Multiwitamina: pełny raport

Wniosek

Multiwitamina nie zmniejsza śmiertelności ani zachorowalności na choroby serca u zdrowych osób. Wpływ na raka jest niespójny: w COSMOS go nie było, a w PHS II (tylko mężczyźni) była niewielka redukcja ogólnej zachorowalności na nowotwory. W dużych badaniach randomizowanych i metaanalizach nie wpłynęła istotnie na choroby serca ani zgony [1][5][8][9]. W COSMOS dała za to niewielki sygnał poprawy pamięci u osób starszych, który wymaga potwierdzenia [2][3][4]. Ma sens głównie jako „ubezpieczenie" przy konkretnym ryzyku niedoborów: długotrwałym deficycie energetycznym, diecie wegańskiej (tu bezwzględnie potrzebna jest witamina B12) i w starszym wieku. Zdrowemu sportowcowi, który je dużo i różnorodnie, nie jest potrzebna [16][17].

Uwaga metodologiczna: w tej analizie miałem dostęp głównie do abstraktów i fragmentów prac. Liczby pochodzą z nich, a nie z pełnych tekstów. Nie udało mi się zweryfikować polskich norm (NCEZ/IŻŻ) ani dawek witaminy D zalecanych w Polsce.

Poziom dowodów

B. Są dwa duże, dobrej jakości badania randomizowane (PHS II, n = 14 641; COSMOS, n = 21 442). Wyniki dla chorób serca i śmiertelności są w nich zerowe, a dla raka niejednolite (COSMOS: brak efektu; PHS II: niewielka redukcja u mężczyzn) [1][5][6]. Metaanalizy RCT potwierdzają brak wpływu na umieralność [9]. Sygnał poznawczy jest spójny w trzech badaniach z jednego programu (COSMOS), ale nie został jeszcze niezależnie powtórzony. Skład preparatu przy tym wszystkim dostarczył producent [2][5].

Dla konkretnych grup dowody są silniejsze, ale dotyczą pojedynczych składników, nie multiwitaminy. Przykładem jest B12 u wegan [11]. Dla sportowców brakuje badań pokazujących poprawę siły, masy mięśniowej lub wyników po multiwitaminie. Nie znalazłem takich badań, więc dla tej konkretnej kwestii poziom dowodów to D.

Co mówią badania

Duże badania randomizowane

• COSMOS, rak i serce [1].
  • Uczestnicy: 21 442 osób (12 666 kobiet ≥65 lat i 8 776 mężczyzn ≥60 lat), mediana obserwacji 3,6 roku.
  • Rak inwazyjny (pierwszorzędowy punkt końcowy): HR 0,97 (95% CI 0,86–1,09).
  • Zdarzenia sercowo-naczyniowe: HR 0,98 (0,86–1,12).
  • Śmiertelność ogólna: HR 0,93 (0,81–1,08), różnica nieistotna.
  • Rak piersi: HR 1,06 (0,79–1,42). Rak jelita grubego: HR 1,30 (0,80–2,12). Oba wyniki nieistotne.
  • Rak płuca: HR 0,62 (0,42–0,92). Był to wynik w analizie drugorzędowej, więc jest hipotezą do sprawdzenia, a nie dowodem. W PHS II istotnego spadku raka płuca nie zaobserwowano [1].
  • Nie zgłoszono problemów z bezpieczeństwem [1].
• PHS II (Physicians' Health Study II) [5][6].
  • Uczestnicy: 14 641 lekarzy w wieku ≥50 lat, średnio 64,3 roku. Preparat: Centrum Silver (Pfizer). Obserwacja: mediana 11,2 roku [5][6].
  • Choroby sercowo-naczyniowe: brak efektu (poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe HR 1,01; 0,91–1,10; śmiertelność ogólna HR 0,94; 0,88–1,02) [5]. Autorzy COSMOS opisują „podobny brak efektu" w obu badaniach [1][5].
  • Rak ogółem: niewielka, ale istotna statystycznie redukcja zachorowalności (HR 0,92; 95% CI 0,86–0,998; p = 0,04). Nie stwierdzono istotnych efektów dla poszczególnych nowotworów (np. prostaty) [6]. Wśród 1 312 mężczyzn z wcześniejszą chorobą nowotworową redukcja wyniosła 27% [1].
  • Badanie obejmowało wyłącznie mężczyzn, lekarzy [5][6].
• Przegląd systematyczny dla USPSTF [7].
  • Objął 26 badań. Dwa badania pokazały ochronę przed rakiem u mężczyzn. Jedyne badanie obejmujące kobiety nie wykazało efektu.
  • Nie stwierdzono wpływu na choroby sercowo-naczyniowe ani na śmiertelność ogólną [7].

