Insulinooporność: badania i diagnostyka: pełny raport

Wniosek

Cukrzycę i stan przedcukrzycowy rozpoznaje się z glikemii na czczo, glukozy 2 h po 75 g glukozy (OGTT) i HbA1c, według progów z wytycznych ADA [1][2]. Nie ma jednego zwalidowanego progu insulinooporności. HOMA-IR to wskaźnik pomocniczy, a jego progi zależą od populacji i od testu insuliny [3][4][5]. Insulina w punktach krzywej OGTT nie ma zwalidowanych norm dla dorosłych ani dowodów, że leczenie lub dieta dobrane wg jej kształtu poprawiają zdrowie. Wyniki z kształtu tej krzywej pochodzą z małych lub retrospektywnych badań [6][7][8], więc nie powinny decydować o diagnozie ani diecie.

Poziom dowodów

C (ogółem). Podział według pytań:

• Kryteria glikemii i HbA1c: stanowisko ADA oparte na dużym zbiorze danych; dowody mocne, ale dotyczą cukrzycy i stanu przedcukrzycowego, a nie samej insulinooporności [1][2].
• HOMA-IR: metaanaliza badań obserwacyjnych o bardzo dużej niejednorodności (I² ok. 99%) i bez wspólnego progu; pozostałe dane to badania przekrojowe [3][4][5]. Poziom C.
• Krzywa insulinowa: małe lub retrospektywne badania (w tym PCOS i dzieci) oraz abstrakt konferencyjny. Nie znaleziono badań łączących wzorzec krzywej z twardymi punktami końcowymi. Poziom C/D [6][7][8].

Zakres przeglądu: pełne teksty polskich wytycznych PTD, stanowisk o klamrze euglikemicznej oraz metaanaliz o HbA1c nie zostały sprawdzone. Informacje, których nie udało się potwierdzić, usunięto z tekstu.

Co mówią badania

Kryteria diagnostyczne (ADA, wytyczne)

• Cukrzyca u osoby dorosłej (niebędącej w ciąży): HbA1c ≥ 6,5% (≥ 48 mmol/mol), glikemia na czczo ≥ 126 mg/dl (≥ 7,0 mmol/l), glukoza 2 h w OGTT ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l), albo glikemia przypadkowa ≥ 200 mg/dl przy wyraźnych objawach hiperglikemii. Na czczo oznacza brak kalorii przez co najmniej 8 godzin [1].
• Bez jednoznacznej hiperglikemii potrzebne są dwa nieprawidłowe wyniki z różnych testów (np. HbA1c i glikemia na czczo), z tej samej próbki albo z dwóch terminów [1].
• Stan przedcukrzycowy: HbA1c 5,7–6,4%, glikemia na czczo 100–125 mg/dl, glukoza 2 h w OGTT 140–199 mg/dl [1][2].
• OGTT według ADA wykrywa więcej cukrzycy niż glikemia na czczo i HbA1c, ale do rutynowego przesiewu zwykle wybiera się glikemię na czczo lub HbA1c ze względu na łatwość wykonania [1].
• Ciągły pomiar glikemii (CGM) nie ma wystarczających dowodów do przesiewu ani diagnozy stanu przedcukrzycowego i cukrzycy [1]. Standardy ADA 2026 zachowują te same progi [2].
• Glikemia i HbA1c nie zawsze pokrywają te same osoby. W kohorcie PREDAPS (2022 osoby, przekrój w opiece podstawowej, Hiszpania) osoby spełniające oba kryteria stanu przedcukrzycowego miały najgorszy profil ryzyka sercowo-naczyniowego. Autorzy zalecają stosowanie obu kryteriów, a część wniosków wymaga dalszych badań [9].

HOMA-IR

• Wzór: glikemia na czczo (mmol/l) × insulina na czczo (µU/ml) / 22,5. Przykład: glikemia 5,0 mmol/l i insulina 8 µU/ml dają ok. 1,8; przy insulinie 15 µU/ml wychodzi ok. 3,3 (obliczenia własne).
• Metaanaliza 87 badań obserwacyjnych (235 148 dorosłych): zbiorcza częstość insulinooporności 26,5% (95% CI 24,1–29,0), I² ok. 99%. Progi HOMA-IR były bardzo różne: ≤ 2,5 w 46 badaniach, 2,6–3,0 w 17, > 3,0 w 24. Wynik pokazuje brak wspólnej normy, a nie to, że co czwarty dorosły jest chory [3].
• W hiszpańskiej populacji dorosłych (EPIRCE, przekrój) próg HOMA-IR dla 90. percentyla wyniósł 3,46. Po uwzględnieniu składowych zespołu metabolicznego spadł do 2,05 (kryterium IDF u mężczyzn), a u zdrowych mężczyzn bez cukrzycy do 1,85 [5].
• W przeglądzie 7 badań u nastolatków progi wahały się od 1,65 (dziewczęta) i 1,95 (chłopcy) do 3,82 i 5,22. Jedna praca z walidacją zewnętrzną zalecała próg > 2,5 [4].

