Kreatyna: pełny raport

Wniosek

Monohydrat kreatyny w dawce 3–5 g/dobę razem z treningiem oporowym daje niewielki lub umiarkowany, dobrze udokumentowany wzrost siły i beztłuszczowej masy ciała. Droższe formy (HCl, buforowana, etylowa) nie mają potwierdzonej przewagi. Dla zdrowych osób dowody nie wskazują na szkodliwość dla nerek ani na wypadanie włosów, ale część pytań ma słabsze dowody (pora dnia, poznanie, osoby niereagujące).

Poziom dowodów

A dla skuteczności monohydratu w sile i masie mięśniowej: spójne metaanalizy RCT u ludzi. Dla poszczególnych podpytań poziom jest niższy:

• Porównanie form: C. Są pojedyncze, małe RCT.
• Bezpieczeństwo nerek: A/B. Metaanalizy RCT są spójne, ale oparte w dużej mierze na kreatyninie jako markerze zastępczym.
• Włosy i DHT: C. Jest jedno małe badanie wywołujące obawy i jedno małe RCT, które ich nie potwierdziło.
• Poznanie: C. Metaanaliza jest krytykowana za błąd statystyczny i dużą heterogeniczność.
• Pora przyjmowania i osoby niereagujące: C/D. W tej sesji nie udało mi się otworzyć pełnych tekstów ani znaleźć metaanaliz na te tematy. Nie znalazłem też stanowiska EFSA ani polskich wytycznych.

Co mówią badania

Skuteczność (siła i masa)

• Stanowisko ISSN z 2017 r. stwierdza, że badania konsekwentnie pokazują wzrost kreatyny wewnątrzmięśniowej, co może tłumaczyć lepsze wyniki w wysiłku o wysokiej intensywności i większe adaptacje treningowe [1]. Wcześniejsze stanowisko ISSN uznawało monohydrat za najskuteczniejszy dostępny suplement dla sportowców pod względem zwiększania zdolności do wysiłku wysokiej intensywności i beztłuszczowej masy ciała [2]. Są to dokumenty towarzystwa, które, jak sam ujawnia, otrzymuje wsparcie firm produkujących kreatynę [3].
• Trójpoziomowa metaanaliza (Wang i wsp., 2026) porównująca trening oporowy z kreatyną i sam trening wykazała istotny wzrost siły górnej połowy ciała (g = 0,54), siły dolnej połowy (g = 0,55) i beztłuszczowej masy ciała (g = 0,30). Wszystkie włączone badania stosowały monohydrat [6]. Dla siły kończyn górnych 95% przedział predykcji obejmował zero, więc w przyszłych badaniach wielkość i kierunek efektu mogą się różnić [6]. Dla masy tłuszczowej autorzy podają brak istotnej zmiany (g ≈ −0,10); dokładnej wartości nie udało się potwierdzić. Wielkość efektu odpowiada raczej „małemu–umiarkowanemu”.
• Wiek może mieć znaczenie: według opisu meta-regresja sugeruje odwrotną zależność między wiekiem a efektem na siłę, z większymi efektami u młodszych uczestników [6]. Tego wyniku nie udało się potwierdzić w tekście pracy.
• U osób starszych: metaanaliza 22 RCT (n = 721) pokazała wzrost beztłuszczowej masy o 1,37 kg [5]. Nowsza analiza 8 RCT (n = 482) dała SMD 0,29 dla siły nóg i 0,27 dla beztłuszczowej masy. Efektu na siłę kończyn górnych nie wykazano [7]. Pojedyncze badania są niejednoznaczne: według opisu w raporcie wyniki były podzielone mniej więcej po połowie (korzyść vs brak korzyści), ale tej liczby nie udało się potwierdzić w [4].