Metaanalizy

• Śmiertelność: 21 RCT, ponad 91 000 osób. Brak wpływu na śmiertelność ogólną, sercowo-naczyniową i nowotworową. W profilaktyce pierwotnej pojawił się nieistotny trend w stronę korzyści [9].
• Serce: metaanaliza 18 badań, 2 019 862 osób. Nie było związku z umieralnością sercowo-naczyniową (RR 1,00; 0,97–1,04). W podgrupie RCT RR wyniosło 0,97 (0,80–1,19), nieistotnie [8]. Nieco niższe ryzyko choroby wieńcowej wystąpiło tylko w badaniach obserwacyjnych, które są podatne na zakłócenia [8].
• Przegląd metaanaliz (rapid review): w RCT zaobserwowano korzyści poznawcze, mniej infekcji i niższe ciśnienie, ale nie w śmiertelności. Korzyści obserwacyjne dla raka i serca były niespójne [10]. Autorzy sugerują personalizację zamiast zaleceń dla wszystkich [10].

Funkcje poznawcze (starsi) – najciekawszy sygnał

• COSMOS-Mind [2]:
  • Uczestnicy: 2 262 osoby, 3 lata, ocena telefoniczna.
  • Multiwitamina poprawiła globalną funkcję poznawczą, pamięć epizodyczną i funkcje wykonawcze. Kakao bez efektu.
  • Autorzy szacują to jako spowolnienie starzenia poznawczego o ok. 60%, czyli ok. 1,8 roku [2][4].
• COSMOS-Web [3]: ponad 3 500 osób ≥60 lat, test internetowy. Pamięć poprawiła się równowartością ok. 3,1 roku zmian związanych z wiekiem. Efekty drugorzędowe nieistotne. Autorzy zaznaczają, że populacja była lepiej wykształcona i mniej zróżnicowana etnicznie niż ogół [3].
• Podgrupa kliniczna (n = 573) i metaanaliza trzech badań COSMOS: wyniki spójne co do kierunku (pamięć i funkcje globalne) [4].
• Ograniczenia: wszystkie trzy badania pochodzą z jednej kohorty, więc nie są niezależne od siebie. Wielkość efektu jest szacunkowa, a autorzy sami piszą, że wynik wymaga potwierdzenia [2][4]. Nie wiadomo, które składniki odpowiadają za efekt.

Dieta niskokaloryczna

• 33% ograniczenia kalorii u 12 wytrenowanych mężczyzn obniżyło spożycie wybranych mikroskładników poniżej 90% RDA. Autorzy zalecają rozważenie suplementacji w takich programach. Badanie jest małe i nie testowało samej multiwitaminy [18].
• Stanowisko ADA/DC/ACSM: suplementacja może być potrzebna przy ograniczaniu energii, wykluczaniu grup produktów lub dietach o niskiej gęstości odżywczej [16][17][20].
• Za „restrykcję kaloryczną" przyjmuje się zwykle jedzenie o 20–40% mniej niż zwykle [24].

Weganie

• Weganie jedzą znacznie mniej B12 (0,24–0,49 µg wobec zalecanych 2,4 µg). Wapń często jest poniżej zaleceń. Niskie jest też spożycie B2, niacyny, D, jodu, cynku, potasu i selenu [12].
• Metaanaliza: weganie mają gorszy status B12 niż wegetarianie i wszystkożercy. Osoby suplementujące mają wyższy B12 i holoTC oraz niższe MMA i homocysteinę [11].
• Czechy, 151 wegan i 85 osób niewegańskich: u niesuplementujących ryzyko niskiego B12 było wyższe (OR 4,41; 1,2–16,16). Suplementujący mieli poziomy podobne do niewegan. Ryzyko zależało od suplementacji, a nie od długości stosowania diety [14]. Badanie jest przekrojowe.
• Randomizowane badanie 4-tygodniowe (n = 53): holo-TC spadło istotnie na diecie wegańskiej bez suplementacji [15].
• Weganie nie mieli niedoborów witamin A, B1, B6, C, E, żelaza, magnezu ani folianów [12]. Ferrytyna i hemoglobina były niższe, ale bez wyższego ryzyka niedoboru żelaza [14].