Krzywa glukozowo-insulinowa (insulina w OGTT)

• Małe badanie w PCOS (114 kobiet z PCOS i 29 kontrolnych, OGTT 2 h) porównało wskaźniki z czczo z wynikami OGTT. Żadna kobieta z insuliną na czczo poniżej 9,9 µU/ml nie spełniała kryteriów insulinooporności, a wszystkie z insuliną powyżej 18,4 µU/ml je spełniały. Wartości pośrednie wymagały OGTT. Glukoza 2 h ≥ 140 mg/dl wystąpiła u 12,2% kobiet (14 osób) [6]. Badanie wskazuje na wartość glukozy w OGTT. Ograniczenia: PCOS, mała próba, brak porównania z metodą referencyjną.
• W retrospektywnym badaniu u 236 dzieci i nastolatków z otyłością najlepszymi predyktorami ryzyka cukrzycy były glukoza po 1 h > 155 mg/dl oraz suma insulin ze wszystkich punktów > 535 µU/ml. Wyniki są eksploracyjne, bez prospektywnej walidacji i nie dotyczą dorosłych [7].
• Abstrakt konferencyjny (512 pacjentów, 2025, niezrecenzowany) sugeruje, że insulina mierzona w OGTT nie pomaga w rozpoznawaniu stanu przedcukrzycowego, a górna granica insuliny na czczo mogłaby być niższa, poniżej 30 mU/l [8]. To słaby, wstępny sygnał.
• Nie znaleziono badań, w których dieta lub leczenie dobrane według „typu krzywej insulinowej” poprawiały wyniki zdrowotne.

Zalecenia praktyczne (trening, dieta, zdrowie)

1. Podstawowy zestaw: glikemia na czczo i HbA1c [1]. Przy wyniku w zakresie stanu przedcukrzycowego albo przy czynnikach ryzyka (nadwaga, cukrzyca w rodzinie, PCOS) lekarz może zlecić OGTT 75 g [1][6]. Cukrzycy nie rozpoznaje się po jednym nieprawidłowym wyniku bez jednoznacznej hiperglikemii [1].
2. Orientacyjna interpretacja (dorośli, niebędący w ciąży) [1][2]:

3. HOMA-IR i insulina na czczo: traktuj jako wskaźnik pomocniczy do śledzenia w czasie w tym samym laboratorium, nie jako diagnozę [3][5]. Wartość powyżej 2,5 bywa używana w literaturze, ale nie jest uniwersalną normą [3][4]. Wynik interpretuje się razem z obwodem talii, ciśnieniem, triglicerydami, HDL, glikemią i HbA1c (ta część opiera się na ogólnej wiedzy klinicznej, nie na źródłach tego przeglądu).
4. Krzywa insulinowa: nie zlecaj jej rutynowo i nie zmieniaj diety na podstawie jej kształtu [6][7][8]. Przy OGTT ważniejszy jest odczyt glukozy [6][7].
5. Kiedy do lekarza, a kiedy do diabetologa:
   • Lekarz rodzinny (POZ): wynik w zakresie stanu przedcukrzycowego albo niejasne wartości. Powtórzenie badań, ocena ryzyka sercowo-naczyniowego i plan stylu życia.
   • Diabetolog: HbA1c ≥ 6,5%, glikemia na czczo ≥ 126 mg/dl lub OGTT 2 h ≥ 200 mg/dl, zwłaszcza po potwierdzeniu drugim wynikiem [1]. Także rozbieżne wyniki badań.

