Nadciśnienie a trening: pełny raport

Wniosek

Z nadciśnieniem zwykle można trenować, gdy ciśnienie jest skontrolowane i nie ma objawów alarmowych. Regularny trening aerobowy, siłowy i izometryczny obniża ciśnienie spoczynkowe w badaniach z udziałem zdrowych dorosłych i (w części analiz) osób z nadciśnieniem. Najmocniejsze wyniki dotyczą treningu izometrycznego, ale opierają się na kilku badaniach. Trening nie zastępuje leków bez konsultacji z lekarzem, bo badania nie porównywały ich bezpośrednio. Progi ciśnienia, w których trzeba przerwać trening, są nie do sprawdzenia w tej weryfikacji (patrz niżej).

Poziom dowodów

B. Metaanalizy randomizowanych badań (A) dotyczą wpływu treningu na ciśnienie w ogóle. Dane dla osób z nadciśnieniem, dla izometrii i dla bezpieczeństwa są mniej liczne (B–C). Progi bezpieczeństwa: nie do sprawdzenia.

Co mówią badania

Obniżanie ciśnienia przez trening

• Cornelissen i Smart (2013) przeanalizowali 93 badania randomizowane z 5 223 uczestnikami, trwające co najmniej 4 tygodnie, u dorosłych bez chorób serca i naczyń [1].
  • Trening wytrzymałościowy (aerobowy) obniżył ciśnienie skurczowe średnio o 3,5 mmHg, a rozkurczowe o 2,5 mmHg.
  • Dynamiczny trening siłowy obniżył rozkurczowe o 3,2 mmHg, a skurczowe o 1,8 mmHg (ten drugi wynik jest na granicy istotności).
  • Trening izometryczny obniżył skurczowe o 10,9 mmHg i rozkurczowe o 6,2 mmHg, ale opierał się na 4 badaniach (5 grup). Wynik jest niepewny.
  • Trening kombinowany nie obniżył skurczowego w sposób istotny (−1,4 mmHg), a rozkurczowe obniżył o 2,2 mmHg.
  • U osób z nadciśnieniem trening wytrzymałościowy (26 grup badawczych) obniżył skurczowe o 8,3 mmHg i rozkurczowe o 5,2 mmHg [1]. Dynamiczny trening siłowy w tej podgrupie (4 grupy) nie obniżył skurczowego istotnie (+0,5 mmHg) [1]. Wniosek: w 2013 r. dane dla siłowego u osób z nadciśnieniem były zbyt skąpe, by na nich polegać.
• Edwards i wsp. (2023, BJSM) przeanalizowali 270 badań randomizowanych z 15 827 uczestnikami [3].
  • Trening izometryczny obniżył ciśnienie najbardziej: skurczowe o 8,24 mmHg, rozkurczowe o 4,00 mmHg. Wypadł pierwszy w rankingu (SUCRA 98,3%).
  • Interwały HIIT obniżyły ciśnienie słabiej: skurczowe o 4,08 mmHg, rozkurczowe o 2,50 mmHg [3].
  • Autorzy zastrzegają, że dowody dla izometrii są mniej liczne i mniej pewne [3].
  • Liczby dla treningu kombinowanego, dynamicznego siłowego i aerobowego w tej pracy nie zostały potwierdzone i zostały usunięte z raportu (patrz Weryfikacja).
• Naci i wsp. (2019, BJSM) porównali wysiłek z lekami w metaanalizie sieciowej 391 badań randomizowanych [2].
  • W badaniach ogólnie leki obniżały skurczowe ciśnienie średnio o ok. 9 mmHg, a wysiłek o ok. 5 mmHg.
  • U osób z nadciśnieniem wysiłek obniżył skurczowe średnio o 8,96 mmHg (przedział od 10,27 do 7,64 mmHg) w 56 badaniach z 3 508 osobami. Ten efekt był porównywalny z lekami [2].
  • Nie było bezpośrednich badań porównujących wysiłek z lekami. Autorzy ostrzegają, żeby nie odstawiać leków na podstawie tej pracy [2].
  • Połączenie wytrzymałości z treningiem siłowym obniżyło ciśnienie lepiej niż sam trening siłowy dynamiczny (o ok. 3 mmHg) [2].
• Znaczenie kliniczne: w metaanalizie 48 badań z 344 716 uczestnikami (Blood Pressure Lowering Treatment Trialists, Lancet 2021) każde obniżenie skurczowego ciśnienia o 5 mmHg zmniejszało poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe o ok. 10% [4]. Dla osób bez chorób serca współczynnik wynosił 0,91, a dla osób z nimi 0,89. Spadek był podobny dla udaru i niewydolności serca (ok. 13%) oraz dla choroby niedokrwiennej serca (ok. 8%) i zgonów sercowo-naczyniowych (ok. 5%) [4]. To dane z leków, nie z treningu. Ryzyko bezwzględne zależy od ryzyka wyjściowego, którego tu nie podano.

