Maca, shilajit i DHEA: pełny raport

Wniosek

Maca ma kilka małych badań randomizowanych (RCT), według których może nieco poprawiać libido, a w jednym małym badaniu także łagodną dysfunkcję erekcji. Nie podnosi testosteronu, a dla płodności i menopauzy dowody są słabe lub niejednoznaczne. Shilajit ma jedno RCT z testosteronem (oczyszczony ekstrakt, ok. +20% całkowitego testosteronu) przeprowadzone z udziałem producenta oraz preprint o sile, także bez recenzji i z udziałem marki. Poważnym ryzykiem jest jakość produktu (metale ciężkie). DHEA jest zakazana przez WADA przez cały rok. W badaniach na starszych dorosłych nie wykazano wyraźnych korzyści klinicznych, a u kobiet częściej powodowała trądzik i inne objawy androgenne. Sensowne zastosowanie to głównie dopochwowy prasteron na receptę.

Poziom dowodów

C (ogólnie).

• Maca – libido i ED: poziom B/C. Jest kilka RCT i metaanaliz, ale z niewielką liczbą badań, małymi próbami i średnią jakością [1][6].
• Maca – testosteron: poziom D. W badaniach na ludziach nie stwierdzono efektu [7][4].
• Maca – płodność: poziom C, wyniki mieszane [3].
• Maca – menopauza: poziom C.
• Shilajit – testosteron: poziom C. Opiera się na jednym RCT z udziałem producenta [12].
• Shilajit – siła: poziom C. Jest tylko preprint [15].
• DHEA – osoby 50+: poziom D dla sprawności, składu ciała i poznania. Są przeglądy i RCT bez klinicznie istotnego efektu [19][21][22][25].
• DHEA – wąskie wskazania: poziom B dla postaci dopochwowej w zaniku pochwy i dyspareunii [19][34].

Co mówią badania

Maca (Lepidium meyenii)

• Przegląd systematyczny 2010 (RCT dotyczące funkcji seksualnych): autorzy ocenili dowody jako ograniczone, a liczba badań, wielkość prób i ich jakość są zbyt małe na mocne wnioski [1].
• Libido u mężczyzn: 12-tygodniowe RCT (dawki 1500 mg i 3000 mg maca, placebo, 57 zdrowych mężczyzn w wieku 21–56 lat wg zestawień) wykazało poprawę pożądania od 8. tygodnia. Poziom testosteronu i estradiolu nie różnił się od placebo [7].
• ED (łagodna): w RCT na 50 mężczyznach z łagodną dysfunkcją erekcji podawano 2400 mg (2 × 1200 mg) suszonej maca przez 12 tygodni. Poprawiło się samopoczucie i funkcja seksualna, ale efekt był niewielki [5]. Metaanaliza 2023 (2 RCT, n = 79) opisuje dowody jako ograniczone. Wyniku nie sprawdzono w pełnym tekście [6].
• Testosteron: w badaniu libido [7] nie było zmiany testosteronu ani estradiolu. W RCT na 50 niepłodnych mężczyznach (yellow maca, 16 tygodni) nie zmieniły się istotnie hormony, a wolny testosteron się obniżył [4].
• Płodność:
  • Przegląd 2016 (3 RCT i 2 badania bez grupy kontrolnej) uznał dowody za „sugestywne” [2]. Wszystkie włączone prace były finansowane przez producentów maca [2].
  • Aktualizacja z 2022 (5 RCT) nie potwierdziła tego mocno. Różnica w stężeniu plemników była bliska zera i niepewna [3].
  • W RCT na 50 niepłodnych mężczyznach stężenie plemników wzrosło o 40% po maca i o 76% po placebo (różnica nieistotna) [4]. To pokazuje silny efekt placebo i zmienność wyników.
• Menopauza:
  • Przegląd systematyczny 2011 (Maturitas) oceniał RCT u zdrowych kobiet peri- i postmenopauzalnych. Według cytującego go opracowania wykazał korzystne efekty w skalach objawów [8].
  • Badanie Brooks 2008 (Menopause) wskazuje, że poprawa objawów psychologicznych i seksualnych nie była związana z estrogenami ani androgenami [9]. Znam je tylko z tytułu w liście piśmiennictwa.
  • Jedno źródło wtórne podaje metaanalizę Maturitas z 2021 r. Nie potwierdziłem jej istnienia i nie opieram na niej wniosków.
• Odmiany (kolory):
  • Różnice między żółtą, czerwoną i czarną wynikają głównie z badań na zwierzętach. U szczurów czerwona maca zmniejszała prostatę (także po testosteronie), a żółta i czarna nie. Poziomy T i E2 się nie zmieniały [10].
  • U gryzoni czarna i żółta poprawiały liczbę plemników, a czerwona nie [11].
  • Przegląd narracyjny 2024 przyznaje, że badań porównujących kolory u ludzi jest niewiele [11]. Opisy typu „czerwona na prostatę, czarna na plemniki” to ekstrapolacja z zwierząt i nie są wnioskiem z badań na ludziach.
• Siła i masa mięśniowa: nie znalazłem żadnego RCT maca u trenujących siłowo. Jedyne badanie sportowe (kolarze) nie wykazało efektu [1].

