Więzadła i łąkotki w kolanie: rehabilitacja i powrót do sportu: pełny raport

Wniosek

Po zerwaniu więzadła krzyżowego przedniego (ACL) u młodych aktywnych osób rehabilitacja z możliwością późniejszej operacji dała po 2 i po 5 latach podobne wyniki jak wczesna rekonstrukcja, a ok. połowa grupy rehabilitacyjnej w końcu i tak miała operację [1, 2, 3, 4]. Po rekonstrukcji o powrocie do sportu z gwałtownymi zwrotami powinny decydować kryteria (siła czworogłowego i skoki co najmniej 90% zdrowej nogi, ok. 9 miesięcy i więcej), bo wcześniejszy powrót wiązał się z większą liczbą ponownych urazów [9, 10]. Przy zwyrodnieniowym rozerwaniu łąkotki (zwykle po 35. roku życia, bez wyraźnego urazu) operacja artroskopowa nie była lepsza niż pozorowana operacja ani niż 8–12 tygodni ćwiczeń, a wytyczne zalecają ćwiczenia jako leczenie pierwszego wyboru [22, 23, 24, 25, 26, 27]. Dla świeżych rozerwań łąkotki po urazie sportowym (szycie) dowody są słabsze i pochodzą głównie z przeglądów małych badań [28, 29, 30, 31, 32].

Poziom dowodów

B. Ocena zbiorcza; poziom różni się w zależności od podtematu:

• B: ACL: rehabilitacja z opcjonalną późniejszą operacją vs wczesna rekonstrukcja. Dwa RCT (n = 121 i n = 167), Cochrane oparty na jednym badaniu o niskiej pewności; wytyczne AAOS 2022 preferują jednak wczesną rekonstrukcję przy ostrym, izolowanym zerwaniu [1, 2, 3, 4, 5].
• B/C: kryteria powrotu do sportu po rekonstrukcji ACL. Kohorty prospektywne (n = 106 i n = 158) i metaanaliza badań o równoznacznej jakości; trafność testów oceniono jako niejednoznaczną [9, 10, 11].
• C: prehabilitacja przed rekonstrukcją i rehabilitacja po niej. Przegląd 6 małych badań (2 RCT), jedno małe RCT z treningiem z ograniczeniem przepływu krwi (BFR, n = 24 po ukończeniu), przegląd narracyjny i wytyczne oparte na konsensusie [6, 7, 14, 15, 16].
• A/B: zwyrodnieniowe rozerwanie łąkotki. Cztery RCT (w tym z pozorowaną operacją), wytyczne BMJ oparte na przeglądzie 13 badań i konsens ESSKA [22, 23, 24, 25, 26, 27].
• C/D: szycie łąkotki i jej rehabilitacja: przeglądy systematyczne małych badań, w większości nierandomizowanych, i konsens ekspertów z oceną głównie C i D [28, 29, 30, 31, 32].
• B: programy neuromięśniowe zapobiegające urazom (w tym ACL): zbiorcze analizy badań, ale dla ACL głównie u kobiet [19, 20, 21].

Ograniczenia przeglądu: przy większości prac otworzyłem abstrakt (PubMed); pełny tekst przeczytałem dla: Filbay i Grindem 2019 (ok. 74%), Giesche 2020 (ok. 80%), konsensusu EU-US o rehabilitacji łąkotki 2025, wytycznych BMJ 2017, Kise 2016, Bouchard 2025 i podsumowania wytycznych AAOS 2023. Pełnego tekstu wytycznych APTA/JOSPT (Logerstedt 2017; otwarty był tylko rekord bez zaleceń [8]) i pełnej wersji wytycznych AAOS nie otworzyłem, więc nie podaję ich stopni zaleceń. Dla rehabilitacji w badaniach KANON i Reijman abstrakty nie podają szczegółów protokołu (serie, powtórzenia, tygodnie), więc piszę to wprost. Polskich wytycznych nie znalazłem. Ból rzepkowo-udowy i pasmo biodrowo-piszczelowe opisuje temat „kolano biegacza”, a ogólny ból kolana przy przysiadzie temat „ból kolana”; zasady bólu w rehabilitacji opisuje temat o zasadach rehabilitacji kontuzji; tu odwołuję się tylko krótko.

Co mówią badania

1. Diagnostyka

• Badanie kliniczne ACL (Benjaminse, JOSPT 2006; metaanaliza 28 badań). Test Lachmana: czułość 85% (95% CI 83–87), swoistość 94% (92–95); pivot shift: czułość 24% (21–27), swoistość 98% (96–99); szuflada przednia w przewlekłym uszkodzeniu: czułość 92%, swoistość 91%, a w ostrym uszkodzeniu autorzy piszą, że wypada słabo, bez liczb w abstrakcie. Rekomendacja: przy podejrzeniu zerwania wykonać najpierw test Lachmana, a pivot shift także (jego swoistość jest wysoka w ostrym i przewlekłym) [18]. Wyniki badań były niejednorodne.
• AAOS 2022 (podsumowanie wytycznych, JAAOS 2023). Zalecenie mocne: zebrać odpowiedni wywiad i wykonać ukierunkowane badanie narządu ruchu kończyny dolnej; konsens: lekarz może rozważyć nakłucie bolesnego, napiętego wylewu po urazie kolana (brak wiarygodnych dowodów) [5].
• Złamanie czy nie (Bachmann, Ann Intern Med 2004; przegląd 6 badań, 4249 dorosłych). Ujemna reguła ottawska wykluczała złamania kolana z czułością 98,5% (CI 93,2–100%) i swoistością 48,6%; abstrakt nie podaje kryteriów reguły [33].
• Rezonans w łąkotce zwyrodnieniowej. Konsens ESSKA 2016: rezonans zwykle nie jest wskazany w pierwszym kroku diagnostyki zwyrodnieniowego uszkodzenia łąkotki; RTG służy do rozpoznania choroby zwyrodnieniowej lub rzadkich schorzeń (guzy, złamania) [27].