Sportowcy

• Stanowisko ADA/DC/ACSM: przy odpowiedniej energii i różnorodnej diecie suplementy witamin i minerałów nie są wymagane. Sportowiec powinien pokrywać co najmniej RDA [16][17][26].
• Przegląd z 2025 r.: niedobory mikroskładników u sportowców bywają częste, zwłaszcza witaminy D. Suplementację należy dobierać do potwierdzonych niedoborów, a dieta jest podstawą [19].
• Niska dostępność energii (LEA), czyli za mało kalorii względem wydatków, jest głównym wyjaśnieniem niedoborów u sportowców [17].
• Nie znalazłem badań, w których multiwitamina poprawiałaby siłę lub przyrost mięśni u osób z pełnowartościową dietą [19].

Zalecenia praktyczne (suplementy)

Kiedy ma sens

1. Weganie i wegetarianie: B12 jest obowiązkowa. Przegląd podaje 50–100 µg cyjanokobalaminy dziennie albo 2000 µg tygodniowo w dwóch dawkach [13]. Multiwitamina z B12 jest wygodnym rozwiązaniem, ale samo B12 wystarcza do zabezpieczenia głównego ryzyka. Zwykle brakuje w niej odpowiednich ilości wapnia i jodu [12], więc trzeba je zapewnić z diety lub osobno (moje wnioskowanie).
2. Długi deficyt kaloryczny (redukcja, sporty wagowe): multiwitamina z ok. 100% dziennego zapotrzebowania (bez megadawek) to rozsądne zabezpieczenie [16][18]. Przy długotrwałym ograniczaniu kalorii warto też sprawdzić dietę pod kątem gęstości odżywczej [17].
3. Osoby starsze: w COSMOS stosowano 1 tabletkę dziennie preparatu typu Centrum Silver [2][5]. Możliwa korzyść poznawcza jest obiecująca, ale wymaga replikacji [4]. Zakres kontrolowania B12 i witaminy D u seniorów nie był przedmiotem zebranych źródeł, więc warto to omówić z lekarzem.
4. Większość pozostałych zdrowych osób: niskie prawdopodobieństwo korzyści, niskie ryzyko szkody [1][9]. Priorytetem pozostaje dieta [19].

Jak wybierać

• Wybierz preparat o dawkach zbliżonych do 100% zapotrzebowania, bez wielokrotności górnych limitów [22].
• Nie dubluj z innymi suplementami zawierającymi te same składniki. Uwzględnij żywność wzbogacaną [22].

Formy i porównania

• Efekty w COSMOS i PHS II dotyczą jednego typowego preparatu (Centrum Silver). Wyników nie należy automatycznie przenosić na inne produkty. Skład zmieniono między badaniami [1].
• W COSMOS i PHS II preparat dostarczał producent. W PHS II był to Pfizer [5].
• Dla B12 zarówno tabletki, jak i żywność wzbogacana są skuteczne [11].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• W COSMOS nie zgłoszono problemów z bezpieczeństwem [1]. Metaanaliza RCT sugeruje, że multiwitaminy można stosować bezpiecznie [9].
• Witamina A (retinol): EFSA w 2024 r. opublikowała zaktualizowaną opinię o górnym limicie dla preformowanej witaminy A (retinolu). Krytycznym skutkiem jest teratogenność, a branymi pod uwagę punktami także wątroba i kości. Aktualne wartości UL dla poszczególnych grup trzeba sprawdzić w samej opinii [23]. Wątrobę i podroby warto ograniczyć do ≤1 razu w miesiącu, zwłaszcza przy ciąży [23].
• Beta-karoten: dla palących i byłych palaczy oraz osób narażonych na azbest wysokie dawki zwiększają ryzyko raka płuca. Palący powinni unikać preparatów z dużą ilością beta-karotenu lub witaminy A [21][22]. EFSA nie ustaliła UL dla beta-karotenu i zaleca, aby palacze unikali suplementów z nim [23].
• Ciąża: przy suplementacji witaminy A trzeba pilnować górnego limitu dla ciężarnych i skonsultować dawkę z lekarzem [22][23].
• Nadmiar składników: górne limity dotyczą sumy ze wszystkich źródeł (żywność wzbogacana, odżywki, inne suplementy) [22]. Dla sportowców ważne jest sumowanie z odżywkami białkowymi i „pre-workoutami", które też mogą zawierać witaminy i minerały [20].
• Przegląd z 2025 r. wskazuje, że brakuje dobrych badań nad ryzykiem nadmiernej suplementacji u sportowców [19].
• Interakcji z lekami (np. warfaryna a witamina K, lewotyroksyna a wapń i żelazo) nie badano w zebranych źródłach. Przy stałych lekach skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Mity