Shilajit

• Czym jest: smolista żywica sącząca się ze skał Himalajów, stosowana w ajurwedzie jako rasajana (tonik odmładzający). Składnikiem aktywnym ma być m.in. kwas fulwowy [14][17]. Skład jest zmienny, a kwas fulwowy zwykle nie jest podany na etykiecie [17].
• Testosteron (jedyne RCT, Pandit 2016): zdrowi mężczyźni 45–55 lat dostawali oczyszczony shilajit (produkt marki PrimaVie, firmy Natreon) ok. 500 mg dziennie (250 mg 2×/dobę) przez 90 dni, w układzie z podwójnie ślepą próbą i placebo [12].
  • Według wtórnych opisów testosteron całkowity wzrósł o ok. 20%, wolny o ok. 19% [13]. Dane o DHEA-S i o braku zmian LH i FSH nie zostały sprawdzone.
  • Badanie było finansowane przez producenta. Opis krytyczny wskazuje na małą próbę i brak bezwzględnych wartości hormonów [14].
  • Liczba uczestników różni się między opracowaniami (75 vs 96). Wtórne opisy podają 75. Pełnego tekstu nie otwierałem.
• Płodność: jedno małe badanie bez grupy kontrolnej (35 mężczyzn z oligospermią, 100 mg 2×/dobę, 90 dni, 28 ukończyło) wykazało poprawę. Brak placebo, więc wynik jest wstępny [14].
• Siła:
  • Preprint 2026 (medRxiv, bez recenzji): 100 zdrowych mężczyzn 21–50 lat z ≥1 rokiem treningu siłowego, 250 mg 2×/dobę przez 90 dni, marka TruBlk. Siła wyciskania nogami (1RM) wzrosła o 26,0% wobec 18,4% w placebo, a wytrzymałość mięśniowa o 110,8% wobec 80,5% [15]. Wyniki podają wtórne zestawienia; nie otwierałem pełnego tekstu. Badanie jest brandowe i nie przeszło recenzji. Przy tak dużym wzroście w grupie placebo różnice w wartościach bezwzględnych są umiarkowane.
  • RCT 2025 (Nutrients), 12 tygodni, kombinacja chromu, Phyllanthus emblica i shilajitu: większe przyrosty 1RM były w grupie z ekstraktem Phyllanthus emblica. Nie wyodrębniono efektu samego shilajitu [16].
• Ocena zbiorcza: jedno ze źródeł wtórnych cytuje przegląd 2024 oceniający shilajit jako „prawdopodobnie skuteczny” w testosteronie [13]. Nie sprawdziłem tej pracy.
• Metale ciężkie:
  • ConsumerLab (2024) przebadał 8 popularnych produktów (kapsułki, żywice, gumy). Ołów, kadm, arsen i rtęć były poniżej poziomów budzących obawy przy jednej dawce dziennie [17]. To test komercyjny, na małej próbie.
  • Ogólnie część próbek leków ziołowych z całego świata przekraczała limity metali [18]. Skali (30,5% z 1773 próbek) nie sprawdzałem. To nie dotyczy konkretnie shilajitu, ale pokazuje skalę problemu.
  • Jedno źródło wtórne podaje śladowe ilości talu w niektórych suplementach [13]. Nie zweryfikowałem tego.
  • Przy surowej żywicy z nieznanego źródła ryzyko jest realne, bo substancja powstaje w kontakcie ze skałą i glebą.

