka. Sieciowa metaanaliza (73 badania: 30 RCT i 44 obserwacyjne; 7 473 chorych), porównanie z grupą odniesienia z kolostomią wyłonioną przez mięsień prosty brzucha (transrectal): ćwiczenia wzmacniające mięśnie brzucha OR 0,18 (0,08–0,39); dla porównania lejkowata siatka OR 0,09 (0,05–0,17), technika SMART OR 0,16 (0,05–0,48) [23]. Dane o ćwiczeniach pochodzą jednak tylko z 3 badań (1 RCT i 2 retrospektywne, razem 476 chorych; jednym z nich jest praca [52]), niejednorodność jest wysoka (I² = 86,4%), a żadne z tych badań nie dotyczy wyłącznie ileostomii. Badanie obserwacyjne z dobraniem według skłonności (propensity score; 29 ćwiczących vs 35 kontrolnych; kontrole z wcześniejszego okresu): program ćwiczeń zaczynany ≥ 6 tygodni przed operacją (min. 4 z 7 ćwiczeń, ≥ 10 powtórzeń, 2 razy dziennie, nadzór fizjoterapeuty, obserwacja ≥ 12 miesięcy) – przepuklina w TK u 13,8% vs 91,4% (OR podane przez autorów 0,124; 0,049–0,316); w podgrupie ileostomii (bez rozdzielenia ileostomii jelitowej i moczowej) 2/13 (15,4%) vs 10/12 (83,3%) [52]. Wielkość efektu należy traktować bardzo ostrożnie: badanie nierandomizowane, mała próba, kontrole z wcześniejszego okresu (opis doboru kontroli w pracy jest niespójny), bardzo wysoki odsetek przepuklin w grupie kontrolnej, niespójne wartości p między tekstem a tabelami, a podane ilorazy szans nie dają się odtworzyć z liczb w tabelach (z liczb wychodzi ok. 0,015 ogółem i ok. 0,04 dla ileostomii).
• Ćwiczenia – gdy przepuklina lub wybrzuszenie już jest. HALT (Pilates online): jednoramienne badanie 17 osób plus pilotażowe RCT 19 osób; z 28 skierowanych 19 (67%) ukończyło program (średnio 8 sesji po ok. 48 minut), a obserwację ukończyło 16 (44%); wywiady wskazują korzyści, ale to badanie wykonalności, nie skuteczności [53].
• Pas przepuklinowy / bielizna uciskowa: nie znalazłem badań randomizowanych ani kohortowych oceniających jego wpływ na profilaktykę; informacje o skuteczności pochodzą od producentów.
• Dźwiganie: nie znalazłem pierwotnego badania, które określałoby bezpieczny ciężar lub czas po operacji. Popularne limity (np. brak dźwigania przez ok. 3 miesiące) pochodzą z materiałów organizacji pacjentów, których nie udało mi się otworzyć, więc ich nie przytaczam jako faktu.

13. Trening i sport z ileostomią

• Dowodów jest mało. Przegląd zakresowy (15 badań: 2 jakościowe, 2 opisy przypadków, 1 seria przypadków, 1 kohortowe, 8 przekrojowych, 1 RCT) dotyczący powrotu do aktywności po utworzeniu stomii stwierdza, że dowody są ograniczone i niejednorodne, dotyczą głównie dorosłych i chorych onkologicznych, a brakuje wskazówek o rodzaju, częstotliwości i intensywności [28]. Przegląd narracyjny z 2026 r.: sama stomia rzadko jest prawdziwym przeciwwskazaniem do ćwiczeń; sport jest zwykle wykonalny, jeśli jest dopasowany i prowadzony przez zespół wielodyscyplinarny; zaleca stopniowy trening skupiony na mięśniach tułowia i unikanie nagłych, niekontrolowanych wzrostów ciśnienia w jamie brzusznej; w sportach kontaktowych zalecane są środki ochronne (bez szczegółów w streszczeniu); strach przed przepukliną jest ważną barierą aktywności; nawodnienie wraca jako temat dla osób z ileostomią, ale streszczenie nie podaje objętości ani protokołów [31].
• Wytyczne EXPASS (ASCN UK, 2025): istnieją, ale pełnej treści nie udało się otworzyć; nie podaję ich zaleceń.
• Siłownia, bieganie, pływanie, sporty kontaktowe, nawodnienie podczas wysiłku: nie znalazłem badań u osób z ileostomią dotyczących tych aktywności. Wnioskowanie własne z danych o stratach sodu (nie badanie sportowców): ponieważ płyn ze stomii zawiera ok. 100 mmol/l sodu [1,2], a woda i napoje hipotoniczne zwiększają utratę sodu [32], przy dużym poceniu się i dużej wydajności nawodnienie samą wodą może być niewystarczające; zasady należy uzgodnić z zespołem prowadzącym.