Monohydrat a inne formy

• HCl: trójślepa próba z placebo (n = 31 sportowców drużynowych; 5 g/d monohydratu, 5 g/d HCl lub placebo) nie wykazała istotnych różnic między grupami w żadnej mierze [8]. Autorzy uznali twierdzenia o wyższości HCl za nieuzasadnione [8]. Badanie jest bardzo małe (10–11 osób na grupę), więc ma niską moc statystyczną.
• Buforowana (Kre-Alkalyn): w RCT na 36 wytrenowanych osobach porównano monohydrat (ładowanie 4 × 5 g/d przez 7 dni, potem 5 g/d) z Kre-Alkalyn w dawce zalecanej przez producenta (1,5 g/d) oraz w dawce równoważnej. Wolna kreatyna w mięśniach wzrosła we wszystkich grupach. Wniosek autorów: forma buforowana nie dała większych zmian w zawartości kreatyny, składzie ciała ani adaptacjach treningowych [9]. Nie stwierdzono też, by miała mniej skutków ubocznych.
• Etylowa (CEE): RCT na 30 mężczyznach bez doświadczenia w treningu oporowym, z dawką przeliczoną na beztłuszczową masę ciała (ładowanie 0,30 g/kg przez 5 dni, potem 0,075 g/kg/d do 42 dni) [11]. CEE szybko rozpada się do kreatyniny w niskim pH, jak w żołądku, co teoretycznie obniża biodostępność [11]. W badaniu CEE nie przewyższyła monohydratu i podniosła kreatyninę w surowicy bardziej niż pozostałe grupy (opis wtórny).
• Azotan kreatyny plus kreatynina: badanie na 10 mężczyznach miało rozmiar wystarczający tylko do oceny farmakokinetyki. Nie dowodzi to przewagi nad monohydratem w efektach treningowych [10].

Ładowanie 20 g a stałe 3–5 g

• Faza ładowania (20 g/d przez 5–7 dni) zwykle powoduje wzrost masy ciała o ok. 1–2 kg, głównie z wody [3].
• Według opisu w raporcie metaanaliza u starszych osób wykazała wzrost beztłuszczowej masy i siły niezależnie od strategii dawkowania [4]. Tego nie udało się potwierdzić w tekście pracy. W metaanalizie trójpoziomowej, według opisu, nie zidentyfikowano spójnych moderatorów dla składu ciała (testowano m.in. strategię dawkowania i dawkę dobową) [6].
• Z moich ogólnych informacji (nieweryfikowanych w tej sesji): 3 g/d nasyca mięśnie w ok. 4 tygodnie, a ładowanie skraca to do ok. 1 tygodnia. Przy treningu na kilka miesięcy ładowanie nie jest konieczne.

Pora przyjmowania

• Nie znalazłem w tej sesji metaanaliz ani dużych RCT dotyczących pory dnia. Przegląd Forbesa [4] analizował przyjmowanie tylko w dni treningowe, ale nie udało mi się odczytać jego wyniku. Brak dobrych dowodów, że pora ma większe znaczenie niż codzienne, regularne przyjmowanie.

Woda w mięśniach

• Najczęstsze działanie niepożądane to retencja wody w pierwszych dniach. Opiera się ona głównie na krótkich badaniach z ładowaniem [3].
• W kilkutygodniowych badaniach treningowych (5–10 tyg.) kilka prac nie wykazało istotnej zmiany całkowitej wody w organizmie. W badaniu Ribeiro (8 tyg. z treningiem) całkowita woda wzrosła o 7,0%, a wewnątrzkomórkowa o 9,2% (placebo: 1,7% i 1,6%), przy niezmienionym stosunku masy mięśniowej do wody wewnątrzkomórkowej [3]. Sugeruje to wzrost wody wewnątrzkomórkowej, a nie „puchnięcie pod skórą”. Dane są jednak niespójne.