• „Multiwitamina chroni przed rakiem i zawałem." Dwa największe RCT oraz metaanalizy nie potwierdzają ochrony przed chorobami serca ani zgonem [1][5][8][9]. Sygnał dla raka jest słaby i niespójny między badaniami (PHS II: niewielka redukcja u mężczyzn; COSMOS: brak efektu) [1][6][7].
• „Sportowiec zawsze potrzebuje multiwitaminy." Stanowisko ADA/DC/ACSM mówi, że przy wystarczającej energii i zróżnicowanej diecie nie [16][17].
• „Multiwitamina poprawi siłę i masę mięśni." Nie znalazłem na to dowodów [19].
• „Im więcej, tym lepiej." Nadmiar niektórych składników szkodzi (witamina A, beta-karoten u palących) [21][22][23].
• „Weganin z multiwitaminą jest zabezpieczony." Kluczowe jest B12 w odpowiedniej dawce, a pozostałe braki (wapń, jod, cynk, selen) multiwitamina często nie pokrywa wystarczająco [12][14] (mój komentarz do wyników).
• „Efekt na pamięć jest udowodniony." Wyniki z COSMOS są obiecujące, ale pochodzą z jednego programu i wymagają potwierdzenia [2][3][4].

Źródła

1. Sesso HD i wsp. Multivitamins in the prevention of cancer and cardiovascular disease: the COcoa Supplement and Multivitamin Outcomes Study (COSMOS) randomized clinical trial. Am J Clin Nutr, 2022. RCT, n = 21 442. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9170475/ (DOI: 10.1093/ajcn/nqac056)
2. Baker LD i wsp. Effects of cocoa extract and a multivitamin on cognitive function: a randomized clinical trial (COSMOS-Mind). Alzheimers Dement, 2023. RCT, n = 2 262. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36102337/
3. Yeung LK i wsp. Multivitamin supplementation improves memory in older adults: a randomized clinical trial (COSMOS-Web). Am J Clin Nutr, 2023. RCT, n > 3 500. https://ajcn.nutrition.org/article/S0002-9165(23)48904-6/fulltext (DOI: 10.1016/j.ajcnut.2023.05.011)
4. Vyas CM i wsp. Effect of multivitamin-mineral supplementation versus placebo on cognitive function: clinic sub-cohort of COSMOS and meta-analysis of three cognition studies within COSMOS. Am J Clin Nutr, 2024. RCT (n = 573) i metaanaliza trzech badań z COSMOS. Dostęp przez streszczenie prasowe: https://www.sciencedaily.com/releases/2024/01/240118122110.htm (DOI: 10.1016/j.ajcnut.2023.12.011)
5. Sesso HD i wsp. Multivitamins in the prevention of cardiovascular disease in men: the Physicians' Health Study II randomized controlled trial. JAMA, 2012. RCT, n = 14 641. https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/1389615 (DOI: 10.1001/jama.2012.14805)
6. Gaziano JM i wsp. Multivitamins in the prevention of cancer in men: the Physicians' Health Study II randomized controlled trial. JAMA, 2012. RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23162860/ (DOI: 10.1001/jama.2012.14641). Opis: https://www.acc.org/latest-in-cardiology/clinical-trials/2012/11/05/11/43/phs-ii-cancer
7. Fortmann SP i wsp. Vitamin and mineral supplements in the primary prevention of cardiovascular disease and cancer: an updated systematic evidence review for the U.S. Preventive Services Task Force. Ann Intern Med, 2013. Przegląd systematyczny z metaanalizą. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24308073/
8. Kim J i wsp. Association of multivitamin and mineral supplementation and risk of cardiovascular disease: a systematic review and meta-analysis. Circ Cardiovasc Qual Outcomes, 2018. Metaanaliza RCT i kohort. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/circoutcomes.117.004224
9. Multivitamin-multimineral supplementation and mortality: a meta-analysis of randomized controlled trials. Am J Clin Nutr (nazwiska autorów i rok nie zostały zweryfikowane). Metaanaliza 21 RCT. https://ajcn.nutrition.org/article/S0002-9165(23)05424-2/fulltext