DHEA

• Status prawny w Polsce: DHEA należy do tzw. składników granicznych. Analiza polskiej procedury notyfikacji pokazuje, że występuje jednocześnie w Krajowym Rejestrze Produktów Funkcjonalnych (suplementy) i w rejestrze produktów leczniczych (Dehydroepiandrosteronum). Granica food/lek jest oceniana indywidualnie [30].
  • Nie ustaliłem aktualnej decyzji GIS/GIF/URPL dla konkretnych produktów doustnych, więc nie mogę potwierdzić, że sprzedawany suplement jest legalny. Sprawdź to w rejestrze GIS i Rejestrze Produktów Leczniczych.
  • W USA DHEA jest dostępna jako suplement, a w wielu innych krajach traktuje się ją jako substancję kontrolowaną [28]. Dokładny status w UE sprawdź osobno.
• WADA:
  • Prasteron (DHEA) jest na liście substancji anabolicznych (S1.1, egzogenne AAS), czyli zakazany zawsze, w zawodach i poza nimi [28][29].
  • Zakazane są też 7-keto-DHEA i 7α/7β-hydroksy-DHEA [29].
  • Zakaz obowiązuje także przy suplemencie lub recepcie lekarza; w uzasadnionych przypadkach potrzebne jest TUE [28].
  • USADA: DHEA jest najczęstszą zakazaną substancją anaboliczną wykrywaną w suplementach [28].
  • Jeśli startujesz w zawodach z kontrolami antydopingowymi (np. federacje w kodeksie WADA), nie stosuj jej.
• Osoby 50+:
  • Dwuletnie RCT (kobiety 50 mg, mężczyźni 75 mg): uczestnicy mieli niskie DHEA-S. Nie znaleziono klinicznie istotnych efektów na skład ciała, jakość życia i wrażliwość na insulinę [25]. Szczegółów tej pracy nie sprawdzono, a tytuł na liście piśmiennictwa nie w pełni odpowiada opisowi.
  • Przegląd 2011 (8 badań, n = 661, wiek ≥50): wpływ na siłę i sprawność jest niejednoznaczny [21]. Liczb nie sprawdzono.
  • Przegląd 2023 (4 RCT, 50 mg/dobę): brak korzystnego wpływu na funkcje poznawcze u kobiet po menopauzie [22]. Cochrane z 2006 dotyczył poznania u zdrowych starszych osób [23]. Szczegółów ich wyników nie widziałem.
  • Metaanaliza 2013 u starszych mężczyzn: [24] Nie udało mi się otworzyć wyników, więc nie opisuję ich.
• Menopauza (Cochrane 2015, 28 RCT, 1273 kobiety):
  • Jakość życia: brak dowodów na poprawę po DHEA [19].
  • Funkcja seksualna: mogła się nieznacznie poprawić, efekt mały i niepewny [19].
  • Metaanaliza JCEM 2014 (23 RCT, 1188 kobiet, ryzyko błędu umiarkowane–wysokie): nie wykazała istotnego wpływu na objawy seksualne ani libido [20].
  • Przegląd 2018: dopochwowa DHEA wydaje się skuteczna i bezpieczna przy zaniku pochwy i dyspareunii, co najmniej tak jak estrogeny dopochwowe [34].
• Testosteron u mężczyzn:
  • Młodzi mężczyźni, 150 mg/dobę przez 8 tygodni treningu siłowego: bez zmian wolnego i całkowitego testosteronu (RCT) [26].
  • Pojedyncza dawka 50 mg u mężczyzn w średnim wieku podniosła DHEA-S i wolny T (nie całkowity) po treningu interwałowym [27]. Efekt ostry, w małej próbie.
• Trądzik, włosy, hormony: dane o skutkach ubocznych podaję w sekcji „Bezpieczeństwo”.