Nerki

• Metaanaliza 21 badań wykazała niewielki wzrost kreatyniny w surowicy (MD 0,07; 95% CI 0,01–0,12), bez niekorzystnego wpływu na filtrację kłębuszkową [12].
• Metaanaliza RCT z 2026 r. potwierdza wzrost kreatyniny i spadek eGFR liczonego z kreatyniny, ale bez zmian przy ocenie z Cr-EDTA, co autorzy przypisują zmianie metabolizmu kreatyniny, a nie uszkodzeniu nerek [13].
• Opisane w literaturze przypadki zaburzeń nerek były zakłócone przez choroby nerek, leki, sterydy anaboliczne lub dawki ok. 100 razy wyższe od zalecanych [3]. Bezpieczeństwo przy chorobie nerek lub w ciąży nie jest wystarczająco zbadane [14].
• ISSN: krótko- i długoterminowa suplementacja (do 30 g/d przez 5 lat) jest bezpieczna u zdrowych [1].

Włosy i DHT

• Źródłem obaw jest jedno badanie z 2009 r. na 20 rugbistach. W schemacie 25 g/d przez 7 dni, potem 5 g/d przez 14 dni, DHT wzrósł o 56% po ładowaniu i pozostał o 40% powyżej wartości wyjściowej. Wyniki nie zostały zreplikowane, a poziomy DHT mieściły się w normie. Wyjściowo DHT w grupie kreatyny był o 23% niższy niż w placebo i nie mierzono wypadania włosów [3].
• 12 innych badań (3–25 g/d, od 6 dni do 12 tyg.) nie wykazało wzrostu testosteronu ani wolnego testosteronu poza dwoma drobnymi, nieistotnymi fizjologicznie wzrostami [3].
• RCT na 45 wytrenowanych mężczyznach (18–40 lat; 5 g/d kreatyny lub placebo przez 12 tyg.) nie wykazało różnic w DHT, stosunku DHT do testosteronu ani w parametrach wzrostu włosów [15]. Ograniczenia: niewielka próba, dawka bez ładowania (więc nie odtwarza schematu z 2009 r.), czas 12 tygodni. Nie wiadomo, czy wynik dotyczy mężczyzn już łysiejących. Dowody są więc słabe, ale nie wskazują na szkodę.

Poznanie

• Metaanaliza 8 RCT u zdrowych: poprawa pamięci (SMD 0,29; 95% CI 0,04–0,53; I² = 66%). Efekt wystąpił u osób starszych (66–76 lat; SMD 0,88), a u młodych (11–31 lat) nie było efektu (SMD 0,03) [16].
• Autorzy zaznaczają umiarkowane ryzyko błędu systematycznego i dużą heterogeneność [16]. Według adnotacji przy pracy list do redakcji zgłaszał wobec niej zastrzeżenia metodologiczne; jego treści nie zweryfikowano. Istnieje też inna metaanaliza (Xu 2024), której liczb nie odczytałem [17].
• Dla młodego, zdrowego trenującego dowody korzyści poznawczych są słabe lub ich brak.

Osoby niereagujące

• W jednym bardzo małym badaniu krzyżowym (n = 10) część uczestników (wg opisu 3 z 10) nie zareagowała na monohydrat wzrostem kreatyny mięśniowej [10]. Szczegółów (czas, dawka, definicja „niereagującego”) nie udało się potwierdzić, a tak mała próba nie pozwala szacować odsetka niereagujących.
• Z ogólnej wiedzy (nieweryfikowanej w tej sesji): niereagujący to głównie osoby z wysokimi wyjściowymi zapasami kreatyny w mięśniach (dużo mięsa w diecie, dużo włókien typu II). Wegetarianie i weganie mają zwykle niższy poziom wyjściowy i lepiej reagują. Brak wzrostu siły po kilku tygodniach nie oznacza pewności, że to brak odpowiedzi: wpływają na to też trening i adherencja.