10. Multivitamin and mineral use: a rapid review of meta-analyses on health outcomes. Przegląd metaanaliz (czasopismo i rok niezweryfikowane, ok. 2025). https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1568163725003113
11. Niklewicz A i wsp. A systematic review and meta-analysis of functional vitamin B12 status among adult vegans. Nutr Bull, 2024. Przegląd systematyczny z metaanalizą. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nbu.12712
12. Bakaloudi DR i wsp. Intake and adequacy of the vegan diet. A systematic review of the evidence. Clin Nutr, 2021. Przegląd systematyczny. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261561420306567
13. Gibbs J, Cappuccio FP. Common nutritional shortcomings in vegetarian and vegan diets. Dietetics, 2024. Przegląd narracyjny. https://wrap.warwick.ac.uk/id/eprint/185182/1/dietetics-03-00010.pdf
14. Vitamin B12 deficiency is prevalent among Czech vegans who do not use vitamin B12 supplements. Nutrients, ok. 2019/2020. Badanie przekrojowe, 151 wegan i 85 osób niewegańskich. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6950550/
15. Vitamin B12 status upon short-term intervention with a vegan diet – a randomized controlled trial in healthy participants. Nutrients, ok. 2019. RCT, n = 53. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6893687/
16. Rodriguez NR i wsp. Position of the American Dietetic Association, Dietitians of Canada and ACSM: Nutrition and athletic performance. J Am Diet Assoc, 2009. Stanowisko towarzystw. https://www.andeal.org/vault/2440/web/200903_NAP_JADA-PositionPaper.pdf
17. Micronutrient deficiency in athletes and inefficiency of supplementation: is low energy availability a culprit? 2020. Przegląd (czasopismo niezweryfikowane). https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2213434420300542
18. Calorie restriction regime enhances physical performance of trained athletes. J Int Soc Sports Nutr, 2018. Małe badanie interwencyjne, n = 12. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5845356/
19. Vitamin supplementation in sports: a decade of evidence-based insights. Przegląd (ok. 2025/2026). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12845069/
20. Micronutrient supplement intake of collegiate and masters athletes. Front Sports Act Living, 2023. Badanie ankietowe. https://www.frontiersin.org/journals/sports-and-active-living/articles/10.3389/fspor.2023.854442/xml
21. NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin A and carotenoids (fact sheet dla konsumentów). https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-Consumer/
22. NIH Office of Dietary Supplements. Multivitamins – do you need one? The Scoop, zima 2022. https://ods.od.nih.gov/pubs/Scoop%20Winter%202022.pdf
23. EFSA NDA Panel. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for preformed vitamin A and β-carotene. EFSA J, 2024. Opinia naukowa. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11154838/
24. Requirements for essential micronutrients during caloric restriction and fasting. Przegląd (rok niezweryfikowany). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10936542/
25. USPSTF. Vitamin, mineral, and multivitamin supplements for the primary prevention of cardiovascular disease and cancer: recommendation statement. Ann Intern Med, 2014. Stanowisko uzupełniające do [7]. https://www.acpjournals.org/doi/10.7326/M14-0198
26. Micronutrient requirements for athletes. Przegląd (czasopismo i rok niezweryfikowane). https://www.researchgate.net/publication/6561012_Micronutrient_Requirements_for_Athletes

Weryfikacja

Uwaga: limit narzędzi wyszukiwania wyczerpał się w trakcie weryfikacji. Dlatego sprawdziłem tylko pierwsze cztery pozycje poniżej. Pozostałe oznaczam jako „nie do sprawdzenia".