Zalecenia praktyczne (suplementy)

Dawkowanie i stosowanie

• Maca: w badaniach stosowano ok. 1,5–3 g/dobę maca (w RCT libido: 1500 lub 3000 mg, zwykle gelatynizowanej) albo 2,4 g suszonego ekstraktu przez 12 tygodni [5][7]. Poprawa pożądania pojawiała się po ok. 8 tygodniach [7]. Kolor nie ma udowodnionego znaczenia dla ludzi. Jeśli chcesz próbować, wybierz produkt z badanej formy (gelatynizowanej) z udokumentowaną zawartością. Oceń efekt po 8–12 tygodniach i odstaw, jeśli go nie ma.
• Shilajit: jedyna udokumentowana dawka to ok. 500 mg oczyszczonego ekstraktu dziennie (250 mg 2×/dobę) przez 90 dni [12]. Nie ma danych o dłuższym stosowaniu. Efekt dotyczy zdrowych mężczyzn 45–55 lat, a o młodszych nie wiadomo, czy zadziała. Nie traktuj go jako zamiennika terapii przy niskim T.
• DHEA: zdrowym osobom po 50. roku życia nie polecam suplementacji doustnej. Jeśli lekarz ją zaleci (np. niewydolność nadnerczy), dawkowanie i kontrola należą do niego. Wyższe dawki (≥50 mg) wiązały się częściej z efektami androgennymi [19]. Prasteron dopochwowy w zaniku pochwy to leczenie z przepisu lekarza.
• Badanie DHEA-S przed suplementacją:
  • Warto je zrobić, żeby wykluczyć wysokie wartości (np. PCOS, nadnerczowe przyczyny androgenizacji) i mieć punkt odniesienia.
  • Niskie DHEA-S nie jest uzasadnieniem do suplementacji. DHEA-S fizjologicznie spada z wiekiem, a RCT [25] objęło osoby z niskim DHEA-S i nie wykazało korzyści klinicznej.
  • Do wartości docelowych i częstotliwości kontroli potrzebna jest konsultacja z endokrynologiem. Przy suplementacji kontroluje się DHEA-S, testosteron, estradiol i SHBG. Samego wyniku nie interpretuj bez lekarza.

Formy i porównania

• Maca: surowa a gelatynizowana. Gelatynizacja to obróbka cieplna usuwająca skrobię. Badania libido używały maca gelatynizowanej [7]. Nie znalazłem badań porównujących formy ani kolory u ludzi [11].
• Shilajit: oczyszczony, standaryzowany ekstrakt (jak w RCT) różni się od surowej żywicy, gumy lub kapsułki bez analizy. Badano tylko ekstrakty standaryzowane [12][15].
• DHEA: doustna a dopochwowa (prasteron). Dopochwowa działa głównie lokalnie i jest jedyną formą z dobrymi dowodami w zaniku pochwy [19][34]. Dostępność i dokładny status w UE/Polsce sprawdź osobno.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Maca

• Brakuje danych o długotrwałym stosowaniu. W RCT zwykle nie opisywano poważnych działań niepożądanych.
• Ze względu na brak danych unikaj jej w ciąży i przy nowotworach hormonozależnych.
• Sprawdź analizę metali ciężkich, bo maca rośnie w glebie wysokogórskiej.

Shilajit

• Zanieczyszczenia: wybieraj produkty z niezależnym świadectwem analizy (COA) konkretnej partii, najlepiej z laboratorium akredytowanego ISO 17025. Powinno obejmować Pb, Cd, As, Hg (i najlepiej Tl). Unikaj surowej żywicy z nieznanego źródła [17][18].
• Szukaj standaryzacji (kwas fulwowy na etykiecie). W badaniach używano oczyszczonych ekstraktów [12][15], a nie żywic.
• Interakcje: nie ma wiarygodnych danych. Ostrożność przy hemochromatozie i przeładowaniu żelazem to ostrożność teoretyczna, bo żywica zawiera minerały.
• Limity metali w UE: nie sprawdzono w tym przeglądzie. Zweryfikuj w rozporządzeniu UE 2023/915.

DHEA

• Trądzik: w Cochrane objawy androgenne (głównie trądzik) były częstsze niż na placebo (OR 3,77; 95% CI 1,36–10,4; 5 badań, 376 kobiet, dowody umiarkowanej jakości) [19]. Częstości w poszczególnych grupach nie sprawdzono. W reumatologii (przegląd 2023) działania niepożądane były zwykle łagodne: trądzik i hirsutyzm [33].
• Łysienie: jedno z badań (Gupta 2013, kobiety po operacji) odnotowało więcej trądziku i wypadania włosów z DHEA niż z estrogenem [19]. Brak kontrolowanych danych o częstości. Teoretycznie DHEA zwiększa androgeny, co u osób predysponowanych przyspiesza łysienie androgenowe. To mechanizm, a nie udowodniony efekt.
• Hormony i serce: DHEA przekształca się w androgeny i estrogeny [31]. Przegląd wskazuje na możliwy spadek HDL i proliferację komórek raka piersi w modelach komórkowych [31]. To dane pośrednie. Cochrane stwierdza, że badań o raku piersi jest mało i są niespójne [19]. Źródło wtórne dodaje spadek głosu u kobiet i zmiany cyklu [32].
• U mężczyzn: na hormonach (T, E2) wpływ jest zmienny. Przy supresji LH i spadku własnego T możliwe jest zmniejszenie płodności (mechanizm). Trening siłowy bez zmiany T [26].
• Przeciwwskazania: ciąża i karmienie [32], nowotwory hormonozależne (pierś, prostata), PCOS i hirsutyzm.
• Doping: pozytywny wynik kontroli antydopingowej [28].