Formy i porównania

• Glikemia na czczo: tania i szeroko dostępna, ale zmienna i wrażliwa na warunki pobrania oraz transportu próbki [1].
• HbA1c: nie wymaga bycia na czczo, stabilna przed analizą, odzwierciedla ok. 2–3 miesiące, wymaga certyfikowanej metody [1].
• OGTT 75 g glukozy: wykrywa więcej cukrzycy niż glikemia na czczo i HbA1c, ale jest bardziej uciążliwy [1].
• HOMA-IR (z czczo): prosty i tani, zależny od testu insuliny, bez uniwersalnego progu [3][5].
• Insulina w OGTT: brak zwalidowanych norm i dowodów korzyści klinicznej [6][7][8].
• CGM: nie służy do diagnozy stanu przedcukrzycowego i cukrzycy [1].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Ryzyko nadinterpretacji: wynik HOMA-IR bez glikemii i HbA1c może prowadzić do zbędnych restrykcji dietetycznych albo leków. Rozpoznanie opiera się na glikemii i HbA1c, nie na samym HOMA-IR [1][3].
• Czerwone flagi: iść do lekarza szybko, a przy nasilonych objawach na SOR: silne pragnienie, częste oddawanie moczu, niezamierzona utrata masy ciała, osłabienie, nawracające infekcje, wymioty, ból brzucha, przyspieszony oddech, senność albo zaburzenia świadomości. Glikemia na czczo ≥ 126 mg/dl lub HbA1c ≥ 6,5% wymagają potwierdzenia, a nie ignorowania [1]. Lista objawów opiera się na ogólnej wiedzy klinicznej, nie na źródłach tego przeglądu.
• Interakcje: informuj lekarza o przyjmowanych lekach i suplementach, bo mogą wpływać na glikemię lub wyniki badań (ta uwaga nie została potwierdzona źródłami w tej weryfikacji).

Mity

• „Krzywa insulinowa wykrywa insulinooporność dokładniej niż glikemia.” Brak dowodów. Wartość w OGTT ma glukoza; insulina w punktach nie ma zwalidowanych norm [1][6][8].
• „HOMA-IR > 2,5 to choroba.” To tylko jeden z używanych progów. W literaturze progi wahają się od poniżej 2 do ponad 3 [3][5], a u nastolatków od 1,65 do 5,22 [4].
• „Co czwarty dorosły ma insulinooporność.” Wyliczenie z metaanalizy [3] zależy od przyjętych progów i ma bardzo dużą niejednorodność (I² ok. 99%).
• „Prawidłowa glikemia na czczo wyklucza problem.” Nie zawsze. OGTT i HbA1c mogą wykazać zaburzenia, których glikemia na czczo nie widzi [1][9].
• „Stan przedcukrzycowy to jeszcze nic.” Ryzyko rośnie w sposób ciągły i szybciej przy wyższych wartościach [1]. Liczb bezwzględnego ryzyka progresji nie podaję, bo nie udało się ich potwierdzić.
• „Dieta ma być ustalana wg typu krzywej.” Nie znaleziono badań potwierdzających takie podejście [6][7][8].

Źródła

1. American Diabetes Association Professional Practice Committee. 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care 2025;48(Suppl 1):S27. Wytyczne. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11635041/ (PMID 39651986; DOI 10.2337/dc25-S002)
2. American Diabetes Association. 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care 2026;49(Suppl 1):S27. Wytyczne (sprawdzono kryteria w pobranym fragmencie). https://diabetesjournals.org/care/article/49/Supplement_1/S27/163926/2-Diagnosis-and-Classification-of-Diabetes
3. Ballena-Caicedo J, Zuzunaga-Montoya FE, Loayza-Castro JA i wsp. Global prevalence of insulin resistance in the adult population: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Endocrinology 2025;16:1646258. Przegląd systematyczny i metaanaliza badań obserwacyjnych. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12411212/
4. Andrade MIS, Oliveira JS, Leal VS i wsp. Identification of cutoff points for Homeostatic Model Assessment for Insulin Resistance index in adolescents: systematic review. Revista Paulista de Pediatria 2016;34(2):234–242. Przegląd systematyczny (7 badań, młodzież). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4917276/
5. Gayoso-Diz P, Otero-González A, Rodriguez-Alvarez MX i wsp. Insulin resistance (HOMA-IR) cut-off values and the metabolic syndrome in a general adult population: effect of gender and age (EPIRCE). BMC Endocrine Disorders 2013;13:47. Badanie przekrojowe. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4016563/
6. Calvar CE, Bengolea SV, Hermes R, Loyato M. Critical evaluation of the oral glucose tolerance test for the diagnosis of insulin resistance in patients with polycystic ovary syndrome. Medicina (Buenos Aires) 2007;67(1):1–7. Małe badanie diagnostyczne (114 kobiet z PCOS + 29 kontrolnych). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17408014/
7. Are glucose and insulin levels at all time points during OGTT a reliable marker of diabetes mellitus risk in pediatric obesity? Journal of Endocrinological Investigation 2023. Badanie retrospektywne (n = 236, dzieci i młodzież z nadwagą lub otyłością). https://link.springer.com/article/10.1007/s40618-023-02030-6 (kopia otwarta: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10349010/)
8. Uyar N, Erbas IM, Yavuzyılmaz Şimşek F i wsp. Can insulin level measured by oral glucose tolerance test be a guide in the diagnosis of prediabetes? Endocrine Abstracts 2025;110:P324 (ECEESPE2025). Abstrakt konferencyjny, 512 pacjentów. https://www.endocrine-abstracts.org/ea/0110/ea0110p324
9. Giráldez-García C, Sangrós FJ, Díaz-Redondo A i wsp. (PREDAPS Study Group). Cardiometabolic Risk Profiles in Patients With Impaired Fasting Glucose and/or Hemoglobin A1c 5.7% to 6.4%: Evidence for a Gradient According to Diagnostic Criteria: The PREDAPS Study. Medicine (Baltimore) 2015;94(44):e1935. Badanie przekrojowe w ramach kohortowego badania PREDAPS (n = 2022). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4915900/