Trening z ciężarami i manewr Valsalvy

• MacDougall i wsp. (1985, J Appl Physiol) mierzyli ciśnienie w tętnicy u 5 doświadczonych kulturystów [5].
  • Podczas uginania ramion z ciężarem do upadku mięśniowego średni szczyt grupy wyniósł 255/190 mmHg.
  • Ciśnienie rosło w fazie podnoszenia i spadało w fazie opuszczania. Autorzy przypisali szczyty trzem czynnikom razem: mechanicznemu ściskaniu naczyń, silnej reakcji presyjnej i manewrowi Valsalvy [5].
  • To bardzo krótkie piki w trakcie serii, a nie stałe podniesienie ciśnienia. Dane dotyczą małej grupy, nie mówią o ryzyku długoterminowym.
• Nie do sprawdzenia: dawne wartości 320/250 mmHg średnio i 480/350 mmHg w wyciskaniu nogami (nie potwierdzono w abstrakcie tej pracy, usunięto).
• Nie do sprawdzenia: ryzyko rozwarstwienia aorty i zalecenia dotyczące Valsalvy (zasada ogólna, bez źródła w tej weryfikacji).

Progi i kryteria przerwania

• Nie do sprawdzenia: progi ESH 2023 dla nadciśnienia (≥140/90 mmHg w gabinecie, ≥135/85 w pomiarach domowych, ≥130/80 w ABPM) [10].
• Potwierdzono: według ESC 2024 kategoria podwyższonego ciśnienia to 120–139 / 70–89 mmHg, a nadciśnienie zaczyna się od ≥140/90 mmHg [9]. Dane pochodzą z materiałów ESC, tekst wytycznych nie został otwarty.
• Nie do sprawdzenia: wartości ACSM dotyczące testów wysiłkowych (względne przeciwwskazanie od 200/110 mmHg, przerwanie przy 250/115 mmHg, spadek skurczowego o więcej niż 10 mmHg) [11].
• Nie do sprawdzenia: wytyczne sportowe (AHA/ACC, ESC) dotyczące sportowców z nadciśnieniem stopnia 3 i progu 210/190 mmHg w teście.
• Nie ma potwierdzonego progu „przerwij trening przy X mmHg” do stosowania w domu.

Leki a wydolność

• Nie do sprawdzenia: beta-blokery obniżają tętno o ok. 10–30%, a ACE-inhibitory i sartany mają neutralny wpływ na wydolność; diuretyki zwiększają ryzyko odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych; WADA zakazuje diuretyków (maskowanie). Wszystko to wymaga osobnego źródła.
• Potwierdzono tylko zestawienie z Naci [2]: leki działają na ciśnienie silniej w grupie ogólnej, a w podgrupie z nadciśnieniem wysiłek działa porównywalnie.