Czerwone flagi – idź do lekarza, gdy:

• pojawi się obniżenie głosu, nasilony trądzik lub hirsutyzm, zaburzenia miesiączkowania lub krwawienie po menopauzie;
• wyczujesz guz w piersi, wystąpią zaburzenia mikcji, spadnie PSA lub wyniki wątrobowe się pogorszą;
• wystąpią kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, wysokie ciśnienie, niepokój lub drażliwość;
• po shilajicie pojawią się objawy zatrucia metalami (ból brzucha, zaburzenia neurologiczne, zmęczenie, niedokrwistość) lub reakcja alergiczna;
• masz nowotwór hormonozależny w wywiadzie lub niski testosteron i chcesz „podkręcać” hormony samodzielnie.

Mity

• „Maca podnosi testosteron”: badania na ludziach tego nie potwierdzają [7][4].
• „Czerwona maca leczy prostatę”: dane pochodzą ze szczurów [10], a badań na ludziach brak [11].
• „Kolor maca ma różne działanie u ludzi”: to hipoteza z badań na zwierzętach i przeglądów narracyjnych [11].
• „Shilajit = naturalny testosteron”: wynik pochodzi z jednego RCT z udziałem producenta, a siłę potwierdzono tylko w preprincie z brandowego badania [12][15].
• „Naturalne = bez metali ciężkich”: surowiec mineralny i zioła mogą być zanieczyszczone, więc potrzebna jest analiza partii [17][18].
• „DHEA to bezpieczny hormon młodości”: u osób 50+ nie wykazano wyraźnych korzyści, a skutki androgenne są udokumentowane [19][25].
• „To suplement, więc legalne w sporcie”: DHEA jest zakazana na liście WADA nawet w suplemencie [28][29].
• „Niski DHEA-S oznacza, że trzeba suplementować”: spadek z wiekiem jest naturalny, a RCT na osobach z niskim DHEA-S nie dało korzyści [25].

Ograniczenia tego przeglądu: nie udało mi się otworzyć pełnych tekstów kilku kluczowych prac (m.in. Brooks 2008, Corona 2013, pełny tekst Pandit 2016). Część liczb, głównie z Pandit 2016 i Biswas 2010, pochodzi z opracowań wtórnych i jest oznaczona jako taka.