Weryfikacja

zgodne – progi cukrzycy i stanu przedcukrzycowego (HbA1c, glikemia na czczo, OGTT 2 h), potrzeba dwóch nieprawidłowych wyników, OGTT wykrywa więcej cukrzycy, CGM bez dowodów do diagnozy [1][2] zgodne – metaanaliza [3]: 87 badań, 235 148 uczestników, 26,53% (95% CI 24,10–29,03), I² 99%, liczby badań w progach HOMA-IR: 46, 17, 24 poprawione – było „Autorzy i czasopismo nie ustaleni”, jest Ballena-Caicedo i wsp., Frontiers in Endocrinology 2025 [3]; progi poniżej 2 w kohortach wschodnioazjatyckich usunięto, bo źródło odsyła do badania tureckiego, a nie wschodnioazjatyckiego [3] zgodne – EPIRCE [5]: HOMA-IR 90. percentyl 3,46, po uwzględnieniu składowych MetS 2,05, zdrowi mężczyźni bez cukrzycy 1,85; poprawione – było „2,05 po uwzględnieniu składowych MetS”, jest „2,05 to kryterium IDF u mężczyzn”; autorzy i rok (Gayoso-Diz i wsp., BMC Endocr Disord 2013) ustalone zgodne – przegląd nastolatków [4]: 7 badań, progi 1,65/1,95 do 3,82/5,22, jedna praca z walidacją zewnętrzną z progiem > 2,5; poprawione – autorzy i rok (Andrade i wsp., 2016); uwaga: źródło jest niespójne co do płci tej pracy, więc zalecenie „dla obu płci” usunięto zgodne – PCOS [6]: 114 kobiet z PCOS i 29 kontrolnych, insulina na czczo < 9,9 µU/ml bez insulinooporności, > 18,4 µU/ml zawsze z insulinoopornością, glukoza 2 h ≥ 140 mg/dl u 12,2%; poprawione – autorzy i czasopismo (Calvar i wsp., Medicina 2007); usunięto „wskaźniki z czczo słabo przewidywały IGT i cukrzycę typu 2” (nie potwierdzono) zgodne – badanie dzieci [7]: n = 236, glukoza po 1 h > 155 mg/dl i suma insulin > 535 µU/ml jako najlepsi predyktorzy, wynik retrospektywny; poprawione – rok 2023 i link PMC (PMC10349010); nie do sprawdzenia – streszczenie wyszukiwarki podaje, że suma insulin w OGTT lepiej przewidywała stan przedcukrzycowy niż HOMA-IR; pełnego tekstu nie otwarto, więc tego wniosku nie dopisano do raportu zgodne – abstrakt [8]: 512 pacjentów, insulina w OGTT nie pomaga w rozpoznawaniu stanu przedcukrzycowego, górna granica insuliny na czczo do obniżenia poniżej 30 mU/l; poprawione – rok 2025 i autorzy (Uyar i wsp.) zgodne – PREDAPS [9]: n = 2022, badanie przekrojowe, autorzy zalecają stosowanie obu kryteriów; poprawione – autorzy, czasopismo (Medicine 2015;94(44):e1935) nie do sprawdzenia – „HOMA-IR koreluje z klamrą euglikemiczną umiarkowanie do dobrze” (brak źródła; usunięto) nie do sprawdzenia – „HbA1c nie jest wiarygodna przy niedokrwistości, hemoglobinopatiach i po transfuzji” (brak źródła w pobranym tekście; usunięto) nie do sprawdzenia – przygotowanie do OGTT (8–12 h na czczo, bez treningu przed badaniem) i zalecenia dietetyczne przed badaniem (usunięto) nie do sprawdzenia – polskie wytyczne PTD, ryzyko progresji w liczbach bezwzględnych, odsetek HbA1c w literaturze o HOMA-IR (usunięto lub nie podano) nie do sprawdzenia – czerwone flagi i interakcje leków z glikemią (ogólna wiedza kliniczna; zostawiono jako ostrożną radę, bez przypisu do źródła)