14. Co udało się ustalić o wytycznych towarzystw

• ASCRS (Davis i wsp., Dis Colon Rectum 2022): dostępne tylko dane bibliograficzne; pełny tekst płatny [8]. ECCO (Adamina i wsp., 2020, chirurgiczne leczenie choroby Leśniowskiego-Crohna): streszczenie ogólne, bez treści dotyczących ileostomii [7]. ESPEN – wytyczne o żywieniu klinicznym w IBD (Bischoff i wsp., 2023; 71 zaleceń) [6] i o przewlekłej niewydolności jelit (Pironi i wsp., 2023) [5]: tylko streszczenia. AGA (Hedrick i wsp., 2023, praktyczna aktualizacja dotycząca stomii): tylko streszczenie, bez numerowanych zaleceń [9]. Francuskie wytyczne (Aubert i wsp., 2024) obejmują m.in. dużą wydajność i przepuklinę okołostomijną; w streszczeniu brak konkretów [10]. WOCN (wytyczne „Management of the adult patient with a fecal or urinary ostomy”, 2018): nie znalazłem otwartego streszczenia ani treści zaleceń.
• Wskazówki ośrodka St Mark’s i BIFA/BAPEN (praktyczne protokoły, opinie ekspertów) dostępne są w pełni [1,2,3].

Zalecenia praktyczne

Wszystkie poniższe punkty to propozycje do omówienia z lekarzem lub pielęgniarką stomijną, a nie zamiennik opieki; przy dużej wydajności lub krótkim jelicie plan musi ustalić zespół prowadzący.

1. Nie zakładaj, że niski błonnik jest potrzebny na stałe. Pierwsze tygodnie: dieta niskobłonnikowa, potem stopniowe wprowadzanie błonnika, po jednym nowym produkcie naraz; po wygojeniu nie wyłączaj produktów z góry – wracaj do nich po kolei i zostaw tylko te, które naprawdę sprawiają problem (opinia ekspertów oraz badanie przekrojowe) [4,12,45].
2. Żuj dokładnie i jedz powoli, szczególnie w pierwszych 6–8 tygodniach; ostrożnie z produktami z listy ryzyka blokady (kukurydza, groszek, strączki, grzyby, skórki owoców, seler, orzechy i nasiona, popcorn, suszone owoce) – to opinie ekspertów, nie wyniki badań [12,13].
3. Przy dużej wydajności (powyżej ok. 1,5–2 l/dobę lub rosnącej przez ponad 72 godziny): nie pij „ile się da” wody; ogranicz płyny hipotoniczne (woda, herbata, kawa, soki) do 0,5–1 l/dobę i pij sączony roztwór glukozowo-solny o stężeniu sodu co najmniej 90 mmol/l (np. roztwór St Mark’s: 20 g glukozy, 2,5 g wodorowęglanu sodu, 3,5 g soli na 1 l wody, świeży na każdy dzień) – jeśli używasz gotowego preparatu z apteki, sprawdź na etykiecie stężenie sodu i skonsultuj dawkę z lekarzem [1,2,3,4,32,33].
4. Dosalaj posiłki przy wydajności poniżej ok. 1,2 l/dobę, a przy 1,2–2 l ustal z lekarzem roztwór lub kapsułki soli [1].
5. Loperamid (jeśli zaleci go lekarz): 15–30 minut przed jedzeniem, dawka zwykle 4 mg 4 razy dziennie; dawki wyższe tylko pod kontrolą i z EKG; nie przekraczaj dawki ustalonej przez lekarza (górna granica w protokołach: poniżej 80 mg/dobę) [1,2,4].
6. Powiedz lekarzowi i farmaceucie, że masz ileostomię, zanim zaczniesz tabletki o przedłużonym uwalnianiu lub dojelitowe; pytaj o postać rozpuszczalną lub płynną i o kontrolę poziomu leków o wąskim marginesie (tyroksyna, warfaryna, digoksyna) [1,4,54,55].
7. Monitoruj: wagę, objętość stomii, objętość moczu (cel co najmniej 800 ml/dobę), sód w moczu (cel > 20 mmol/l), magnez, elektrolity i kreatyninę; B12 (u chorych z Crohnem wskaźniki czynnościowe, holotranskobalamina z kwasem metylomalonowym, wykryły więcej niedoborów niż samo stężenie B12 w surowicy) – częstotliwość badań ustal z lekarzem [1,2,47].
8. Trening: zacznij od stopniowego treningu mięśni tułowia (core), najlepiej pod okiem fizjoterapeuty, zwiększaj obciążenie stopniowo, unikaj nagłych, niekontrolowanych wzrostów ciśnienia w jamie brzusznej; wracaj do siłowni, biegania i pływania w uzgodnieniu z chirurgiem (brak badań określających terminy i ciężary) [31,52]. W sportach kontaktowych stosuj osłonę stomii (zalecenie przeglądowe bez szczegółów) [31].
9. Przy wysiłku i upale planuj uzupełnianie sodu i płynów zgodnie z wydajnością stomii (wnioskowanie z mechanizmu) i miej przy sobie roztwór nawadniający [1,32].
10. Dźwiganie i pas: brak badań wyznaczających limit; ustal go z chirurgiem; skuteczność pasa nie została wykazana.