2. ACL: operacja czy rehabilitacja (B)

• KANON, Frobell 2010 (NEJM; RCT, 121 młodych aktywnych dorosłych, śr. wiek 26 lat). Wczesna rekonstrukcja z rehabilitacją (n = 62) vs rehabilitacja z możliwością późniejszej rekonstrukcji (n = 59); abstrakt mówi tylko o „ustrukturyzowanej rehabilitacji”, bez protokołu. Zmiana KOOS4 (wynik pięciu składowych: ból, objawy, sport, jakość życia) po 2 latach: +39,2 vs +39,4 punktu (różnica 0,2; CI −6,5 do 6,8; p = 0,96); 23 z 59 osób (ok. 39%) w grupie rehabilitacyjnej miało późniejszą rekonstrukcję [1, 4].
• KANON po 5 latach, Frobell 2013 (BMJ). KOOS4: +42,9 vs +44,9; różnica 2,0 punktu, nieistotna (p = 0,54). Późniejszą rekonstrukcję miało 30 z 59 osób (51%), z czego 7 między 2. a 5. rokiem. Bez różnic w operacjach łąkotki (p = 0,48) i w nowej radiologicznej chorobie zwyrodnieniowej (p = 0,17). Wniosek autorów: rehabilitacja to „podstawowa opcja leczenia” po ostrym zerwaniu ACL u młodych aktywnych [2].
• COMPARE, Reijman 2021 (BMJ; RCT, 167 dorosłych w wieku 18–65 lat, śr. wiek 31,3; 6 holenderskich szpitali). Wczesna rekonstrukcja (n = 85) vs rehabilitacja z opcjonalną rekonstrukcją po 3 miesiącach (n = 82). IKDC po 24 miesiącach: 84,7 vs 79,4 (różnica 5,3; CI 0,6–9,9; p = 0,026), a autorzy opisują to jako istotne statystycznie, ale o niejasnym znaczeniu klinicznym; po 3 miesiącach więcej w grupie rehabilitacyjnej (−9,3). Rekonstrukcję miało 41 z 82 osób (50%) z grupy rehabilitacyjnej. Ponowne zerwania: 4 (+3 w zdrowej nodze) vs 2 (+1) [3].
• Cochrane, Monk 2016. Włączono jedno badanie (KANON): brak jasnej różnicy w funkcji kolana po 2 i 5 latach; po 5 latach radiologiczna choroba zwyrodnieniowa u 19 z 58 osób (po operacji) vs 10 z 55 (bez operacji), czyli ok. 33% vs 18% (abstrakt podaje 35%, co nie zgadza się z podanymi liczbami); pewność dowodów niska, a dla choroby zwyrodnieniowej bardzo niska. Wniosek: wiele osób leczonych zachowawczo pozostawało objawowych i potem wybierało rekonstrukcję [4].
• AAOS 2022. Zalecenie mocne: przy ostrym, izolowanym zerwaniu preferowana jest wczesna rekonstrukcja (ryzyko dodatkowego uszkodzenia chrząstki i łąkotki zaczyna rosnąć w ciągu 3 miesięcy); autoprzeszczep zamiast allogenicznego; rekonstrukcja zamiast szycia więzadła; bez rutynowych stabilizatorów po operacji i bez profilaktycznych stabilizatorów [5].
• Przegląd kliniczny (Filbay i Grindem 2019). Trzy ścieżki: rehabilitacja i operacja przy „niestabilności funkcjonalnej”, rekonstrukcja od razu lub rehabilitacja przed rekonstrukcją. Średnie wyniki zachowawczego i operacyjnego leczenia opisano jako podobne; po rekonstrukcji do 50% osób rozwija radiologiczną chorobę zwyrodnieniową w 10 lat [6].

3. ACL: prehabilitacja przed operacją (C)

• Przegląd Giesche 2020 (PLoS One; 6 badań: 2 RCT, 2 nierandomizowane, 2 kohorty). Protokoły: Shaarani 2013 (RCT, 23 mężczyzn): ok. 6 tygodni, 4 sesje tygodniowo (2 nadzorowane + 2 domowe), ćwiczenia siłowe 3 × 12 z dodawaniem obciążenia o 10–15% tygodniowo i trening równowagi; Kim 2015 (RCT, 80 mężczyzn): 4–6 tygodni, co najmniej 3 nadzorowane sesje tygodniowo, równowaga 3 × 30 s i ćwiczenia czworogłowego; kohorta Failla/Grindem: 2 nadzorowane i 2 domowe sesje tygodniowo, siła 3–4 serie po 6–8 powtórzeń (ciężar rośnie, gdy uda się 2 powtórzenia więcej), trening zaburzeń równowagi 10–12 serii na sesję i skoki jednonóż z miękkim lądowaniem; Keays 2006: codziennie ok. 30 min w domu z gumami. Wyniki: samoocena kolana lepsza przed operacją (3 badania) i po 2 latach (2 badania); powrót do sportu w kohorcie: 72% vs 63% (p < 0,05 w tekście); w jednym małym badaniu współczynnik symetrii siły czworogłowego wzrósł z 85% do 102% (60°/s) przed operacją. Autorzy: potrzeba lepszych RCT [15].
• Failla 2016 (AJSM; porównanie kohort DOC i MOON). Wydłużona rehabilitacja przed operacją („progresywne wzmacnianie i trening nerwowo-mięśniowy po ustąpieniu deficytów”) vs standard: po 2 latach lepsze IKDC i KOOS (liczby w abstrakcie niepodane; wg przeglądu IKDC 84 vs 71), powrót do sportu sprzed urazu 72% vs 63% (p < 0,001). Autorzy: prehabilitację warto dodać do standardu; badanie obserwacyjne [14, 15].
• Filbay i Grindem 2019. Rehabilitacja przed rekonstrukcją „jak najszybciej po rozpoznaniu”; cele: brak wysięku, pełny zakres ruchu, 90% symetrii siły czworogłowego; ciężki trening oporowy i plyometria uznane za bezpieczne przy pełnym zakresie ruchu, bez wysięku i zdolności do skoku jednonóż (zdarzenia niepożądane u 3,9%) [6].

4. ACL: rehabilitacja po rekonstrukcji (C/B)

• Wytyczne holenderskie (van Melick, BJSM 2016; przegląd 90 badań plus konsens). Prehabilitacja przed operacją, potem trzy fazy oparte na kryteriach (deficyty, trening sportowy, powrót); rehabilitacja po operacji powinna trwać 9–12 miesięcy; ocena gotowości testami siły, skoków i jakości ruchu. Abstrakt nie podaje szczegółowych zaleceń ani progów [7].
• Fazy z kryteriami (Filbay i Grindem 2019). Ostra (od 1. dnia): brak wysięku, pełny zakres ruchu, unoszenie wyprostowanej nogi bez opóźnienia; ćwiczenia: napinanie czworogłowego, unoszenie wyprostowanej nogi, wiszenie na brzuchu, ślizgi pięty; elektrostymulacja czworogłowego; zimno tylko na ból. Pośrednia: kontrola wyprostu w obciążeniu, 80% symetrii siły czworogłowego i 80% symetrii skoków z dobrą jakością ruchu; trening nerwowo-mięśniowy (zaburzenia równowagi, agility, plyometria) plus siłowy. Późna: 90% symetrii siły i skoków; ciężki trening siłowy, moc, agility, trening sportowy; powrót etapami (bez kontaktu, pełny trening, ograniczona liczba minut meczu, pełna gra). Siła: zaczynać od lżejszych ciężarów z dużą liczbą powtórzeń, potem ciężkie z mniejszą; ciężar zwiększać, gdy uda się 2 powtórzenia więcej niż cel; ćwiczenia od codziennych do 2–3 razy w tygodniu, profilaktyka co najmniej 2 razy w tygodniu, wizyty co najmniej co 2 tygodnie. Przeglądowi towarzyszy tabela kryteriów, a nie przetestowany protokół; sety i powtórzenia nie są podane [6].
• BFR, Hughes 2019 (Sports Med; RCT, 28 osób po rekonstrukcji z przeszczepem ze ścięgien, 24 ukończyły). Wyciskanie nogą jednonóż 2 razy w tygodniu przez 8 tygodni (16 sesji) obok standardowej rehabilitacji: BFR z 30% maksimum jednego powtórzenia (1RM) vs ciężki trening z 70% 1RM. Siła w 10 powtórzeniach operowanej nogi: +104 ± 30% vs +106 ± 43%, bez różnicy; BFR dał większą poprawę samooceny funkcji, zakresu ruchu i mniejszy ból (zmniejszenie bólu o 67% vs 39%). Abstrakt nie podaje ciśnienia okluzji ani serii i powtórzeń; mała próba [16].
• Łańcuch otwarty czy zamknięty (Perriman, JOSPT 2018; przegląd i metaanaliza 10 badań). Brak różnic w luzie przedniej piszczeli, sile i funkcji w żadnym punkcie czasu między wczesnymi lub późnymi ćwiczeniami w łańcuchu otwartym (np. prostowanie nogi na maszynie) a zamkniętym (np. przysiad, wyciskanie nogą); pewność niska do umiarkowanej [17].
• Stabilizatory. AAOS: funkcjonalnych stabilizatorów nie zaleca się rutynowo po izolowanej rekonstrukcji (zalecenie ograniczone) [5].
• Przysiad i martwy ciąg. W otwartych źródłach nie znalazłem badań, które określałyby, kiedy wprowadzać przysiad lub martwy ciąg po rekonstrukcji ACL; przeglądy opierają się na kryteriach siły i pełnym zakresie ruchu, a ciężkie ćwiczenia hamstringów odkłada się po przeszczepie ze ścięgien podkolanowych [6].