Po jakim czasie widać efekt

• Nasycenie mięśni: w badaniu na 31 mężczyznach całkowita kreatyna w mięśniu wzrosła o ok. 20% po 6 dniach przy 20 g/d. Przy 3 g/d podobny, ale wolniejszy wzrost o ok. 20% obserwowano w ciągu 28 dni [18]. Potwierdza to wcześniejsze zdanie o 4 tygodniach przy 3 g/d i ok. tygodniu przy ładowaniu, które w raporcie było oznaczone jako nieweryfikowane.
• Po fazie ładowania podwyższony poziom utrzymywał się przy dalszym przyjmowaniu 2 g/d, a bez suplementacji stopniowo spadał i po 30 dniach od odstawienia nie różnił się od wartości sprzed suplementacji [18]. Badanie jest małe i dotyczy tylko mężczyzn [18].
• Efekt odczuwalny: ładowanie zwykle zwiększa masę ciała o ok. 1–2 kg, głównie z wody [3]. Przyrost siły i beztłuszczowej masy wymaga treningu oporowego [6]. Abstrakt metaanalizy [6] nie podaje, po ilu tygodniach pojawia się przewaga nad samym treningiem, więc tego czasu nie da się ze źródeł ustalić.

Zalecenia praktyczne

• Forma: monohydrat (np. czysty proszek). To forma o najlepszych dowodach i najniższej cenie [1][8][9].
• Dawka: 3–5 g/d, codziennie, także w dni nietreningowe. Ładowanie 20 g/d (np. 4 × 5 g przez 5–7 dni) jest opcją przyspieszającą nasycenie, ale zwykle nie jest konieczne [3][4][6].
• Pora: dowody nie wskazują na krytyczną porę (patrz wyżej). Wybierz najwygodniejszą, np. z posiłkiem.
• Oczekiwania: wzrost masy o ok. 1–2 kg w pierwszych tygodniach (głównie woda) nie jest tkanką tłuszczową [3][6]. Efekt na siłę i masę wymaga treningu oporowego.
• Przy chorobach nerek lub w ciąży skonsultuj się z lekarzem [14]. Przed badaniami laboratoryjnymi poinformuj o suplementacji, bo kreatynina może być podwyższona, a eGFR liczony z kreatyniny zaniżony [13].
• Obawy o włosy: dowody nie uzasadniają odstawiania kreatyny [3][15]. Przy rodzinnej skłonności do łysienia dowody pozostają ograniczone.

Formy i porównania

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• U zdrowych dorosłych profil bezpieczeństwa jest dobry [1][12][13]. Najczęstszy skutek to przejściowa retencja wody [3].
• Odwodnienie i skurcze: kontrolowane badania tego nie potwierdzają. W badaniu 72 futbolistów NCAA (0,3 g/kg przez 5 dni, potem 0,03 g/kg przez 115 dni) użytkownicy kreatyny mieli mniej skurczów i incydentów odwodnienia (to badanie nie było ślepe) [3].
• Nerki: patrz wyżej. Wzrost kreatyniny jest oczekiwany i sam w sobie nie świadczy o uszkodzeniu. Przy chorobach nerek brakuje danych [13][14].
• Interakcje: ostrożność przy lekach nefrotoksycznych i u osób z chorobą nerek. W opisanych przypadkach zaburzeń nerek występowały leki lub dawki ponadnormatywne [3].

Mity

• „Kreatyna to steryd”: nie. Ma inną budowę chemiczną i mechanizm działania [3].
• „Kreatyna niszczy nerki”: u zdrowych nie wykazano tego w badaniach kontrolowanych. Wzrost kreatyniny to artefakt metabolizmu [3][12][13].
• „Kreatyna powoduje łysienie”: jedno niezreplikowane badanie z 2009 r. i brak danych o utracie włosów u ludzi; 12-tygodniowe RCT nie wykazało zmian [3][15].
• „Trzeba ładować”: nie. Ładowanie tylko przyspiesza nasycenie [3][4].
• „Nowsze formy działają lepiej”: w dostępnych RCT nie [8][9][11].
• „Zatrzymuje wodę podskórnie / odwadnia”: woda dotyczy głównie przestrzeni wewnątrzkomórkowej, a dowodów na odwodnienie brak [3].
• „Kreatyna poprawia pamięć każdemu”: efekt zaobserwowano głównie u starszych osób, a u młodych nie [16].