Formy i porównania

• Roztwory nawadniające a napoje hipotoniczne (przy dużej wydajności):
  • Roztwór St Mark’s (ok. 90 mmol/l Na): zalecany przez ekspertów, skład potwierdzony w małym badaniu fizjologicznym (n = 7) [4,32]. Przeciwko: smak i gorsze przestrzeganie [30].
  • Podwójna moc Dioralyte (10 saszetek/l = 120 mmol/l Na, 40 mmol/l K): zalecana w protokole NHS, o ile potas < 4,5 mmol/l [4]; 8 saszetek/l (kompromis smakowy) [3].
  • Pojedynczej mocy preparaty (ok. 60 mmol/l Na), napoje sportowe, woda, herbata, kawa, soki: zwiększają utratę sodu lub nie wyrównują strat; według ekspertów niewystarczające przy dużej wydajności [1,2,32,33]. Ulotka dla ogółu pacjentów zaleca je jednak przy luźnej treści [12].
  • Kapsułki NaCl: wchłonięcie sodu gorsze niż z roztworu (+66 vs +96 mmol/dobę), 2 z 6 osób wymiotowało [33].
  • Roztwór z polimerem glukozy: porównywalny bilans sodu (+96 mmol/dobę), daje dodatkowo ok. 115 kcal [33].
• Leki zmniejszające wydajność:
  • Loperamid: –16,5% mediany wydajności przy 12 mg/dobę (RCT, n = 12) [34]; w crossover z kodeiną skuteczniejszy i lepiej tolerowany [35].
  • Kodeina: jako dodatek; sedacja, uzależnienie [2,4].
  • Omeprazol: zwiększył wchłanianie wody tylko u chorych z wydajnością > ok. 2,5 kg/dobę; nie wpłynął na wchłanianie sodu i magnezu [36].
• Produkty zagęszczające: pianki z żelatyną (–75 ml/dobę mediany w RCT, 28 osób) [37]; guma guar – wyniki sprzeczne [38,46]; banany, ryż, makaron – bez badań [12].
• Typ stomii a przepuklina: ileostomia końcowa 1,8–28,3%, pętlowa 0–6,2%, kolostomia końcowa 4,0–48,1% (stary przegląd) [26].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Loperamid w wysokich dawkach: ryzyko wydłużenia QTc i groźnych zaburzeń rytmu serca; wymaga EKG przed dawkami > 4 mg 4 razy dziennie, korekty hipokaliemii i hipomagnezemii oraz unikania innych leków wydłużających QTc; omdlenia niewyjaśnione odwodnieniem mogą być objawem zatrucia [1,2,4].
• Kodeina: senność, uzależnienie; ostrożnie przy niewydolności nerek i u osób starszych [2,4]. PPI: hipomagnezemia, osteoporoza, arytmie [2].
• Leki przeczyszczające i prokinetyczne pogarszają dużą wydajność – lekarz powinien je odstawić [4]; przy blokadzie nie stosować środków przeczyszczających ani zmiękczających [13]. Leki moczopędne zwiększają ryzyko odwodnienia i uszkodzenia nerek (diuretyki to czynnik ryzyka powrotu z odwodnieniem) [1,15].
• Kapsułki soli: nudności i wymioty [1,33]. Roztwór St Mark’s: wymaga codziennego świeżego przygotowania; nie dodawać lodu [4]. W niewydolności nerek lub przy potasie > 4,5 mmol/l unikać roztworów z potasem (podwójna moc Dioralyte) [4].
• Kamienie żółciowe występują u ok. 45% osób z jejunostomią [1].
• Czerwone flagi – kiedy do lekarza lub na SOR:
  • Wydajność > 1,5–2 l/dobę utrzymująca się powyżej 72 godzin lub rosnąca mimo leczenia; dłużej niż 24 godziny luźnej, obfitej treści, zwłaszcza przy chorobie lub zatruciu pokarmowym [4,12].
  • Narastający ból, nudności i skurcze bez wypływu przez 2 godziny lub dłużej, wymioty, nagły kolkowy ból z wzdęciem, widoczną perystaltyką i zatrzymaniem wypływu (podejrzenie niedrożności) [2,13].
  • Objawy odwodnienia lub niewydolności nerek: skąpomocz (< 800 ml/dobę), spadek ciśnienia przy wstawaniu (> 10 mm Hg), niskie stężenie sodu w moczu (< 20 mmol/l) [1,2].
  • Omdlenia lub kołatania serca przy wysokich dawkach loperamidu [4].
  • Rosnąca wydajność mimo leków przeciwbiegunkowych (częściowa niedrożność) [2].
  • Nowe wybrzuszenie wokół stomii lub ból w jego okolicy (podejrzenie przepukliny): ocena przez chirurga (badanie kliniczne, w razie wątpliwości USG lub TK) [11]; nie znalazłem w otwartych źródłach pełnego wykazu objawów pilnej przepukliny, więc nagły ból i wymioty traktuj jak podejrzenie niedrożności.