5. ACL: kryteria powrotu do sportu i ponowne urazy (B/C)

• Grindem 2016 (BJSM; prospektywna kohorta, 106 osób po rekonstrukcji, 2 lata). Powrót do sportu z gwałtownymi zwrotami (poziom I) wiązał się z ponad 4-krotnie większą częstością ponownych urazów (4,32 razy); każdy miesiąc opóźnienia powrotu do 9. miesiąca zmniejszał częstość ponownych urazów o 51%, a później już nie; osoby, które nie spełniły kryteriów (siła czworogłowego i skoki, wynik > 90), miały uraz u 38,2% vs 5,6% (HR 0,16; w abstrakcie p = 0,075, więc na granicy istotności); większa symetria siły czworogłowego istotnie zmniejszała ryzyko [9].
• Kyritsis 2016 (BJSM; kohorta, 158 zawodowych mężczyzn po rekonstrukcji). Testy: siła izokinetyczna, bieg „t”, skoki jednonóż; 26 z 158 (16,5%) zerwało przeszczep średnio po 105 dniach od powrotu; niespełnienie wszystkich sześciu kryteriów: HR 4,1 (CI 1,9–9,2); niższy stosunek siły zginaczy do prostowników zwiększał ryzyko [10, 6].
• Metaanaliza Webster i Hewett 2019 (Sports Med; 18 badań). Zestawy testów przechodziło 23% pacjentów; zdany test wiązał się z mniejszym ryzykiem zerwania przeszczepu (RR 0,40; CI 0,23–0,69), ale nie zmniejszał ryzyka jakiegokolwiek nowego urazu ACL (RR 0,80; CI 0,27–2,3) i wiązał się z większym ryzykiem urazu drugiego kolana (RR 3,35; CI 1,52–7,37). Autorzy oceniają dowody jako niejednoznaczne i wymagające walidacji [11].
• Częstość powrotu (Ardern 2011, BJSM; metaanaliza 48 badań, 5770 osób, śr. 41,5 miesiąca). Do jakiegokolwiek sportu wróciło 82%, do poziomu sprzed urazu 63%, do sportu wyczynowego 44%; najczęstszą przyczyną ograniczeń był strach przed ponownym urazem [12].
• Ponowny uraz ACL (Wiggins 2016, AJSM; metaanaliza 19 badań). Ogółem 15% (7% przeszczep, 8% zdrowe kolano); poniżej 25. roku życia 21%; po powrocie do sportu 20%; poniżej 25 lat i po powrocie do sportu 23%, czyli prawie 1 na 4 [13].
• Konsens europejsko-amerykański o łąkotce (Pujol 2025): po rekonstrukcji ACL co najmniej 9 miesięcy rehabilitacji, powrót do sportu po 12 miesiącach i więcej (stopień D) [28].

6. Łąkotka zwyrodnieniowa: operacja czy ćwiczenia (A/B)

• FIDELITY, Sihvonen 2013 (NEJM; RCT z pozorowaną operacją, 146 osób w wieku 35–65 lat, zwyrodnieniowe rozerwanie łąkotki przyśrodkowej, bez choroby zwyrodnieniowej). Artroskopowa częściowa resekcja łąkotki vs operacja pozorowana. Po 12 miesiącach poprawa Lysholma +21,7 vs +23,3 (różnica −1,6; CI −7,2 do 4,0), ból po wysiłku (0–10) 3,1 vs 3,3; kolejne operacje 2 vs 5; poważne zdarzenia niepożądane 1 vs 0. Wniosek: wyniki po resekcji nie były lepsze niż po operacji pozorowanej [22].
• METEOR, Katz 2013 (NEJM; RCT, 351 osób w wieku ≥ 45 lat z rozerwaniem łąkotki i łagodną lub umiarkowaną chorobą zwyrodnieniową). Operacja z fizjoterapią po niej vs standardowa fizjoterapia z możliwością zmiany na operację. Sprawność (WOMAC, 0–100) po 6 miesiącach: poprawa 20,9 vs 18,5 punktu (różnica 2,4; CI −1,8 do 6,5, nieistotna); 30% grupy fizjoterapeutycznej miało operację w ciągu 6 miesięcy; abstrakt nie podaje protokołu ćwiczeń [23].
• Kise 2016 (BMJ; RCT, 140 dorosłych, śr. wiek 49,5 roku, rezonans potwierdził zwyrodnieniowe rozerwanie łąkotki przyśrodkowej, 96% bez choroby zwyrodnieniowej). Ćwiczenia nadzorowane przez 12 tygodni (progresywne ćwiczenia nerwowo-mięśniowe i siłowe, 2–3 sesje tygodniowo, czyli 24–36 sesji) vs artroskopowa częściowa resekcja. Po 2 latach zmiana KOOS4 +25,3 vs +24,4 (różnica 0,9; CI −4,3 do 6,1; p = 0,72; próg istotności klinicznej 10,1); siła mięśni uda lepsza w grupie ćwiczeń po 3 i 12 miesiącach; 19% (13 z 70) zamieniło ćwiczenia na operację; brak poważnych zdarzeń niepożądanych. Tekst nie podaje nazw ćwiczeń, serii i powtórzeń (są w materiale uzupełniającym) [24].
• ESCAPE, van de Graaf 2018 (JAMA; RCT non-inferiority, 321 osób w wieku 45–70 lat, śr. 58, bez blokady kolana). Fizjoterapia: 16 sesji w 8 tygodni (koordynacja i ćwiczenia siłowe w zamkniętym łańcuchu) vs wczesna częściowa resekcja. IKDC po 24 miesiącach: +26,2 (z 44,8 do 71,5) vs +20,4 (z 46,5 do 67,7); różnica 3,6 punktu (jednostronny przedział do 6,5, margines 8, nie gorsza); 29% (47 z 162) w grupie fizjoterapii miało operację [25].
• Wytyczne BMJ 2017 (Siemieniuk; przegląd 13 badań, 1668 pacjentów). Zalecenie mocne przeciwko artroskopii u niemal wszystkich z chorobą zwyrodnieniową kolana (z chorobą zwyrodnieniową w obrazie lub bez, z objawami mechanicznymi lub nagłym początkiem), w tym przy zwyrodnieniowym rozerwaniu łąkotki; ewentualny wyjątek to osoby obiektywnie niezdolne do pełnego wyprostu kolana (prawdziwa blokada). U mniej niż 15% pacjentów artroskopia dała małą lub bardzo małą poprawę po 3 miesiącach, która nie utrzymała się po roku; wytyczne nie dotyczą młodych sportowców po urazie ani urazów dużej energii [26].
• Konsens ESSKA 2016 (Beaufils; 84 chirurgów i naukowców z 22 krajów). Częściowa resekcja łąkotki nie powinna być proponowana jako pierwsze leczenie zwyrodnieniowego uszkodzenia; rozważa się ją po standaryzowanej ocenie i tylko gdy leczenie zachowawcze nie przynosi zadowalającego efektu. Konsens dotyczy uszkodzeń bez wyraźnego urazu, głównie po 35. roku życia, i nie obejmuje urazów u młodych sportowców [27].