Źródła

1. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017. Stanowisko towarzystwa/przegląd. https://doi.org/10.1186/s12970-017-0173-z (PubMed 28615996)
2. Buford TW, Kreider RB, Stout JR, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: creatine supplementation and exercise. J Int Soc Sports Nutr. 2007. Stanowisko towarzystwa. https://doi.org/10.1186/1550-2783-4-6 (PubMed 17908288)
3. Antonio J, Candow DG, Forbes SC, et al. Common questions and misconceptions about creatine supplementation: what does the scientific evidence really show? J Int Soc Sports Nutr. 2021. Przegląd narracyjny ekspertów. https://doi.org/10.1186/s12970-021-00412-w
4. Forbes SC, Candow DG, Ostojic SM, Roberts MD, Chilibeck PD. Meta-analysis examining the importance of creatine ingestion strategies on lean tissue mass and strength in older adults. Nutrients. 2021. Metaanaliza RCT. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8229907/
5. Chilibeck PD, Kaviani M, Candow DG, Zello GA. Effect of creatine supplementation during resistance training on lean tissue mass and muscular strength in older adults: a meta-analysis. Open Access J Sports Med. 2017. Metaanaliza RCT (22 RCT, n = 721). https://doi.org/10.2147/OAJSM.S123529
6. Wang H, Wang H, Xin X, Yi Z. Resistance training combined with creatine supplementation: a three-level meta-analysis of multidimensional outcomes from strength enhancement to body composition remodeling. J Int Soc Sports Nutr. 2026;23(sup1):2718316. Metaanaliza trójpoziomowa RCT (liczby badań nie odczytano z dostępnego fragmentu). https://doi.org/10.1080/15502783.2026.2718316 (PubMed 42765482)
7. The impact of creatine supplementation associated with resistance training on muscular strength and lean tissue mass in the aged: a systematic review and meta-analysis. Eur Rev Aging Phys Act. 2025. Przegląd systematyczny i metaanaliza (8 RCT, n = 482). https://doi.org/10.1186/s11556-025-00392-9
8. Creatine monohydrate versus creatine hydrochloride on strength and body composition in elite team-sport athletes: a placebo-controlled randomized clinical trial comparing low dosages. J Int Soc Sports Nutr. 2025. RCT (n = 31); autorów nie zweryfikowano. https://doi.org/10.1080/15502783.2025.2533658
9. Jagim AR, Oliver JM, Sanchez A, et al. A buffered form of creatine does not promote greater changes in muscle creatine content, body composition, or training adaptations than creatine monohydrate. J Int Soc Sports Nutr. 2012. RCT (n = 36). https://doi.org/10.1186/1550-2783-9-43 (PubMed 22971354)
10. Ostojic SM, Stajer V, Vranes M, Ostojic J. Searching for a better formulation to enhance muscle bioenergetics: a randomized controlled trial of creatine nitrate plus creatinine vs. creatine nitrate vs. creatine monohydrate in healthy men. Food Sci Nutr. 2019. RCT krzyżowy (n = 10). https://doi.org/10.1002/fsn3.1237
11. Jäger R, Purpura M, Shao A, Inoue T, Kreider RB. Analysis of the efficacy, safety, and regulatory status of novel forms of creatine. Amino Acids. 2011. Przegląd (zawiera opis RCT Spillane i wsp. 2009, n = 30). https://doi.org/10.1007/s00726-011-0874-6
12. Naeini EK, Eskandari M, Mortazavi M, Gholaminejad A, Karevan N. Effect of creatine supplementation on kidney function: a systematic review and meta-analysis. BMC Nephrol. 2025. Przegląd systematyczny i metaanaliza (21 badań). https://doi.org/10.1186/s12882-025-04558-6
13. Impact of creatine supplementation on kidney health: a systematic review and meta-analysis. Int Urol Nephrol. 2026. Przegląd systematyczny i metaanaliza RCT (autorów nie odczytałem). https://doi.org/10.1007/s11255-026-05287-x
14. A short review of the most common safety concerns regarding creatine ingestion. 2025. Przegląd narracyjny (autorów i czasopisma nie odczytałem). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12702719/
15. Does creatine cause hair loss? A 12-week randomized controlled trial. J Int Soc Sports Nutr. 2025. RCT (n = 45; autorów nie odczytałem). https://doi.org/10.1080/15502783.2025.2495229 (PMC12020143)
16. Prokopidis K, Giannos P, Triantafyllidis KK, Kechagias KS, Forbes SC, Candow DG. Effects of creatine supplementation on memory in healthy individuals: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Nutr Rev. 2023. Metaanaliza RCT (według adnotacji w bazie krytykowana w liście do redakcji). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35984306/
17. Xu C, Bi S, Zhang W, Luo L. The effects of creatine supplementation on cognitive function in adults: a systematic review and meta-analysis. Front Nutr. 2024. Przegląd systematyczny i metaanaliza (liczb nie odczytałem). https://doi.org/10.3389/fnut.2024.1424972
18. Hultman E, Söderlund K, Timmons JA, Cederblad G, Greenhaff PL. Muscle creatine loading in men. J Appl Physiol (1985). 1996. Badanie kliniczne (31 mężczyzn). https://doi.org/10.1152/jappl.1996.81.1.232 (PubMed 8828669)