Mity

• „Pij jak najwięcej wody.” Przy dużej wydajności woda i herbata zwiększają utratę sodu ze stomii; eksperci zalecają ograniczyć płyny hipotoniczne do 0,5–1 l/dobę i pić roztwór glukozowo-solny [1,2,32]. Ogólne ulotki zalecające 2–3 l płynów dziennie nie uwzględniają tej sytuacji [13].
• „Błonnik zawsze zatyka stomię i trzeba go unikać na stałe.” Brak badań, które mierzyłyby ryzyko blokady pokarmowej; badania pokazują, że wiele osób długo unika owoców i warzyw, co może pogarszać odżywienie [30,45]; w przeglądach niedrożności ujścia stomii najsilniejsze czynniki to anatomia (grubość mięśnia, ileostomia pętlowa) i duża wydajność [20,21].
• „Banany i ryż zagęszczają treść.” Nie znalazłem badań; wspomina je tylko ulotka [12]. Wspierają to jedynie dowody dla pianek z żelatyną (–75 ml/dobę) [37].
• „Oddzielanie picia od jedzenia zmniejsza wydajność.” Nie ma opublikowanych dowodów [1].
• „Napój izotoniczny dla sportowców dobrze nawadnia stomię.” Eksperci uznają napoje sportowe za zawierające za mało sodu przy dużej wydajności [1]; ulotka dla ogółu pacjentów zaleca je jednak przy luźnej treści [12].
• „Po ileostomii tabletki antykoncepcyjne przestają działać.” Jedyna znaleziona praca (n = 5) wykazała prawidłowe wchłanianie, ale nie dotyczyła dużej wydajności ani krótkiego jelita [39].
• „Ćwiczenia brzucha i dźwiganie na pewno powodują przepuklinę.” Dane o ćwiczeniach dotyczą głównie profilaktyki przepukliny (jedno małe RCT i badania obserwacyjne, głównie kolostomia); nie ma badań, które wykazałyby szkodliwość stopniowego treningu. Jednocześnie brak dowodów, że pas lub konkretny limit ciężaru chroni [23,31,52].
• „Wystarczy wypić tyle wody, ile wypłynęło ze stomii.” Płyn tracony ze stomii zawiera ok. 100 mmol/l sodu, a woda i herbata zwiększają utratę sodu, więc sama woda nie wyrównuje strat przy dużej wydajności [1,32].

Źródła

Uwaga: przy pracach oznaczonych „(streszczenie)” lub „(dane bibliograficzne)” pełna treść nie była dostępna i nie opieram na nich konkretnych zaleceń ani liczb.