Kofeina i suplementy

• Mesas i wsp. (2011, Am J Clin Nutr) to przegląd systematyczny i metaanaliza, w tym badań u osób z nadciśnieniem [6].
  • Krótkoterminowo kawa podnosiła ciśnienie u osób z nadciśnieniem przez ok. 3 godziny po wypiciu.
  • Przy dłuższym piciu (ponad 2 tygodnie) autorzy nie znaleźli dowodów na podwyższenie ciśnienia ani na wyższe ryzyko sercowo-naczyniowe.
  • Nie do sprawdzenia: liczby 8/6 mmHg po kofeinie i 1–2 mmHg po regularnej kawie oraz dawka 200–300 mg.
• Energy drinki: w randomizowanym badaniu krzyżowym Shah i wsp. (2019, JAHA) u 34 zdrowych osób w wieku 18–40 lat po 32 uncjach napoju (ok. 0,95 l) ciśnienie skurczowe i rozkurczowe wzrosło o 4–5 mmHg, a odstęp QTc wydłużył się o 6,0 lub 7,7 ms względem placebo [8]. Autorzy nie przypisali tego wyłącznie kofeinie, a badanie dotyczyło krótkotrwałego picia u zdrowych osób.
• Nie do sprawdzenia: ilość kofeiny w puszce energy drinka (ok. 300 mg).
• Pseudoefedryna: Salerno i wsp. (2005, Arch Intern Med) przeanalizowali 24 badania placebo z 1 285 osobami (głównie zdrowi młodzi dorośli, średnio 35 lat) [7]. Średni wzrost skurczowego wyniósł ok. 1 mmHg, a tętna ok. 3 uderzeń/min. Rozkurczowe nie zmieniło się. W 5 badaniach z osobami z nadciśnieniem wzrost skurczowego wyniósł 1,2 mmHg. Efekt był większy przy postaciach o natychmiastowym uwalnianiu, większych dawkach i krótkim stosowaniu.
• Nie do sprawdzenia: ostrzeżenie EMA 2023 o rzadkich ciężkich powikłaniach (PRES, RCVS) i zakaz przy ciężkim nadciśnieniu [14].
• Nie do sprawdzenia: stanowiska ISSN dotyczące kofeiny (3–6 mg/kg masy ciała) [12] i kreatyny (3–5 g dziennie, bezpieczeństwo) [13].

Pomiary domowe i po treningu

• Nie do sprawdzenia: protokół pomiarów domowych (zwalidowany ciśnieniomierz, 2 pomiary rano i wieczorem przez kilka dni, średnia) według ESH 2021 [15].
• Nie do sprawdzenia: ciśnienie po wysiłku spada na kilka godzin (hipotensja powysiłkowa). Usunięto wskazane przeglądy, bo nie udało się potwierdzić ich danych.
• Zalecenie ogólne: nie oceniaj ciśnienia tuż po treningu. Do rozpoznania służą pomiary w spoczynku [15].

Zalecenia praktyczne

• Trening: regularność jest ważniejsza niż rodzaj. Trening aerobowy, siłowy i izometryczny obniżają ciśnienie w badaniach [1, 2, 3].
• Izometria: w badaniach najlepszy wynik skurczowego, ale oparty na kilku badaniach [1, 3]. Wykonuj ją przy normalnym oddechu, bez wstrzymywania powietrza.
• Oddychanie: nie wstrzymuj powietrza przy ciężarach. Manewr Valsalvy podnosi ciśnienie w trakcie serii [5].
• Obciążenia i powtórzenia: nie do sprawdzenia (zakres 50–80% 1RM, 8–15 powtórzeń, 2–3 powtórzenia zapasu) [11].
• Kofeina i stymulanty: przed treningiem kofeina i energy drinki podnoszą ciśnienie na kilka godzin. Im większa dawka, tym większy efekt [7, 8]. Przy wysokim ciśnieniu nie łącz kilku stymulantów.
• Leki: nie odstawiaj ich na podstawie treningu. Badania nie wykazały, że trening je zastępuje [2].
• Beta-blokery: nie do sprawdzenia (zamiana stref tętna na skalę RPE). Tętno maksymalne nie jest wiarygodne.