Źródła

1. Shin BC, Lee MS, Yang EJ, Lim HS, Ernst E. Maca (L. meyenii) for improving sexual function: a systematic review. BMC Complement Altern Med, 2010. Przegląd systematyczny RCT. https://doi.org/10.1186/1472-6882-10-44
2. Lee MS, Lee HW, You S, Ha KT. The use of maca (Lepidium meyenii) to improve semen quality: a systematic review. Maturitas, 2016. Przegląd systematyczny (3 RCT + 2 badania bez kontroli). https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S037851221630175X
3. Maca (Lepidium meyenii Walp.) on semen quality parameters: a systematic review and meta-analysis. 2022 (autorzy i czasopismo nieustalone). Metaanaliza 5 RCT. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9468664/
4. Evaluation of the effect of Lepidium meyenii Walpers in infertile patients: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Phytotherapy Research, ok. 2021 (autorzy nieustaleni). RCT, n = 50, 16 tygodni. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9293450 oraz https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ptr.7287
5. Zenico T, Cicero AF, Valmorri L, Mercuriali M, Bercovich E. Subjective effects of Lepidium meyenii (Maca) extract on well-being and sexual performances in patients with mild erectile dysfunction. Andrologia, 2009;41(2):95-9. RCT, n = 50, 2400 mg/dobę, 12 tygodni. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19260845/
6. Maca (L. meyenii) for erectile dysfunction: a systematic review and meta-analysis. J Mens Health, 2023. Metaanaliza 2 RCT (n = 79). https://oss.jomh.org/files/article/20230130-20/pdf/JOMH15305.pdf
7. Gonzales GF et al. Effect of Lepidium meyenii (MACA) on sexual desire and its absent relationship with serum testosterone levels in adult healthy men. Andrologia, 2002. RCT, 1500 lub 3000 mg, desire oceniano w 4., 8. i 12. tygodniu. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12472620/
8. Lee MS, Shin BC, Yang EJ, Lim HJ, Ernst E. Maca (Lepidium meyenii) for treatment of menopausal symptoms: a systematic review. Maturitas, 2011. Przegląd systematyczny. https://www.maturitas.org/article/S0378-5122(11)00262-3/abstract
9. Brooks NA et al. Beneficial effects of Lepidium meyenii (maca) on psychological symptoms and measures of sexual dysfunction in postmenopausal women are not related to estrogen or androgen content. Menopause, 2008. RCT (znane tylko z tytułu na liście piśmiennictwa w [8]). https://www.maturitas.org/article/S0378-5122(11)00262-3/abstract
10. Gonzales GF et al. Red maca (Lepidium meyenii) reduced prostate size in rats. Reprod Biol Endocrinol, 2005. Badanie na zwierzętach. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15661081/
11. Not All Maca Is Created Equal: A Review of Colors, Nutrition, Phytochemicals, and Clinical Uses. Nutrients, 2024;16(4):530. Przegląd narracyjny. https://www.mdpi.com/2072-6643/16/4/530
12. Pandit S, Biswas S, Jana U, De RK, Mukhopadhyay SC, Biswas TK. Clinical evaluation of purified Shilajit on testosterone levels in healthy volunteers. Andrologia, 2016;48(5):570-5. RCT z podwójnie ślepą próbą i placebo (praca powiązana z producentem). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26395129/
13. Super-achiever.com: „Shilajit and Testosterone: the Trial Is Real…”. Źródło wtórne, z wynikami Pandit 2016 i wzmianką o przeglądzie 2024; używane pomocniczo. https://super-achiever.com/news/shilajit-testosterone-trial-is-real
14. Sacred Lotus: „Shilajit: The Ayurvedic Mineral Tonic, and What the Research Shows”. Źródło wtórne, krytyczny opis Pandit 2016 i Biswas 2010. https://sacredlotus.com/go/integrative/practice/shilajit
15. Yadav D et al. TruBlk Shilajit Resin Supplementation Improves Muscle Strength, Endurance, and Exercise Recovery in Males Undertaking Resistance Training. medRxiv, 2026. Preprint RCT (n = 100), bez recenzji, produkt markowy. https://www.medrxiv.org/content/10.64898/2026.07.27.26358996v1
16. Effects of 12 Weeks of Chromium, Phyllanthus emblica Fruit Extract, and Shilajit Supplementation on… Nutrients, 2025;17(12):2042. RCT, kombinacja składników. https://www.mdpi.com/2072-6643/17/12/2042