1. Nightingale JMD. How to manage a high-output stoma. Front Gastroenterol 2022;13(2):140–151 (online 2021). Przegląd ekspercki (ośrodek St Mark’s). https://doi.org/10.1136/flgastro-2018-101108
2. Nightingale J i BIFA Committee. Managing a High Output Stoma. BIFA Top Tips, BAPEN, aktualizacja kwiecień 2023. Stanowisko ekspertów/wytyczne praktyczne. https://www.bapen.org.uk/pdfs/bifa/bifa-top-tips-series-1-updated.pdf
3. Mountford CG, Manas DM, Thompson NP. A practical approach to the management of high-output stoma. Front Gastroenterol 2014;5:203–207. Przegląd ekspercki. https://doi.org/10.1136/flgastro-2013-100375 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28839771/
4. Aslam A, Cashin K, Keegan M (NHS Lanarkshire). Management of High Output Stoma Guideline, wersja 3, zatwierdzona maj 2026. Wytyczne lokalne szpitala (konsensus ekspertów). https://www.rightdecisions.scot.nhs.uk/media/y1acdhdq/management-of-high-output-stoma-guideline-v3.pdf
5. Pironi L i wsp. ESPEN guideline on chronic intestinal failure in adults – update 2023. Clin Nutr 2023;42(10):1940–2021. Wytyczne (streszczenie). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37639741/
6. Bischoff SC i wsp. ESPEN guideline on clinical nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr 2023;42(3):352–379. Wytyczne (streszczenie). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36739756/
7. Adamina M i wsp. ECCO Guidelines on Therapeutics in Crohn’s Disease: Surgical Treatment. J Crohns Colitis 2020;14(2):155–168. Wytyczne (dane bibliograficzne i krótkie streszczenie). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31742338/
8. Davis BR i wsp. The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for Ostomy Surgery. Dis Colon Rectum 2022;65(10):1173–1190. Wytyczne (dane bibliograficzne). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35616386/
9. Hedrick TL, Sherman A, Cohen-Mekelburg S, Gaidos JKJ. AGA Clinical Practice Update on Management of Ostomies: Commentary. Clin Gastroenterol Hepatol 2023;21(10):2473–2477. Stanowisko/wytyczne praktyczne (streszczenie). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37498275/
10. Aubert M i wsp. Management of adult intestinal stomas: The 2023 French guidelines. J Visc Surg 2024;161(2):106–128. Wytyczne (streszczenie). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38448363/
11. Antoniou SA i wsp. European Hernia Society guidelines on prevention and treatment of parastomal hernias. Hernia 2018;22(1):183–198. Wytyczne. https://doi.org/10.1007/s10029-017-1697-5 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29134456/
12. Royal Devon University Healthcare NHS Foundation Trust. Dietary advice following your ileostomy (ulotka nr 976, wersja 1, 2023). Materiał dla pacjentów (opinia ekspertów). https://www.royaldevon.nhs.uk/media/s1cbzhqx/7b-dietary-advice-following-your-ileostomy-976-v1.pdf
13. ECU Health (treść: StayWell). Ileostomy: Dealing with a Food Blockage (przegląd 2025). Materiał dla pacjentów (opinia ekspertów). https://healthlibrary.ecuhealth.org/digestive-health/management/ileostomy-dealing-food-blockage
14. Vogel I i wsp. Overall readmissions and readmissions related to dehydration after creation of an ileostomy: a systematic review and meta-analysis. Tech Coloproctol 2022;26(5):333–349. Metaanaliza (71 badań, 82 451 chorych). https://doi.org/10.1007/s10151-022-02580-6 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35192122/
15. Liu C, Bhat S, Sharma P, Yuan L, O’Grady G, Bissett I. Risk factors for readmission with dehydration after ileostomy formation: A systematic review and meta-analysis. Colorectal Dis 2021;23(5):1071–1082. Metaanaliza (10 badań, 27 089 chorych). https://doi.org/10.1111/codi.15566 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33539646/
16. Borucki JP, Schlaeger S, Crane J, Hernon JM, Stearns AT. Risk and consequences of dehydration following colorectal cancer resection with diverting ileostomy. A systematic review and meta-analysis. Colorectal Dis 2021;23(7):1721–1732. Metaanaliza (22 badania: 21 kohortowych i 1 randomizowane, 19 485 chorych). https://doi.org/10.1111/codi.15654 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33783976/
17. Mitchell A, England C, Perry R, Lander T, Shingler E, Searle A, Atkinson C. Dietary management for people with an ileostomy: a scoping review. JBI Evid Synth 2021;19(9):2188–2306. Przegląd zakresowy (31 badań, 44 prace eksperckie). https://doi.org/10.11124/jbies-20-00377 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34054034/
18. Leow TW, Herbert G, Mitchell A, Perry R, Humes DJ, Thorpe G, Clifford S, Atkinson C, England C. Chronic diseases related to diet and/or nutrition in patients with an ileostomy – a scoping review. J Hum Nutr Diet 2025;38(5):e70109. Przegląd zakresowy (20 badań). https://doi.org/10.1111/jhn.70109 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40873239/
19. Vuyyuru SK, Solitano V, Yuan Y, Narula N, Singh S, Ma C, Rieder F, Jairath V. Interventions for adjunctive care in patients with inflammatory bowel disease and permanent ileostomy: a systematic review. Crohns Colitis 360 2024;6(4):otae056. Przegląd systematyczny (6 RCT, n = 95). https://doi.org/10.1093/crocol/otae056 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39464622/
20. Toffaha A i wsp. Risk factors for stoma outlet obstruction: systematic review and meta-analysis. Langenbecks Arch Surg 2025;410(1):317. Metaanaliza (16 badań retrospektywnych, 2 228 chorych). https://doi.org/10.1007/s00423-025-03892-5 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41160162/