Formy i porównania

Różnice między formami wynikają z małej liczby badań i różnych metod. Nie ma wystarczających danych, by wskazać jedną najlepszą formę.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Kofeina i energy drinki: podnoszą ciśnienie i wydłużają QTc krótkoterminowo u zdrowych osób [8]. Przy wysokim ciśnieniu ogranicz je.
• Pseudoefedryna: podnosi ciśnienie w niewielkim stopniu (ok. 1 mmHg), ale powikłania nie są potwierdzone w tej weryfikacji [7, 14].
• Nie do sprawdzenia (zasady ogólne, bez potwierdzonego źródła):
  • Przerwij trening i zadzwoń pod 112 przy bólu lub ucisku w klatce, omdleniu, nagłej dusznoście, nagłym silnym bólu głowy, niedowładzie lub zaburzeniach mowy.
  • Ciśnienie ≥180/110 mmHg potwierdzone po odpoczynku: nie trenuj do konsultacji z lekarzem.
  • Wizyta u lekarza: stale wysokie pomiary domowe, nowe obrzęki, nietypowe zmęczenie, kaszel po lekach ACE.
• Odwodnienie, upał, NLPZ, diuretyki: nie do sprawdzenia w tej weryfikacji (wiedza ogólna farmakologiczna).

Mity

• „Przy nadciśnieniu nie wolno podnosić ciężarów.” Nie do końca. Badania nie wykazały szkody długoterminowej przy kontrolowanym ciśnieniu, a trening oporowy nie podnosi ciśnienia spoczynkowego [1]. Uwaga dotyczy ciężkich serii z Valsalvą [5].
• „Podnoszenie ciężarów zawsze podnosi ciśnienie na stałe.” Nie. Szczyty w trakcie serii są krótkie [5]. Długoterminowo trening obniża ciśnienie spoczynkowe [1].
• „Trening izometryczny nie działa.” Badania wskazują, że działa najmocniej, ale na podstawie małej liczby prac [1, 3].
• „Kawa daje nadciśnienie.” Krótkoterminowo podnosi ciśnienie u osób z nadciśnieniem [6]. Długoterminowo dane nie wykazują związku [6].
• „Wysiłek zastąpi leki.” Nie wiadomo na pewno. Wysiłek i leki dają porównywalny efekt w podgrupie z nadciśnieniem, ale bez bezpośrednich porównań [2].

Źródła

1. Cornelissen VA, Smart NA. Exercise training for blood pressure: a systematic review and meta-analysis. J Am Heart Assoc. 2013;2:e004473. Metaanaliza badań randomizowanych. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3603230
2. Naci H, Salcher-Konrad M, Dias S i wsp. How does exercise treatment compare with antihypertensive medications? A network meta-analysis of 391 randomised controlled trials. Br J Sports Med. 2019;53:859–869. Metaanaliza sieciowa. https://bjsm.bmj.com/content/53/14/859
3. Edwards JJ, Deenmamode AHP, Griffiths M i wsp. Exercise training and resting blood pressure: a large-scale pairwise and network meta-analysis of randomised controlled trials. Br J Sports Med. 2023;57:1317–1326. Metaanaliza sieciowa. https://bjsm.bmj.com/content/bjsports/57/20/1317.full.pdf
4. Blood Pressure Lowering Treatment Trialists' Collaboration. Pharmacological blood pressure lowering for primary and secondary prevention of cardiovascular disease across different levels of blood pressure. Lancet. 2021. Metaanaliza danych indywidualnych z 48 badań. Adres nie został potwierdzony.
5. MacDougall JD, Tuxen D, Sale DG, Moroz JR, Sutton JR. Arterial blood pressure response to heavy resistance exercise. J Appl Physiol. 1985;58:785–790. Badanie fizjologiczne u 5 osób. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3980383/
6. Mesas AE, Leon-Muñoz LM, Rodriguez-Artalejo F, Lopez-Garcia E. The effect of coffee on blood pressure and cardiovascular disease in hypertensive individuals: a systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2011;94:1113–1126. Przegląd i metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21880846/
7. Salerno SM, Jackson JL, Berbano EP. Effect of oral pseudoephedrine on blood pressure and heart rate: a meta-analysis. Arch Intern Med. 2005;165:1686–1694. Metaanaliza badań placebo. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16087815/
8. Shah SA i wsp. Impact of high volume energy drink consumption on electrocardiographic and blood pressure parameters: a randomized trial. J Am Heart Assoc. 2019;8:e011318. Randomizowane badanie krzyżowe. Adres nie został potwierdzony.
9. McEvoy JW, McCarthy CP, Bruno RM i wsp. 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension. Eur Heart J. 2024. Wytyczne towarzystwa. Potwierdzono w materiałach ESC; tekst wytycznych nie został otwarty.
10. Mancia G, Kreutz R, Brunström M i wsp. 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. J Hypertens. 2023. Wytyczne towarzystwa. Nie do sprawdzenia w tej weryfikacji.
11. American College of Sports Medicine. ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription. Wytyczne towarzystwa. Nie do sprawdzenia w tej weryfikacji.
12. Guest NS, VanDusseldorp TA, Nelson MT i wsp. International society of sports nutrition position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr. 2021. Stanowisko towarzystwa. Nie do sprawdzenia w tej weryfikacji.
13. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J i wsp. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017. Stanowisko towarzystwa. Nie do sprawdzenia w tej weryfikacji.
14. European Medicines Agency, PRAC. Pseudoephedrine-containing medicines: new measures to minimise risk of PRES and RCVS. Komunikat, 2023. Dokument regulacyjny. Nie do sprawdzenia w tej weryfikacji.
15. Stergiou GS, Palatini P, Parati G i wsp. 2021 European Society of Hypertension practice guidelines for office and out-of-office blood pressure measurement. J Hypertens. 2021. Wytyczne towarzystwa. Nie do sprawdzenia w tej weryfikacji.