• zgodne – COSMOS [1]: 21 442 osoby (12 666 kobiet ≥65 lat, 8 776 mężczyzn ≥60 lat), mediana obserwacji 3,6 roku; rak inwazyjny HR 0,97 (0,86–1,09); choroby sercowo-naczyniowe HR 0,98 (0,86–1,12); śmiertelność HR 0,93 (0,81–1,08); brak problemów z bezpieczeństwem.
• zgodne – COSMOS [1]: rak piersi HR 1,06 (0,79–1,42), rak jelita grubego HR 1,30 (0,80–2,12), rak płuca HR 0,62 (0,42–0,92); w PHS II brak istotnej redukcji raka płuca i jelita grubego; 27% redukcja raka u 1 312 mężczyzn z wcześniejszym nowotworem.
• zgodne – PHS II, choroby serca [5]: 14 641 mężczyzn ≥50 lat, średnio 64,3 roku, mediana obserwacji 11,2 roku; poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe HR 1,01 (0,91–1,10); śmiertelność ogólna HR 0,94 (0,88–1,02).
• poprawione – PHS II, rak ogółem [6]: było „niewielka redukcja na granicy istotności (nieskorygowane RR 0,94; 0,87–1,00) [25]", jest „HR 0,92; 95% CI 0,86–0,998; p = 0,04, redukcja niewielka, ale istotna statystycznie [6]". W związku z tym poprawiono też Wniosek, Poziom dowodów i Mity: nie można pisać, że w RCT multiwitamina w ogóle nie wpłynęła na raka.
• poprawione – PHS II [5][6]: było „tylko mężczyzn, głównie lekarzy", jest „wyłącznie lekarzy, mężczyzn" (w badaniu byli wyłącznie męscy lekarze z USA).
• poprawione – źródło [6]: dodano właściwy adres PubMed i DOI pracy o raku (10.1001/jama.2012.14641), bo wcześniej był tylko opis z ACC. Źródło [7]: uzupełniono pełny tytuł i czasopismo (Ann Intern Med 2013). Odwołanie do [25] usunięto z opisu PHS II, bo liczby tam podane nie zgadzały się z oryginałem.
• poprawione – nazwa stanowiska [16]: było „ACSM/AND/DC", jest „ADA/DC/ACSM" (zgodnie z pozycją 2009).
• poprawione – EFSA 2024 [23]: było „utrzymuje UL 3000 µg RE/dobę dla dorosłych", jest „opublikowała zaktualizowaną opinię; wartości UL do sprawdzenia w opinii". Konkretnej liczby nie dało się potwierdzić. Usunięto też niepotwierdzone progi „>20 mg beta-karotenu / >7 500 µg witaminy A" [21][22] oraz „2 800 µg w ciąży" [22], zostawiając samo ostrzeżenie.
• nie do sprawdzenia – COSMOS-Mind [2]: n = 2 262, 3 lata, poprawa funkcji globalnych, pamięci epizodycznej i wykonawczych, ok. 60% spowolnienia, 1,8 roku.
• nie do sprawdzenia – COSMOS-Web [3]: n > 3 500, równowartość ok. 3,1 roku w pamięci.
• nie do sprawdzenia – podgrupa kliniczna n = 573 i metaanaliza trzech badań COSMOS [4].
• nie do sprawdzenia – przegląd USPSTF [7]: 26 badań i opis wyników u mężczyzn i kobiet.
• nie do sprawdzenia – metaanaliza Kim 2018 [8]: 18 badań, 2 019 862 osób, RR 1,00 (0,97–1,04), w podgrupie RCT 0,97 (0,80–1,19).
• nie do sprawdzenia – metaanaliza 21 RCT, >91 000 osób [9]; autorzy i rok nadal niezweryfikowani.
• nie do sprawdzenia – weganie [11][12][13][14][15]: spożycie B12 0,24–0,49 µg, OR 4,41 (1,2–16,16), n = 151 + 85, n = 53, dawki B12 50–100 µg/dzień lub 2000 µg/tydzień.
• nie do sprawdzenia – sportowcy i dieta niskokaloryczna [16][17][18][19][20][24][26]: stanowiska, n = 12 i 33% ograniczenia kalorii, 20–40% restrykcji. poprawione 12.11.2026 – było „umiarkowany sygnał poprawy pamięci”, jest „niewielki sygnał poprawy pamięci, który wymaga potwierdzenia” (COSMOS-Mind: różnica bliska 0,07 odchylenia standardowego, autorzy wymagają potwierdzenia) (zgodnie z witaminy-komu-ktore.md)