21. Gan JX, Liu HP, Chen K. Prevalence and pooled risk factors of stoma outlet obstruction after colorectal surgery with diverting ileostomy: a systematic review and meta-analysis. Int J Colorectal Dis 2025;40(1):119. Metaanaliza (19 badań, 3 287 chorych). https://doi.org/10.1007/s00384-025-04862-5 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40374916/
22. Niu N i wsp. Risk factors for the development of a parastomal hernia in patients with enterostomy: a systematic review and meta-analysis. Int J Colorectal Dis 2022;37(3):507–519. Metaanaliza (16 badań, 2 031 chorych). https://doi.org/10.1007/s00384-021-04068-5 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35028686/
23. Martín-Arévalo J i wsp. Comparing the effectiveness of prophylactic strategies for parastomal hernia prevention: a network meta-analysis. Tech Coloproctol 2025;29(1):169. Metaanaliza sieciowa (73 badania, 7 473 chorych). https://doi.org/10.1007/s10151-025-03211-6 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40996571/
24. Tzanis AA i wsp. Update systematic review, meta-analysis and GRADE assessment of the evidence on parastomal hernia prevention: a EHS, ESCP and EAES collaborative project. J Abdom Wall Surg 2023;2. Metaanaliza (12 RCT). https://doi.org/10.3389/jaws.2023.11550 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38312423/
25. Verdaguer-Tremolosa M i wsp. Prophylactic mesh does not prevent parastomal hernia in long-term: meta-analysis and trial sequential analysis. Surgery 2024;175(2):441–450 (online 2023). Metaanaliza (8 RCT, 537 chorych). https://doi.org/10.1016/j.surg.2023.09.038 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37949696/
26. Carne PW, Robertson GM, Frizelle FA. Parastomal hernia. Br J Surg 2003;90(7):784–793. Przegląd. https://doi.org/10.1002/bjs.4220 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12854101/
27. Schutte G, Patton D, Moore Z, McNamara D, O’Connor T, Nugent L, Avsar P. A systematic review of the association between parastomal hernia and sarcopenia. Int J Colorectal Dis 2023;38(1):29. Przegląd systematyczny (9 badań). https://doi.org/10.1007/s00384-023-04329-5 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36757565/
28. Mena-Jiménez AV, Rodríguez-Suárez CA, González-de la Torre H. Return to physical activity in individuals with surgical stomas: a scoping review. Sports (Basel) 2024. Przegląd zakresowy (15 badań). https://doi.org/10.3390/sports12100273 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39453239/
29. Shi V i wsp. The impact of preoperative stoma education on postoperative outcomes for patients with new stomas after colorectal surgery: a systematic review and meta-analysis. Tech Coloproctol 2025;29(1):183. Metaanaliza (9 badań, w tym 4 RCT). https://doi.org/10.1007/s10151-025-03213-4 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41105284/
30. Magee N i wsp. Dietary restriction in people living with an ileostomy: impacts on nutrition, hydration and quality of life. Proc Nutr Soc 2026. Przegląd. https://doi.org/10.1017/s0029665125102103 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41502376/
31. Psiuk AA. Sport and physical activity in people with a stoma and after ostomy surgery: a narrative review. Quality in Sport 2026;63. Przegląd narracyjny. https://doi.org/10.12775/QS.2026.63.73463
32. Newton CR, Gonvers JJ, McIntyre PB, Preston DM, Lennard-Jones JE. Effect of different drinks on fluid and electrolyte losses from a jejunostomy. J R Soc Med 1985;78(1):27–34. Badanie eksperymentalne (n = 7). https://doi.org/10.1177/014107688507800106 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3968667/
33. Nightingale JM, Lennard-Jones JE, Walker ER, Farthing MJ. Oral salt supplements to compensate for jejunostomy losses: comparison of sodium chloride capsules, glucose electrolyte solution, and glucose polymer electrolyte solution. Gut 1992;33(6):759–761. RCT crossover (n = 6). https://doi.org/10.1136/gut.33.6.759 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1624155/
34. Kristensen K, Qvist N. The acute effect of loperamide on ileostomy output: a randomized, double-blinded, placebo-controlled, crossover study. Basic Clin Pharmacol Toxicol 2017;121(6):493–498. RCT crossover (n = 12). https://doi.org/10.1111/bcpt.12830 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28627732/
35. King RF, Norton T, Hill GL. A double-blind crossover study of the effect of loperamide hydrochloride and codeine phosphate on ileostomy output. Aust N Z J Surg 1982;52(2):121–124. RCT crossover. https://doi.org/10.1111/j.1445-2197.1982.tb06083.x ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7044361/
36. Jeppesen PB, Staun M, Tjellesen L, Mortensen PB. Effect of intravenous ranitidine and omeprazole on intestinal absorption of water, sodium, and macronutrients in patients with intestinal resection. Gut 1998;43(6):763–769. RCT crossover (n = 13). https://doi.org/10.1136/gut.43.6.763 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9824602/
37. Clarebrough E, Guest G, Stupart D. Eating marshmallows reduces ileostomy output: a randomized crossover trial. Colorectal Dis 2015;17(12):1100–1103. RCT crossover (n = 28). https://doi.org/10.1111/codi.12992 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25951410/
38. Higham SE, Read NW. The effect of ingestion of guar gum on ileostomy effluent. Br J Nutr 1992;67(1):115–122. RCT (n = 5, zdrowi ochotnicy). https://doi.org/10.1079/bjn19920013 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1312340/