7. Łąkotka urazowa: szycie, powrót do sportu (C/D)

• Skuteczność szycia (Nepple, JBJS 2012; metaanaliza 13 badań z obserwacją co najmniej 5 lat). Odsetek niepowodzeń (reoperacja lub niepowodzenie kliniczne) 23,1% (131 z 566); podobny niezależnie od tego, czy ACL był nietknięty czy odtworzony, czy szyto łąkotkę przyśrodkową czy boczną, oraz od techniki. Abstrakt nie podaje odsetka wygojeń [32].
• Powrót do sportu po szyciu (Fried 2021, Arthrosc Sports Med Rehabil; przegląd, 88 badań, 13 z danymi o powrocie, 507 pacjentów). Powrót do gry u 71,2–100%; do tego samego lub wyższego poziomu u 53,9–92,6%; po 3,3–10 miesiącach; ok. 60% wracało do poziomu sprzed urazu; protokoły bardzo różne [31].
• Rehabilitacja po szyciu: wcześnie czy ostrożnie. Spang 2018 (BMJ Open Sport Exerc Med; przegląd 17 badań klinicznych): protokoły przyspieszone nie wiązały się z większym odsetkiem niepowodzeń; brak konsensusu co do optymalnego protokołu [29]. Bouchard 2025 (OJSM; przegląd 10 badań, 313 pacjentów, śr. wiek 26,7): niepowodzenia 24,1% (21 z 87) przy protokołach przyspieszonych vs 28,3% (30 z 106) przy ograniczonych (bez testu statystycznego); złożoność uszkodzenia wpływa na ryzyko tak samo jak protokół; osiem z dziesięciu badań nierandomizowanych [30].
• Konsens EU-US 2025 (Pujol, KSSTA; ESSKA-AOSSM-AASPT; 67 ekspertów, 29 stwierdzeń: 1 stopnia A, 2 B, 9 C, 17 D).
  • Obciążanie po szyciu: stabilne pionowe rozerwanie: pełne obciążanie bez kul; promieniowe, złożone, poziome lub korzeń: ograniczenie obciążania i zgięcia przez 4–6 tygodni (stopień C), korzeń: bez obciążania przez 6 tygodni; zgięcie 0–90° przez 4–6 tygodni.
  • Głębokie przysiady, skoki i ruchy rotacyjne: unikać co najmniej 4 miesiące po szyciu (stopień D). Przy szyciu pionowym podłużnym: mini przysiady do 30° w tygodniach 4–8, do 45° w tygodniach 8–12, do 60–90° w tygodniach 13–16 (stopień D).
  • Powrót do sportu po szyciu: co najmniej 4 miesiące (pionowe) lub 6–9 miesięcy (złożone, promieniowe, poziome, korzeń) (stopień D).
  • Po resekcji (meniscektomii): pełne obciążanie od początku (stopień A), brak ograniczeń ruchu, progresja według kamieni milowych (wysięk, zakres ruchu, siła czworogłowego, kontrola nerwowo-mięśniowa), orientacyjnie 4–12 tygodni (stopień B); wzmacnianie w łańcuchu otwartym i zamkniętym z elektrostymulacją (stopień C).
  • Siła: do powrotu do aktywności co najmniej 80% siły zdrowej nogi (stopień D).
  • Szycie łąkotki razem z rekonstrukcją ACL: protokół podobny, ale powrót do sportu może być opóźniony (stopień C).
  • Skierowanie do chirurga: utrzymujący się ból, nawracająca sztywność lub wysięk, niestabilność, objawy mechaniczne lub neurologiczne, podejrzenie zakażenia lub zakrzepicy żył głębokich (stopień B).
  • Tekst nie podaje, kiedy zacząć bieganie; panel zaznacza niski poziom dowodów [28].

8. Co z przysiadem, martwym ciągiem, wykrokami i prostowaniem nóg (C/D)

• Po rekonstrukcji ACL: brak przewagi ćwiczeń w łańcuchu zamkniętym (przysiad, wyciskanie) nad otwartym (prostowanie nogi) w luzie, sile i funkcji [17]; ciężki trening oporowy jest dopuszczony po spełnieniu kryteriów (pełny zakres ruchu, brak wysięku) [6]; BFR z 30% 1RM nie ustępował 70% 1RM w sile [16]. Martwego ciągu i wykroków w otwartych źródłach nie znalazłem.
• Po szyciu łąkotki: unikać głębokich przysiadów, skoków i rotacji co najmniej 4 miesiące; mini przysiady stopniowo od tygodnia 4 przy szyciu pionowym podłużnym [28].
• Po resekcji łąkotki: pełne obciążanie i ruch bez ograniczeń od początku, zgodnie z objawami [28].
• Zwyrodnieniowe rozerwanie bez operacji: badane programy (12 tygodni, 2–3 razy w tygodniu; 16 sesji w 8 tygodni) obejmowały ćwiczenia nerwowo-mięśniowe, siłowe w łańcuchu zamkniętym i koordynację; szczegółowych ćwiczeń i dawek w otwartych tekstach nie ma [24, 25]. O tym, że przysiad nie jest groźny dla zdrowych kolan i jak dawkować go przy bólu, mówi osobny temat „ból kolana”.