Weryfikacja

Uwaga: limit wywołań narzędzi wyczerpał się w trakcie weryfikacji. Pełne teksty otworzyłem tylko częściowo, a PubMed zwrócił stronę captcha. Poniższe statusy „zgodne” opierają się na abstraktach i fragmentach, a część poprawek na wiedzy własnej, bez ponownego otwarcia źródła.

• zgodne – [6] siła górnej połowy ciała g = 0,54, beztłuszczowa masa g = 0,30, wszystkie badania z monohydratem (abstrakt JISSN 2026). Uzupełniono autorów, czasopismo i adres DOI. Dodano zastrzeżenie, że przedział predykcji dla kończyn górnych obejmuje zero.
• zgodne – [6] siła dolnej połowy ciała g = 0,55 (abstrakt). Szczegółowa sekcja wyników podaje dla kończyn dolnych 0,66 w modelu głównym, więc wartość wymaga potwierdzenia w pełnym tekście.
• nie do sprawdzenia – [6] masa tłuszczowa g = −0,10; p = 0,14. Złagodzono do „brak istotnej zmiany (g ≈ −0,10)”. Meta-regresja wieku i brak moderatorów dawkowania opisano jako „według opisu”.
• poprawione – [11] schemat badania CEE (Spillane 2009): było „0,30 g/kg beztłuszczowej masy, ok. 20 g/d przez 42 dni”, „wytrenowanych mężczyznach”; jest ładowanie 0,30 g/kg przez 5 dni, potem 0,075 g/kg/d do 42 dni, mężczyźni bez doświadczenia w treningu oporowym. Poprawka wg abstraktu z pamięci, bez ponownego otwarcia źródła. Wynik (brak przewagi nad monohydratem, wyższa kreatynina w surowicy) bez zmian.
• poprawione – [3] badanie DHT z 2009 r. (van der Merwe): było „16 rugbistach”, jest 20 rugbistów. Liczby 56% i 40% oraz schemat 25 g/d przez 7 dni, potem 5 g/d przez 14 dni bez zmian; nie sprawdzono natomiast „23% niższy DHT na starcie”.
• zgodne – [1] bezpieczeństwo suplementacji do 30 g/d przez 5 lat u zdrowych oraz [2] opis monohydratu jako najskuteczniejszego suplementu (zgodne ze znanymi streszczeniami stanowisk ISSN; DOI i numery PubMed się zgadzają).
• zgodne – [5] metaanaliza 22 RCT, n = 721, wzrost beztłuszczowej masy o 1,37 kg. Poprawiono odwołanie: było [5][7], jest [5], bo [7] to inna, nowsza praca (8 RCT).
• nie do sprawdzenia – [7] 8 RCT, n = 482, SMD 0,29 (siła nóg) i 0,27 (beztłuszczowa masa); brak efektu na siłę kończyn górnych.
• nie do sprawdzenia – [4] twierdzenie, że kreatyna działała niezależnie od strategii dawkowania, oraz podział wyników badań na pół. Dodano „według opisu / nie udało się potwierdzić”. Przegląd [4] w sprawie pory dnia jest nieodczytany.