17. ConsumerLab. What's Really In Shilajit Supplements? 2024. Test komercyjny 8 produktów. https://www.consumerlab.com/news/shilajit-supplements-found-to-contain-high-amounts-of-fulvic-acid/09-26-2024/
18. Heavy Metal Contaminations in Herbal Medicines: Determination, Comprehensive Risk Assessments, and Solutions. ok. 2020–2021. Analiza 1773 próbek (liczb nie sprawdzono). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7883644/
19. Scheffers CS, Armstrong S, Cantineau AEP, Farquhar C, Jordan V. Dehydroepiandrosterone for women in the peri- or postmenopausal phase. Cochrane Database Syst Rev, 2015, CD011066. Przegląd systematyczny 28 RCT (1273 kobiety). https://cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD011066.pub2/information
20. Elraiyah T et al. The benefits and harms of systemic DHEA in postmenopausal women with normal adrenal function. J Clin Endocrinol Metab, 2014;99:3536-3542. Przegląd systematyczny i metaanaliza (23 RCT, n = 1188). https://mayoclinic.elsevierpure.com/en/publications/the-benefits-and-harms-of-systemic-dehydroepiandrosterone-dhea-in/
21. Baker WL, Karan S, Kenny AM. Effect of DHEA on muscle strength and physical function in older adults. J Am Geriatr Soc, 2011. Przegląd systematyczny (8 badań, n = 661). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK80965/
22. Sultana F, Davis SR, Islam RM. Effect of DHEA therapy on cognitive performance among postmenopausal women. Menopause, 2023. Przegląd systematyczny RCT (4 badania). https://research.monash.edu/en/publications/effect-of-dehydroepiandrosterone-therapy-on-cognitive-performance/
23. Grimley Evans J, Malouf R, Huppert F, van Niekerk JK. DHEA supplementation for cognitive function in healthy elderly people. Cochrane Database Syst Rev, 2006. Przegląd systematyczny. https://hero.epa.gov/reference/9609801/
24. Corona G et al. DHEA supplementation in elderly men: a meta-analysis of placebo-controlled trials. J Clin Endocrinol Metab, 2013. Metaanaliza (wyników nie otwierałem). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23824417/
25. Effect of DHEA and testosterone supplementation on systemic lipolysis. J Clin Endocrinol Metab, 2016;101(4):1719. Dwuletnie RCT (60 kobiet, 92 mężczyzn; autorzy nieustaleni). Tytuł nie w pełni zgodny z opisem; nie sprawdzono. https://academic.oup.com/jcem/article/101/4/1719/2804555
26. Brown GA et al. Effect of oral DHEA on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men. J Appl Physiol, 1999;87(6):2274-83. RCT, 150 mg/dobę, 8 tygodni. https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/jappl.1999.87.6.2274
27. Effect of acute DHEA administration on free testosterone in middle-aged and young men following high-intensity interval training. Badanie krzyżowe, mała próba (autorzy nieustaleni). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23417481/
28. USADA. What Should Athletes Know about DHEA? Stanowisko instytucji antydopingowej. https://www.usada.org/spirit-of-sport/athletes-know-about-dhea/
29. Lista zakazanych substancji WADA 2026 (S1, S1.1), tłumaczenie Polskiej Agencji Antydopingowej. Oryginału WADA nie sprawdzono; zapis angielski jest niejednoznaczny co do położenia 7-keto-DHEA. https://antydoping.pl/wp-content/uploads/2025/12/2026_Lista-zabroniona.pdf
30. Dietary Supplements Questioned in the Polish Notification Procedure upon the Basis of Data from the National Register of Functional Foods and the European System of the RASFF. 2022 (czasopismo nieustalone). Analiza rejestrów. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9266288/
31. Dehydroepiandrosterone sulfate supplementation in health and diseases. Przegląd narracyjny (czasopismo nieustalone). https://www.wjgnet.com/2308-3840/full/v11/i4/102.htm
32. RxList: DHEA – skutki uboczne i środki ostrożności. Źródło wtórne. https://www.rxlist.com/supplements/dhea.htm
33. Dehydroepiandrosterone (DHEA) Supplementation in Rheumatic Diseases: A Systematic Review. 2023. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10628885/
34. Efficacy of intravaginal dehydroepiandrosterone (DHEA) for symptomatic women in the peri- or postmenopausal phase. Maturitas, 2018. Przegląd systematyczny RCT. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378512218301816