9. Zapobieganie urazom (B)

• Zbiorcza analiza analiz (Webster i Hewett 2018, J Orthop Res; 8 metaanaliz, 6 tylko z kobietami). Programy zapobiegawcze zmniejszały liczbę urazów ACL o ok. połowę (OR 0,5; CI 0,41–0,59), a bezkontaktowych urazów ACL u kobiet o ok. dwie trzecie (OR 0,33; CI 0,27–0,41); dla mężczyzn za mało danych [19].
• FIFA 11 i 11+ (Thorborg, BJSM 2017; metaanaliza 6 badań klastrowych). FIFA 11+ zmniejszył częstość urazów w ogóle o 39% (IRR 0,61; CI 0,48–0,77, 4 badania), a FIFA 11 bez efektu (IRR 0,99; CI 0,80–1,23, 2 badania); abstrakt nie podaje liczby treningów w tygodniu [20].
• Soligard 2008 (BMJ; RCT klastrowe, 1892 piłkarki w wieku 13–17 lat, 125 klubów, sezon 8-miesięczny). Kompleksowa rozgrzewka (siła, świadomość ciała, koordynacja, lądowanie): urazy dolnych kończyn RR 0,71 (CI 0,49–1,03, nieistotne); wszystkie urazy RR 0,68, przeciążeniowe 0,47, ciężkie 0,55. Abstrakt nie podaje nazwy programu ani częstotliwości [21].
• AAOS 2022: programy zapobiegawcze mogą zmniejszać ryzyko pierwszego urazu ACL w sportach wysokiego ryzyka (zalecenie umiarkowane); profilaktyczne stabilizatory niezalecane [5].

Zalecenia praktyczne

• Po skręceniu kolana z szybkim obrzękiem, uczuciem ustępowania lub blokadą zgłoś się do ortopedy; rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu (test Lachmana, pivot shift), a rezonans ocenia lekarz [5, 18]. Kolano po urazie warto zbadać także w celu wykluczenia złamania (reguła ottawska) [33].
• Zerwanie ACL u młodej aktywnej osoby: możesz wybrać rehabilitację z opcją późniejszej rekonstrukcji (w badaniach ok. połowa i tak miała operację) albo wczesną rekonstrukcję (preferowaną w wytycznych AAOS, zwłaszcza przy dużej aktywności i niestabilności) [1, 2, 3, 5]. Decyzję podejmij z ortopedą.
• Prehabilitacja przed rekonstrukcją: ćwicz od razu po rozpoznaniu, gdy nie ma wysięku i jest pełny zakres ruchu. Przykładowy program z badań: ok. 4–6 tygodni, 4 razy w tygodniu (2 sesje z fizjoterapeutą + 2 w domu), siła 3 × 12 lub 3–4 × 6–8 z dokładaniem ciężaru o 10–15% tygodniowo albo gdy uda się 2 powtórzenia więcej, równowaga 3 × 30 s [6, 15].
• Po rekonstrukcji: pracuj według kryteriów, nie kalendarza. Cel: brak wysięku i pełny zakres ruchu w fazie ostrej; 80% symetrii siły czworogłowego i skoków w fazie pośredniej; 90% w fazie późnej [6]. Rehabilitacja ma trwać 9–12 miesięcy [7]. Ćwiczenia w łańcuchu zamkniętym i otwartym są równoważne [17]. W jednym małym badaniu trening z ograniczeniem przepływu krwi 2 razy w tygodniu przez 8 tygodni przy 30% 1RM dawał siłę równą 70% 1RM [16].
• Powrót do sportu z gwałtownymi zwrotami: nie wcześniej niż po 9 miesiącach od rekonstrukcji i dopiero po spełnieniu kryteriów: czworogłowy co najmniej 90% zdrowej nogi, cztery skoki jednonóż co najmniej 90%, dobra samoocena funkcji; powrót etapami (bez kontaktu, pełny trening, ograniczona liczba minut meczu, pełna gra) [6, 9, 10]. Jeśli jesteś poniżej 25. roku życia, ryzyko kolejnego zerwania jest szczególnie duże [13].
• Zwyrodnieniowe rozerwanie łąkotki (zwykle po 35. roku życia, bez wyraźnego urazu): zacznij od nadzorowanych ćwiczeń: 12 tygodni, 2–3 sesje tygodniowo (ćwiczenia nerwowo-mięśniowe i siłowe) albo 16 sesji w 8 tygodni (koordynacja i siła w zamkniętym łańcuchu); operację rozważ tylko, gdy ćwiczenia nie pomagają lub gdy kolano jest prawdziwie zablokowane [24, 25, 26, 27].
• Po resekcji łąkotki obciążaj kolano od początku według objawów i postępuj według kamieni milowych (wysięk, zakres ruchu, siła, kontrola); orientacyjnie 4–12 tygodni [28].
• Po szyciu łąkotki trzymaj się zaleceń chirurga: przy złożonych rozerwaniach 4–6 tygodni ograniczonego obciążania i zgięcia do 90°; głębokie przysiady, skoki i rotacje odłóż co najmniej na 4 miesiące; powrót do sportu po 4–9 miesiącach zależnie od rodzaju rozerwania [28].
• Przysiad, wykroki, martwy ciąg, prostowanie nóg: po ACL korzystaj z obu typów ćwiczeń po spełnieniu kryteriów (zob. wyżej); martwego ciągu i wykroków nie opisano w badaniach, więc wprowadzaj je z fizjoterapeutą po przywróceniu pełnego zakresu ruchu i siły [bez źródła].
• Profilaktyka: dodaj do rozgrzewki program nerwowo-mięśniowy (FIFA 11+, siła, równowaga, lądowanie); w badaniach zmniejszał liczbę urazów ogółem o ok. 39% (FIFA 11+), a urazów ACL o ok. połowę [19, 20].

Formy i porównania

• Wczesna rekonstrukcja a rehabilitacja z opcjonalną rekonstrukcją. KANON: wyniki podobne po 2 i 5 latach, w grupie rehabilitacyjnej 39% operowanych po 2 latach i 51% po 5 latach [1, 2]. COMPARE: IKDC 84,7 vs 79,4 po 2 latach, 50% operowanych [3].
• Ćwiczenia a częściowa resekcja łąkotki. KOOS4 po 2 latach: +25,3 vs +24,4 (Kise), IKDC: +20,4 vs +26,2, w granicach równoważności (ESCAPE); resekcja a operacja pozorowana: bez różnic (FIDELITY) [22, 24, 25].
• BFR (30% 1RM) a trening ciężki (70% 1RM) po ACL. Siła podobna (+104% vs +106%); BFR dał większą poprawę funkcji i mniejszy ból w małej próbie [16].
• Łańcuch otwarty a zamknięty po ACL. Bez różnic w luzie, sile i funkcji [17].
• Protokół przyspieszony a ograniczony po szyciu łąkotki. Niepowodzenia 24,1% vs 28,3%; badania małe i w większości nierandomizowane [29, 30].
• Szycie a resekcja łąkotki. Szycie: niepowodzenia 23,1% po ≥ 5 latach [32]; po resekcji wcześniejsze obciążanie i krótsza rehabilitacja [28].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Ponowne zerwanie ACL: ok. 15% w populacji, 21–23% u osób młodszych niż 25 lat i po powrocie do sportu [13].
• Choroba zwyrodnieniowa kolana: do 50% osób po rekonstrukcji ma radiologiczne zmiany w ciągu 10 lat [6]; w KANON po 5 latach bez istotnej różnicy między grupami (p = 0,17) [2], a w Cochrane 19 z 58 vs 10 z 55 osób (ok. 33% vs 18%, pewność bardzo niska) [4].
• Operacja artroskopowa łąkotki zwyrodnieniowej: rzadkie, ale ważne szkody (zakrzepica, zakażenie); wyniki nie lepsze niż pozorowana operacja i ćwiczenia [22, 26].
• BFR: w badaniu Hughes nie zgłoszono zdarzeń niepożądanych (24 osoby) [16].
• Operacja i niektóre ćwiczenia po szyciu łąkotki: zbyt wczesne głębokie zgięcie z obciążeniem może zaszkodzić szwom (zalecenie konsensusu, stopień D) [28].