39. Grimmer SF, Back DJ, Orme ML, Cowie A, Gilmore I, Tjia J. The bioavailability of ethinyloestradiol and levonorgestrel in patients with an ileostomy. Contraception 1986;33(1):51–59. Badanie farmakokinetyczne (n = 5 + 5). https://doi.org/10.1016/0010-7824(86)90032-6 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3082591/
40. Baker ML, Williams RN, Nightingale JM. Causes and management of a high-output stoma. Colorectal Dis 2011;13(2):191–197. Obserwacyjne (687 stomii). https://doi.org/10.1111/j.1463-1318.2009.02107.x ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19888956/
41. Roel B i wsp. Prospective evaluation of early complications after elective loop ileostomy: need to optimise loperamide management? J Gastrointest Surg 2022;26(3):665–668. Obserwacyjne prospektywne (n = 81). https://doi.org/10.1007/s11605-021-05148-1 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34561769/
42. Paquette IM, Solan P, Rafferty JF, Ferguson MA, Davis BR. Readmission for dehydration or renal failure after ileostomy creation. Dis Colon Rectum 2013;56(8):974–979. Obserwacyjne retrospektywne (n = 201). https://doi.org/10.1097/dcr.0b013e31828d02ba ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23838866/
43. Chen H i wsp. Risk factors and prediction model for early high-output stoma after colorectal cancer surgery: a retrospective study. Asia Pac J Oncol Nurs 2026;13. Obserwacyjne (n = 470 + 187). https://doi.org/10.1016/j.apjon.2026.100922 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41858760/
44. Messing B, Crenn P, Beau P, Boutron-Ruault MC, Rambaud JC, Matuchansky C. Long-term survival and parenteral nutrition dependence in adult patients with the short bowel syndrome. Gastroenterology 1999;117(5):1043–1050. Obserwacyjne (n = 124). https://doi.org/10.1016/s0016-5085(99)70388-4 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10535866/
45. England C, Mitchell A, Atkinson C. Diet After Ileostomy Study: an observational study describing dietary intake and stoma-related symptoms. J Hum Nutr Diet 2023;36(4):1600–1612. Obserwacyjne przekrojowe (n = 53). https://doi.org/10.1111/jhn.13168 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36932682/
46. Ho CY, Majid HA, Jamhuri N, Ahmad AF, Selvarajoo TA. Lower ileostomy output among patients with postoperative colorectal cancer after being supplemented with partially hydrolyzed guar gum: outcome of a pilot study. Nutrition 2022;103–104:111758. Obserwacyjne przekrojowe (n = 29). https://doi.org/10.1016/j.nut.2022.111758 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35843037/
47. Ward MG i wsp. Prevalence and risk factors for functional vitamin B12 deficiency in patients with Crohn’s disease. Inflamm Bowel Dis 2015;21(12):2839–2847. Obserwacyjne (n = 381 Crohn, 141 WZJG). https://doi.org/10.1097/MIB.0000000000000559 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26296064/
48. Schiergens TS i wsp. Long-term quality of life of patients with permanent end ileostomy: results of a nationwide cross-sectional survey. Dis Colon Rectum 2017;60(1):51–60. Obserwacyjne przekrojowe (n = 783). https://doi.org/10.1097/dcr.0000000000000732 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27926557/
49. Kennedy HJ, Fletcher EW, Truelove SC. Urinary stones in subjects with a permanent ileostomy. Br J Surg 1982;69(11):661–664. Obserwacyjne (n = 51). https://doi.org/10.1002/bjs.1800691111 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7127051/
50. Evan AP i wsp. Intra-tubular deposits, urine and stone composition are divergent in patients with ileostomy. Kidney Int 2009;76(10):1081–1088. Obserwacyjne (n = 7). https://doi.org/10.1038/ki.2009.321 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19710630/
51. Miranda SC, Ribeiro ML, Ferriolli E, Marchini JS. Hypomagnesemia in short bowel syndrome patients. Sao Paulo Med J 2000;118(6):169–172. Obserwacyjne retrospektywne (n = 15). https://doi.org/10.1590/s1516-31802000000600004 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11120547/
52. López-Callejón VA i wsp. Propensity score analysis of the utility of supervised perioperative abdominal wall exercises for the prevention of parastomal hernia. Nurs Rep 2025;15(2):62. Obserwacyjne (n = 64 po dobraniu). https://doi.org/10.3390/nursrep15020062 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39997798/
53. Munro J, Goodman W, Oliphant R, Russell S, Taylor C, Beeken RJ, Hubbard G. Hernia Active Living Trial (HALT): a feasibility study of a physical activity intervention for people with a bowel stoma who have a parastomal hernia/bulge. Pilot Feasibility Stud 2023;9(1):111. Badanie wykonalności (n = 17 + 19). https://doi.org/10.1186/s40814-023-01329-8 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37400863/
54. Burka AT, Benge CD. Impaired absorption of extended-release potassium chloride in a patient with a high-output ileostomy. J Wound Ostomy Continence Nurs 2021;48(5):431–433. Opis przypadku (n = 1). https://doi.org/10.1097/won.0000000000000801 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34495934/
55. Riley SA, Tavares IA, Bennett A, Mani V. Delayed-release mesalazine (5-aminosalicylic acid): coat dissolution and excretion in ileostomy subjects. Br J Clin Pharmacol 1988;26(2):173–177. Badanie farmakokinetyczne. https://doi.org/10.1111/j.1365-2125.1988.tb03383.x ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3207553/