• nie do sprawdzenia – [8] RCT HCl vs monohydrat vs placebo, n = 31, brak różnic (adres niedostępny). Autorów na liście źródeł usunięto, bo nie dało się ich potwierdzić. Tytuł, rok i czasopismo pozostawiono.
• nie do sprawdzenia – [9] RCT n = 36, schemat dawkowania i brak przewagi Kre-Alkalyn (autorzy, rok i numer PubMed zgodne z pamięcią; treść abstraktu niezweryfikowana).
• nie do sprawdzenia – [10] n = 10 i „3 z 10 niereagujących” (dawka i czas niepotwierdzone). Złagodzono sformułowanie. Usunięto niepotwierdzone zdanie o autorze „rozwijającym nowe formy”.
• nie do sprawdzenia – [12] metaanaliza 21 badań, MD 0,07 (95% CI 0,01–0,12) dla kreatyniny; [13] wzrost kreatyniny, spadek eGFR z kreatyniny, brak zmian w Cr-EDTA.
• poprawione – [13] zalecenie praktyczne: było „kreatynina i eGFR mogą być zawyżone/zaniżone”, jest „kreatynina podwyższona, eGFR liczony z kreatyniny zaniżony” (zgodnie z opisem w raporcie).
• nie do sprawdzenia – [15] RCT, n = 45, 5 g/d przez 12 tyg., brak różnic w DHT i parametrach włosów.
• nie do sprawdzenia – [16] 8 RCT, SMD 0,29 (95% CI 0,04–0,53), I² = 66%; podgrupy 66–76 lat SMD 0,88 i 11–31 lat SMD 0,03. Treść listu do redakcji (podwójne liczenie danych) niepotwierdzona. Usunięto nazwiska autorów listu z listy źródeł, zostawiono ogólną adnotację.
• nie do sprawdzenia – [3] przyrost masy po ładowaniu: było „1–3 kg” w jednym miejscu i „1–2 kg” w innym. Ujednolicono do „ok. 1–2 kg”.
• nie do sprawdzenia – [3] badanie Ribeiro (całkowita woda +7,0%, wewnątrzkomórkowa +9,2%); badanie 72 futbolistów NCAA (0,3 g/kg przez 5 dni, potem 0,03 g/kg przez 115 dni, mniej skurczów); 12 badań nad testosteronem.
• nie do sprawdzenia – [14] brak wystarczających danych o bezpieczeństwie w chorobie nerek i ciąży; [17] istnienie metaanalizy Xu 2024 (bibliografia zgodna z wiedzą własną, liczb nie podano).
• zgodne – czas do efektu: [18] Hultman 1996, n = 31; kreatyna w mięśniu +ok. 20% po 6 dniach przy 20 g/d i podobny, wolniejszy wzrost w 28 dni przy 3 g/d; 2 g/d utrzymuje poziom; 30 dni po odstawieniu powrót do wartości wyjściowej (abstrakt otwarty w Europe PMC) [18]