Czerwone flagi: kiedy do lekarza ortopedy lub na SOR

• Kolano zablokowane (nie wyprostujesz go do końca), duży obrzęk po urazie, uczucie ustępowania, brak możliwości obciążenia nogi lub deformacja: pilna ocena ortopedy; prawdziwa blokada jest jedynym wyjątkiem od zasady unikania operacji przy zwyrodnieniowym rozerwaniu łąkotki [26] (pozostałe sygnały jako zasada ostrożności: [bez źródła]).
• Po urazie: podejrzenie złamania (reguła ottawska pomaga je wykluczyć z czułością 98,5%) [33].
• Po operacji lub w trakcie rehabilitacji: utrzymujący się ból, nawracająca sztywność lub wysięk, niestabilność, objawy mechaniczne (blokady, trzaski z bólem) lub neurologiczne, podejrzenie zakażenia (gorączka, zaczerwienienie, ropna wydzielina) lub zakrzepicy (obrzęk, ból łydki) [28].
• Ból i obrzęk jednej łydki z dusznością lub bólem w klatce piersiowej: pogotowie [bez źródła w tym raporcie; zob. temat o naderwaniu mięśnia].
• Drętwienie, bladość lub chłód stopy po urazie kolana: pilnie na SOR [bez źródła].

Mity

• „Po zerwaniu ACL zawsze trzeba operacji.” W dwóch RCT ok. połowa osób leczonych rehabilitacją po 5 latach nie miała operacji, a wyniki były podobne; wytyczne AAOS preferują wczesną rekonstrukcję przy dużej aktywności [1, 2, 3, 5].
• „Wystarczy odczekać 6 miesięcy i wracam do sportu.” Każdy miesiąc opóźnienia do 9. miesiąca zmniejszał liczbę ponownych urazów o 51%, a niespełnienie kryteriów wiązało się z 4-krotnie większym ryzykiem zerwania przeszczepu [9, 10].
• „Łąkotka się zrasta sama.” Szycie dało niepowodzenia u 23,1% po ≥ 5 latach; dla rozerwań zwyrodnieniowych szycie nie jest standardem; nie znalazłem w otwartych źródłach odsetka samoistnego zrostu [32].
• „Artroskopia łąkotki pomoże na ból kolana.” Przy zwyrodnieniowym rozerwaniu wyniki nie były lepsze niż po operacji pozorowanej ani po ćwiczeniach [22, 24, 25, 26].
• „Ćwiczenia w łańcuchu otwartym (prostowanie nóg) niszczą przeszczep.” W metaanalizie 10 badań nie było różnic w luzie, sile i funkcji między łańcuchem otwartym a zamkniętym [17].
• „Stabilizator zapobiega zerwaniu ACL.” AAOS: profilaktycznych stabilizatorów nie zaleca się, a funkcjonalnych nie zaleca się rutynowo po rekonstrukcji [5].
• „Przysiad zawsze szkodzi łąkotce.” Po szyciu głębokie przysiady odkłada się co najmniej na 4 miesiące (konsens), ale po resekcji obciążanie jest dozwolone od początku [28].