Weryfikacja

• zgodne – metaanaliza powrotów po ileostomii: 71 badań, 82 451 chorych, odwodnienie 6% (95% CI 4–9%) w 30 dni, powroty z jakiejkolwiek przyczyny 20% (18–23%), odwodnienie 26% (17–38%) powrotów, 60 dni 10% (8–12%), do zamknięcia 5% (3–9%), pobyt 2,5–9 dni, koszt 2 750–5 924 USD [14]
• poprawione – było „6% (95% CI 4–9%; z 46 badań)” i „I² = 98%”, jest bez liczby badań (46 badań podawało 30-dniowe powroty ogółem, a liczby badań dla odwodnienia streszczenie nie podaje) i z I² = 96–98% dla odsetków 30-dniowych oraz 39% dla 60 dni [14]
• zgodne – metaanalizy [15] (10 badań, 27 089 chorych, 5,0% i 10,3%, czynniki ryzyka) i [16] (22 badania, 19 485 chorych, 9,00% [5,31–13,45], RR 3,37 [2,30–4,95]; dopisano, że to 21 badań kohortowych i 1 randomizowane)
• zgodne – definicje stomii o dużej wydajności: > 1,5–2,0 l/dobę [1], > 2 l [2], > 2 000 ml [3], > 1 500 ml dłużej niż 72 godziny [4]; częstość do 31%, wczesna 16%, późna 4%, prawidłowa wydajność 600–1 200 ml/dobę [1]
• zgodne – sód w treści stomii ok. 100 mmol/l (80–140) niezależnie od przyjętych płynów, a napoje o sodzie poniżej ok. 90 mmol/l powodują wypływ sodu z osocza do jelita [1,2]
• zgodne – roztwór St Mark’s: 20 g glukozy, 2,5 g wodorowęglanu sodu, 3,5 g soli na litr, świeży codziennie, bez lodu, 2–3 l/dobę [4]; skład jak roztwór WHO bez potasu [32]; cel co najmniej 90 mmol/l sodu [1,3]; podwójna moc Dioralyte 120 mmol/l sodu i 40 mmol/l potasu [4], pojedyncza ok. 60 mmol/l [3]
• zgodne – ograniczenie płynów hipotonicznych do 0,5–1,0 l/dobę [1,2] (protokół szpitalny: maks. 1 000 ml [4]); brak opublikowanych dowodów, że oddzielanie picia od jedzenia zmniejsza wydajność [1]
• poprawione – było „sód w moczu poniżej 10 mmol/l wskazuje na ciężkie niedobory”, jest „uznano za istotne” (13% w cytowanym badaniu), bo źródła nie używają słowa „ciężkie”; progi 20 mmol/l, 800 ml/dobę i spadek ciśnienia > 10 mm Hg zgodne [1,2]
• zgodne – RCT loperamidu: crossover, n = 12, 12 mg/dobę przez 3 dni, mediana wydajności −16,5% (od +5% do −46%; p < 0,02), poniżej progu klinicznego 20%, 7 z 12 odgadło leczenie [34]
• poprawione – było „loperamid zmniejsza ilość wody i sodu o ok. 20–30%”, jest „loperamid i kodeina” (źródło podaje 20–30% łącznie dla obu leków) [1]
• zgodne – dawkowanie loperamidu i kodeiny w protokołach: do 16 mg 4 razy dziennie 30–60 minut przed jedzeniem i ostrożność powyżej 4 mg 4 razy dziennie [2]; 4 mg 4 razy dziennie, EKG, do 64 mg/dobę, poniżej 80 mg/dobę, nalokson i obserwacja co najmniej 48 godzin [4]; 15–30 minut przed jedzeniem [1]
• zgodne – RCT pianek z żelatyną: crossover, 31 włączonych, 28 ukończyło, mediana −75 ml/dobę (p = 0,0054; 95% CI 23,4–678,3), spadek u 20 z 28, wymiany woreczka 6 → 5 [37]
• zgodne – Newton 1985: 7 osób, 5 roztworów, woda i herbata zwiększały utratę sodu, 4 z 7 odstawiło płyny dożylne [32]; Nightingale 1992: 6 osób, bilans sodu −16, +96, +96 i +66 mmol/dobę, 2 osoby wymiotowały po kapsułkach [33]
• poprawione – OR 0,18 (0,08–0,39) dla ćwiczeń zgodny z pracą, ale dopisano, że opiera się na 3 badaniach (1 RCT i 2 retrospektywne, 476 chorych; jednym z nich jest [52]), I² = 86,4%, bez badania tylko o ileostomii [23]
• poprawione – liczby z [52] (29 vs 35 chorych, 13,8% vs 91,4%, ileostomia 2/13 vs 10/12) zgodne z pracą, ale usunięto podawane ilorazy szans (0,124 i 0,197), bo nie dają się odtworzyć z tabel (ok. 0,015 i 0,04); dopisano niespójny opis doboru kontroli i wartości p [52]
• poprawione – było „abstrakt nie rozdziela typów stomii”, jest „dotyczy kolostomii końcowej” (12 RCT, OR 0,33 [0,18–0,62], I² = 74% zgodne) [24]
• poprawione – było „znany tylko tytuł”, jest po otwarciu abstraktu: 8 RCT, 537 chorych, RR 0,68 (0,46–1,02), p = 0,06; rok 2024 (online 2023), dodano DOI i strony [25]
• zgodne – czynniki ryzyka przepukliny okołostomijnej (BMI OR 1,29, wiek 1,04, płeć żeńska 2,55, większy otwór 2,8, droga przezotrzewnowa 2,4; 16 badań, 2 031 chorych) [22]
• poprawione – było „częstość 16,25% (zakres 5,4–25,8%), 15 z Japonii”, jest „362 z 2 228 chorych (ok. 16%)”, bo zakresu i kraju nie potwierdzono; OR (4,04; 4,16; 6,53) zgodne [20]; metaanaliza [21] zgodna (19 badań, 3 287 chorych, 14%, OR 4,23; 3,51; 4,04)
• poprawione – tabela długości jelita: było „przy 75–100 cm możliwe żywienie doustne ze wsparciem pozajelitowym płynami”, jest „płyny pozajelitowe, ewentualnie z żywieniem pozajelitowym” (tabela dla jejunostomii) [3]
• zgodne – przegląd systematyczny: 6 RCT, 95 chorych (suma w tabeli pracy to 94), wszystkie poza jednym sprzed ponad 20 lat, autorzy piszą o dowodach „prawie nieistniejących” [19]
• poprawione – źródła „znany tylko tytuł” [25], [54] i dawne [56] po otwarciu abstraktów wnoszą dane (dopisane; [56] jest teraz [55]); Al-Habet 1980 (dawne [55]) bez abstraktu i bez dostępnego tekstu – usunięte razem z odwołaniami
• zgodne – ulotki [12] (lista produktów powodujących blokadę, 6–8 tygodni, produkty zagęszczające, limity alkoholu, kawy i soku) i [13] (objawy blokady, SOR przy braku wypływu przez 2 godziny lub dłużej i przy wymiotach)
• zgodne – dane z [40] (687 stomii, 456 ileostomii lub jejunostomii, 75 [16%] z wczesną dużą wydajnością), [41] (Oksford i Leuven, 81 chorych, 26 [32%], 33% loperamidu), [43] (470 + 187, 27,7%), [45] (n = 53, > 85%), [17], [18], [28], [30]
• nie do sprawdzenia – treść zaleceń ASCRS [8], ECCO [7], ESPEN [5,6], AGA [9] i francuskich [10] oraz EHS [11] (płatny dostęp lub tylko streszczenia); sprawdzono tylko zgodność danych bibliograficznych
• nie do sprawdzenia – liczby z [26], [29], [44], [47]–[51], [53] (nie otwierano ponownie; zgodne są dane bibliograficzne i adresy)