Weryfikacja

Sprawdzono 10 twierdzeń z liczbami lub kluczowymi wnioskami (źródła: 1, 5, 7, 12, 15, 19, 20, 26, 28, 29). zgodne – maca, badanie libido [7]: 1500 lub 3000 mg, 12 tygodni, poprawa od 8. tygodnia, brak zmiany testosteronu i estradiolu (PubMed 12472620). zgodne – maca, ED [5]: Zenico 2009, Andrologia 41(2):95-9, 50 mężczyzn z łagodną ED, 2400 mg/dobę przez 12 tygodni, placebo (PubMed 19260845). zgodne – maca, przegląd 2010 [1]: wniosek autorów, że dowody na funkcje seksualne są ograniczone (potwierdzone w zestawieniach wtórnych). zgodne – shilajit, preprint [15]: 100 mężczyzn, 250 mg 2×/dobę przez 90 dni, 1RM wyciskania nogami +26,0% wobec +18,4% (p = 0,0003), wytrzymałość +110,8% wobec +80,5%. Wyniki wg zestawienia na Sciety, pełnego tekstu medRxiv nie otwierałem. nie do sprawdzenia – shilajit [15]: d = 0,74 oraz brak zdarzeń niepożądanych (nie widziałem tych danych). poprawione – shilajit, RCT 2016 [12]: było „250 mg 2×/dobę, 75 vs 96 uczestników, oczyszczony shilajit”; jest „oczyszczony ekstrakt marki PrimaVie (Natreon), ok. 500 mg/dobę (250 mg 2×/dobę), 75 mężczyzn wg opisów wtórnych; badanie finansowane przez producenta”. Całkowity testosteron ok. +20% i wolny ok. +19% potwierdzono w opisach wtórnych [13]. nie do sprawdzenia – shilajit [12]: wzrost DHEA-S o ok. 31% oraz brak zmian LH i FSH (opisy wtórne, nie pełny tekst). Usunięto z pewnością wyniku; zostawiono jako dane wtórne. poprawione – maca, źródło dawki i poprawy libido: było „[13]”; jest „[7]” (źródło pierwotne). Zakres dawek w RCT 1500–3000 mg i zestaw 2,4 g [5] zgodne. zgodne – DHEA, Cochrane 2015 [19]: OR 3,77 (95% CI 1,36–10,4) dla objawów androgennych, 5 badań, 376 kobiet, dowody umiarkowanej jakości; przegląd obejmuje 28 RCT i 1273 kobiety; brak dowodów na poprawę jakości życia. poprawione – DHEA, Cochrane 2015 [19]: było „ok. 15% kobiet vs <3% na placebo; SMD 0,16 i 0,31; efekty głównie przy ≥50 mg”; jest bez tych procentów i SMD (nie sprawdzono). Pozostawiono: efekty androgenne częstsze niż na placebo; funkcja seksualna mogła się nieznacznie poprawić. zgodne – DHEA, JCEM 2014 [20]: 23 RCT, 1188 kobiet, ryzyko błędu umiarkowane–wysokie, niska pewność; brak istotnego wpływu na objawy seksualne. Wartości SMD dla libido nie sprawdzono i usunięto. zgodne – DHEA, badanie na mężczyznach [26]: Brown 1999, J Appl Physiol 87(6):2274-83, 150 mg/dobę przez 8 tygodni treningu; bez zmian testosteronu. zgodne – DHEA, WADA/USADA [28]: zakaz przez cały rok w zawodach i poza nimi, zakaz także przy recepcie (TUE w uzasadnionych przypadkach), DHEA najczęstsza zakazana substancja anaboliczna w suplementach. poprawione – DHEA, lista WADA [29]: było źródło „VADA-Prohibited-List-2026” i „drugs.com”; jest tłumaczenie PAA 2026 (S1.1). Prasteron, 7-keto-DHEA i 7α/7β-hydroksy-DHEA są na liście wg tłumaczeń; oryginał WADA i ustawienie w wersji angielskiej nie sprawdzone. nie do sprawdzenia – DHEA, status prawny w Polsce [30]: decyzje GIS/GIF/URPL dla konkretnych produktów; nie ustalono. nie do sprawdzenia – DHEA, „W USA zatwierdzono prasteron dopochwowy w 2016 r.”: usunięto z raportu, bo nie znalazłem źródła. nie do sprawdzenia – DHEA 50+ [21][22][25]: liczby z przeglądów i RCT (n = 661; 4 RCT; 2-letnie RCT) nie sprawdzone; wnioski zostały złagodzone. nie do sprawdzenia – maca, metaanaliza ED 2023 [6]: różnica średnich 1,13 (95% CI 0,64–1,61) nie sprawdzona; usunięto liczbę, zostawiono ocenę autorów. nie do sprawdzenia – metale: 30,5% z 1773 próbek [18] i tal w niektórych suplementach [13]; nie sprawdzono. nie do sprawdzenia – odmiany maca i szczury [10][11]: wnioski z przeglądu 2024 i badań na zwierzętach nie zweryfikowane w pełnym tekście. nie do sprawdzenia – Brooks 2008 [9], Corona 2013 [24], Biswas 2010, Maturitas 2021 (wzmianka wtórna): pełnych tekstów nie otwarto; wniosków z nich nie opieram. usunięto – sekcja „Uwaga o numeracji” (odwołanie do źródła poza listą) oraz źródła 34–36 z pierwszej wersji (niezweryfikowane lub nieużyte w tekście); źródło o dawkach maca przeniesiono na RCT [5][7].