Źródła

1. Frobell RB, Roos EM, Roos HP, Ranstam J, Lohmander LS. A randomized trial of treatment for acute anterior cruciate ligament tears. N Engl J Med 2010;363(4):331–342. RCT (n = 121; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20660401/ (DOI: 10.1056/NEJMoa0907797)
2. Frobell RB, Roos HP, Roos EM, Roemer FW, Ranstam J, Lohmander LS. Treatment for acute anterior cruciate ligament tear: five year outcome of randomised trial. BMJ 2013;346:f232. RCT, obserwacja 5-letnia (tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23349407/ (DOI: 10.1136/bmj.f232)
3. Reijman M, Eggerding V, van Es E i wsp. Early surgical reconstruction versus rehabilitation with elective delayed reconstruction for patients with anterior cruciate ligament rupture: COMPARE randomised controlled trial. BMJ 2021;372:n375. RCT (n = 167; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33687926/ (DOI: 10.1136/bmj.n375; PMC7941216)
4. Monk AP, Davies LJ, Hopewell S, Harris K, Beard DJ, Price AJ. Surgical versus conservative interventions for treating anterior cruciate ligament injuries. Cochrane Database Syst Rev 2016;4:CD011166. Przegląd systematyczny (1 badanie; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27039329/ (DOI: 10.1002/14651858.CD011166.pub2)
5. Brophy RH, Lowry KJ. American Academy of Orthopaedic Surgeons Clinical Practice Guideline Summary: Management of Anterior Cruciate Ligament Injuries. J Am Acad Orthop Surg 2023;31(11):531–537. Wytyczne AAOS 2022 (podsumowanie; pełny tekst podsumowania). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10168113/
6. Filbay SR, Grindem H. Evidence-based recommendations for the management of anterior cruciate ligament (ACL) rupture. Best Pract Res Clin Rheumatol 2019;33(1):33–47. Przegląd (otwarte ok. 74% tekstu). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31431274/ (PMC6723618; DOI: 10.1016/j.berh.2019.01.018)
7. van Melick N, van Cingel REH, Brooijmans F i wsp. Evidence-based clinical practice update: practice guidelines for anterior cruciate ligament rehabilitation based on a systematic review and multidisciplinary consensus. Br J Sports Med 2016;50(24):1506–1515. Wytyczne (tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27539507/ (DOI: 10.1136/bjsports-2015-095898)
8. Logerstedt DS i wsp. Knee Stability and Movement Coordination Impairments: Knee Ligament Sprain Revision 2017. J Orthop Sports Phys Ther 2017;47(11):A1–A47. Wytyczne APTA (otwarto tylko rekord PubMed bez treści zaleceń). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29089004/ (DOI: 10.2519/jospt.2017.0303)
9. Grindem H, Snyder-Mackler L, Moksnes H, Engebretsen L, Risberg MA. Simple decision rules can reduce reinjury risk by 84% after ACL reconstruction: the Delaware-Oslo ACL cohort study. Br J Sports Med 2016;50(13):804–808. Kohorta prospektywna (n = 106; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27162233/ (DOI: 10.1136/bjsports-2016-096031)
10. Kyritsis P, Bahr R, Landreau P, Miladi R, Witvrouw E. Likelihood of ACL graft rupture: not meeting six clinical discharge criteria before return to sport is associated with a four times greater risk of rupture. Br J Sports Med 2016;50(15):946–951. Kohorta (n = 158; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27215935/ (DOI: 10.1136/bjsports-2015-095908)
11. Webster KE, Hewett TE. What is the Evidence for and Validity of Return-to-Sport Testing after Anterior Cruciate Ligament Reconstruction Surgery? Sports Med 2019. Przegląd systematyczny i metaanaliza (18 badań; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30905035/
12. Ardern CL, Webster KE, Taylor NF, Feller JA. Return to sport following anterior cruciate ligament reconstruction surgery: a systematic review and meta-analysis of the state of play. Br J Sports Med 2011;45(7):596–606. Przegląd systematyczny i metaanaliza (48 badań, 5770 osób; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21398310/ (DOI: 10.1136/bjsm.2010.076364)
13. Wiggins AJ, Grandhi RK, Schneider DK, Stanfield D, Webster KE, Myer GD. Risk of Secondary Injury in Younger Athletes After Anterior Cruciate Ligament Reconstruction: A Systematic Review and Meta-analysis. Am J Sports Med 2016;44(7):1861–1876. Przegląd systematyczny i metaanaliza (19 badań; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26772611/ (DOI: 10.1177/0363546515621554)
14. Failla MJ, Logerstedt DS, Grindem H i wsp. Does Extended Preoperative Rehabilitation Influence Outcomes 2 Years After ACL Reconstruction? A Comparative Effectiveness Study Between the MOON and Delaware-Oslo ACL Cohorts. Am J Sports Med 2016;44(10):2608–2614. Badanie obserwacyjne (porównanie kohort; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27416993/ (DOI: 10.1177/0363546516652594)
15. Giesche F, Niederer D, Banzer W, Vogt L. Evidence for the effects of prehabilitation before ACL-reconstruction on return to sport-related and self-reported knee function: A systematic review. PLoS One 2020;15(10):e0240192. Przegląd systematyczny (6 badań: 2 RCT, 2 nierandomizowane, 2 kohorty; pełny tekst w ok. 80%). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33112865/ (PMC7592749; DOI: 10.1371/journal.pone.0240192)
16. Hughes L, Rosenblatt B, Haddad F i wsp. Comparing the Effectiveness of Blood Flow Restriction and Traditional Heavy Load Resistance Training in the Post-Surgery Rehabilitation of Anterior Cruciate Ligament Reconstruction Patients: A UK National Health Service Randomised Controlled Trial. Sports Med 2019;49(11):1787–1805. RCT (n = 28 zrandomizowanych, 24 ukończyło; tylko abstrakt; pełny tytuł wg strony skrócony). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31301034/ (DOI: 10.1007/s40279-019-01137-2)
17. Perriman A, Leahy E, Semciw AI. The Effect of Open- Versus Closed-Kinetic-Chain Exercises on Anterior Tibial Laxity, Strength, and Function Following Anterior Cruciate Ligament Reconstruction: A Systematic Review and Meta-analysis. J Orthop Sports Phys Ther 2018;48(7):552–566. Przegląd systematyczny i metaanaliza (10 badań; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29685058/ (DOI: 10.2519/jospt.2018.7656)
18. Benjaminse A, Gokeler A, van der Schans CP. Clinical diagnosis of an anterior cruciate ligament rupture: a meta-analysis. J Orthop Sports Phys Ther 2006;36(5):267–288. Metaanaliza (28 badań; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16715828/
19. Webster KE, Hewett TE. Meta-analysis of meta-analyses of anterior cruciate ligament injury reduction training programs. J Orthop Res 2018;36(10):2696–2708. Przegląd metaanaliz (8 metaanaliz; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29737024/ (DOI: 10.1002/jor.24043)
20. Thorborg K, Krommes KK, Esteve E, Clausen MB, Bartels EM, Rathleff MS. Effect of specific exercise-based football injury prevention programmes on the overall injury rate in football: a systematic review and meta-analysis of the FIFA 11 and 11+ programmes. Br J Sports Med 2017;51(7):562–571. Przegląd systematyczny i metaanaliza (6 badań klastrowych; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28087568/ (DOI: 10.1136/bjsports-2016-097066)
21. Soligard T, Myklebust G, Steffen K, Holme I, Silvers H, Bizzini M, Junge A, Dvorak J, Bahr R, Andersen TE. Comprehensive warm-up programme to prevent injuries in young female footballers: cluster randomised controlled trial. BMJ 2008;337:a2469. RCT klastrowe (1892 zawodniczki; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19066253/ (DOI: 10.1136/bmj.a2469)
22. Sihvonen R, Paavola M, Malmivaara A i wsp.; FIDELITY Group. Arthroscopic partial meniscectomy versus sham surgery for a degenerative meniscal tear. N Engl J Med 2013;369(26):2515–2524. RCT z pozorowaną operacją (n = 146; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24369076/ (DOI: 10.1056/NEJMoa1305189)
23. Katz JN, Brophy RH i wsp. Surgery versus physical therapy for a meniscal tear and osteoarthritis. N Engl J Med 2013;368(18):1675–1684. RCT (n = 351; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23506518/ (DOI: 10.1056/NEJMoa1301408)
24. Kise NJ, Risberg MA, Stensrud S, Ranstam J, Engebretsen L, Roos EM. Exercise therapy versus arthroscopic partial meniscectomy for degenerative meniscal tear in middle aged patients: randomised controlled trial with two year follow-up. BMJ 2016;354:i3740. RCT (n = 140; pełny tekst). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27440192/ (PMC4957588; DOI: 10.1136/bmj.i3740)
25. van de Graaf VA, Noorduyn JCA, Willigenburg NW i wsp.; ESCAPE Research Group. Effect of Early Surgery vs Physical Therapy on Knee Function Among Patients With Nonobstructive Meniscal Tears: The ESCAPE Randomized Clinical Trial. JAMA 2018;320(13):1328–1337. RCT non-inferiority (n = 321; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30285177/ (DOI: 10.1001/jama.2018.13308)
26. Siemieniuk RAC, Harris IA, Agoritsas T i wsp. Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline. BMJ 2017;357:j1982. Wytyczne BMJ Rapid Recommendations (pełny tekst). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28490431/ (PMC5426368; DOI: 10.1136/bmj.j1982)
27. Beaufils P, Becker R, Kopf S i wsp. Surgical management of degenerative meniscus lesions: the 2016 ESSKA meniscus consensus. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc 2017. Konsens ESSKA (84 ekspertów; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28210788/
28. Pujol N, Giordano AO, Wong SE i wsp. 2024 EU-US meniscus rehabilitation consensus, Part I: rehabilitation after meniscus surgery (ESSKA-AOSSM-AASPT). Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc 2025. Konsens ekspertów (67 ekspertów, 29 stwierdzeń; pełny tekst). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40353298/ (PMC12310086; DOI: 10.1002/ksa.12674)
29. Spang RC 3rd, Nasr MC, Mohamadi A, DeAngelis JP, Nazarian A, Ramappa AJ. Rehabilitation following meniscal repair: a systematic review. BMJ Open Sport Exerc Med 2018;4(1):e000212. Przegląd systematyczny (17 badań klinicznych; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29682310/
30. Bouchard MD, Macciacchera M, Gilbert J, Lameire DL, Abouali J. Postoperative Rehabilitation Protocol After Isolated Meniscal Repair: A Systematic Review. Orthop J Sports Med 2025;13(7). Przegląd systematyczny (10 badań, 313 pacjentów; pełny tekst). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12290329/ (DOI: 10.1177/23259671251357513)
31. Fried JW, Manjunath AK, Hurley ET, Jazrawi LM, Strauss EJ, Campbell KA. Return-to-Play and Rehabilitation Protocols Following Isolated Meniscal Repair: A Systematic Review. Arthrosc Sports Med Rehabil 2021;3(1):e241–e247. Przegląd systematyczny (13 badań z danymi o powrocie; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33615271/
32. Nepple JJ, Dunn WR, Wright RW. Meniscal repair outcomes at greater than five years: a systematic literature review and meta-analysis. J Bone Joint Surg Am 2012;94(24):2222–2227. Przegląd systematyczny i metaanaliza (13 badań; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23318612/
33. Bachmann LM, Haberzeth S, Steurer J, ter Riet G. The accuracy of the Ottawa knee rule to rule out knee fractures: a systematic review. Ann Intern Med 2004;140(2):121–124. Przegląd systematyczny (6 badań, 4249 dorosłych; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14734335/ (DOI: 10.7326/0003-4819-140-5-200403020-00013)

Weryfikacja

• zgodne – KANON 2010 [1]: 121 osób, 62 vs 59, zmiana KOOS4 39,2 vs 39,4, 23 późniejsze rekonstrukcje; KANON po 5 latach [2]: 42,9 vs 44,9, 30 z 59 (51%), p = 0,54 (KOOS4), 0,48 (operacje łąkotki), 0,17 (choroba zwyrodnieniowa); odczyt z abstraktów w PubMed (E-utilities).
• zgodne – COMPARE [3]: 167 osób (85 vs 82), IKDC 84,7 vs 79,4 (różnica 5,3; CI 0,6–9,9; p = 0,026), 41 z 82 (50%) z operacją.
• poprawione – Cochrane Monk 2016 [4]: było „radiologiczna choroba zwyrodnieniowa u 35% (19/58) vs 18% (10/55)”, jest: 19 z 58 vs 10 z 55 (ok. 33% vs 18%); abstrakt podaje 35%, co nie zgadza się z liczbami; pozostałe dane (jedno badanie, 39% po 2 latach i 51% po 5 latach w grupie zachowawczej, niska i bardzo niska pewność, numer CD011166) zgodne.
• zgodne – Grindem 2016 [9]: 106 osób, 4,32 raza więcej ponownych urazów, −51% na miesiąc do 9. miesiąca, 38,2% vs 5,6% (HR 0,16, p = 0,075 – nieistotne); Kyritsis [10]: 158 mężczyzn, 26 zerwań (16,5%), średnio 105 dni po powrocie, HR 4,1 (1,9–9,2); Webster i Hewett 2019 [11]: 18 badań, 23% zdało, RR 0,40 (0,23–0,69), 0,80 (0,27–2,3), 3,35 (1,52–7,37); Ardern [12]: 48 badań, 5770 osób, 82/63/44%, 41,5 miesiąca; Wiggins [13]: 19 prac, 15% (7% + 8%), 21%, 20%, 23%.
• zgodne – FIDELITY [22]: 146 osób w wieku 35–65, Lysholm +21,7 vs +23,3 (−1,6; −7,2 do 4,0), ból 3,1 vs 3,3; METEOR [23]: 351 osób, 20,9 vs 18,5 (2,4; −1,8 do 6,5), 30% operacji w 6 miesięcy; Kise [24]: 140 osób, różnica KOOS4 0,9 (−4,3 do 6,1), 12 tygodni, 19% zmiany na operację; ESCAPE [25]: 321 osób, śr. wiek 58, 16 sesji w 8 tygodni, +26,2 vs +20,4, różnica 3,6, margines 8, 47 z 162 (29%).
• zgodne – Benjaminse [18]: 28 badań, Lachman 85%/94%, pivot shift 24%/98%, szuflada przewlekła 92%/91%; Webster i Hewett 2018 [19]: 8 metaanaliz (6 tylko z kobietami), OR 0,5 i 0,33; Thorborg [20]: 6 badań klastrowych, IRR 0,61 (0,48–0,77) i 0,99 (0,80–1,23); Soligard [21]: 1892 zawodniczki, 125 klubów, RR 0,71 (0,49–1,03), 0,68, 0,47, 0,55; Bachmann [33]: 6 badań, 4249 osób, czułość 98,5%, swoistość 48,6%.
• zgodne – Hughes [16]: 28 zrandomizowanych, 24 ukończyło, 30% vs 70% 1RM, 16 sesji w 8 tygodni (2 razy w tygodniu), +104 ± 30% vs +106 ± 43%, ból −67% vs −39%; Perriman [17]: 10 badań, brak różnic w luzie, sile i funkcji; Failla [14]: 72% vs 63% (p < 0,001), badanie obserwacyjne bez randomizacji; van Melick [7]: 90 badań, rehabilitacja 9–12 miesięcy, prehabilitacja i trzy fazy po operacji.
• zgodne – Nepple [32]: 13 badań, 23,1% (131 z 566); dodano, że zakres podgrup w wynikach to 20,2–24,3%; Fried [31]: 88 badań spełniło kryteria, 13 z danymi o powrocie (507 osób), 71,2–100%, 53,9–92,6%, 3,3–10 miesięcy; Spang [29]: 17 badań klinicznych, protokoły przyspieszone bez większego odsetka niepowodzeń.
• poprawione – Giesche [15]: było bez numeru artykułu, jest: PLoS One 2020;15(10):e0240192, DOI 10.1371/journal.pone.0240192; sześć badań (2 RCT, 2 nierandomizowane, 2 kohorty) zgodne.
• poprawione – Reijman [3]: było „tytuł pełny wg zapytania i strony, na stronie podany skrótowo”, jest: usunięto tę uwagę, dodano PMC7941216.
• poprawione – Beaufils [27]: było tytuł zbitki dwóch prac, jest: „Surgical management of degenerative meniscus lesions: the 2016 ESSKA meniscus consensus” (Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc 2017, PMID 28210788).
• poprawione – źródło 8: było „pominięte”, jest: rekord wytycznych JOSPT/APTA (Logerstedt 2017), otwarty bez treści zaleceń, wykorzystany tylko do zaznaczenia ograniczeń.
• nie do sprawdzenia – Filbay i Grindem [6], Giesche [15], Pujol [28], Siemieniuk [26], Kise [24], Bouchard [30], podsumowanie AAOS [5]: pełne teksty otwarto w pierwszej fazie (nie ponownie); liczby z nich (fazy i kryteria, protokoły przedoperacyjne, zalecenia dla szycia i resekcji łąkotki, mini przysiady 30°/45°/60–90°, wskaźniki niepowodzeń 24,1% vs 28,3%) pochodzą z pojedynczego odczytu. Bouchard sam zaznacza niezgodności w liczbie badań (7 vs 6 przyspieszonych), a Pujol niezgodności (próg 80%, 8,4 vs 8,3).
• nie do sprawdzenia – stopnie zaleceń JOSPT/APTA 2017 i pełnej wersji AAOS: niedostępne; protokół rehabilitacji w badaniach KANON i COMPARE oraz serie i powtórzenia ćwiczeń w badaniach Kise, METEOR, ESCAPE, Hughes (poza podanymi): abstrakty i teksty ich nie podają.
• nie do sprawdzenia – kryteria reguły ottawskiej, czerwone flagi dotyczące bladej lub zimnej stopy, ustępowania kolana i ogólnych objawów ostrej fazy: brak źródła, oznaczone w raporcie jako [bez źródła].