Weryfikacja

• zgodne – Edwards 2023: 270 badań, ok. 15 800 uczestników (dokładnie 15 827) [3].
• zgodne – Edwards 2023: izometria −8,24/−4,00 mmHg, najwyżej w rankingu; HIIT −4,08/−2,50 mmHg [3].
• poprawione – Edwards 2023: było „kombinowany ok. 6/2,5, dynamiczny ok. 4,5/3, aerobowy ok. 4,5/2,5”; nie udało się potwierdzić tych liczb, usunięto je z raportu [3].
• zgodne – Cornelissen i Smart 2013: 93 badania, 5 223 uczestników (raport: „ponad 5 000”) [1].
• zgodne – Cornelissen i Smart 2013: aerobowy −3,5/−2,5 mmHg (raport: „3–4/2–3”) [1].
• poprawione – Cornelissen i Smart 2013: dynamiczny siłowy był „2–4/2–3”, jest −1,8/−3,2 mmHg; skurczowe na granicy istotności [1].
• zgodne – Cornelissen i Smart 2013: izometria −10,9/−6,2 mmHg, z 4 badań (raport: „ok. 10/6, z kilku małych badań”) [1].
• zgodne – Cornelissen i Smart 2013: u osób z nadciśnieniem aerobowy −8,3/−5,2 mmHg (raport: „8/5”) [1].
• poprawione – Cornelissen i Smart 2013: u osób z nadciśnieniem dynamiczny siłowy nie obniżył skurczowego istotnie (+0,5 mmHg); raport tego nie podawał, dopisano [1].
• poprawione – Naci 2019: było „u osób z nadciśnieniem leki działały silniej niż wysiłek”; jest: w podgrupie z nadciśnieniem wysiłek −8,96 mmHg, porównywalnie z lekami; ogólnie leki ok. −9, wysiłek ok. −5 mmHg [2].
• zgodne – Naci 2019: 391 badań randomizowanych [2].
• poprawione – BPLTTC 2021: było „ok. 350 tys. uczestników” i „RR ≈ 0,90”; jest 344 716 uczestników, 48 badań; współczynnik 0,91 bez chorób serca, 0,89 z chorobami serca [4].
• poprawione – MacDougall 1985: było „średnio 320/250 mmHg, maks. 480/350 mmHg, wyciskanie nogami”; jest średni szczyt grupy 255/190 mmHg przy uginaniu ramion do upadku, 5 osób [5]. Szczyty przypisano kompresji naczyń, reakcji presyjnej i Valsalvie.
• zgodne – MacDougall 1985: badanie na małej grupie kulturystów, pomiar tętniczy [5].
• poprawione – Mesas 2011: było „metaanaliza badań randomizowanych”; jest przegląd systematyczny i metaanaliza, w tym badań u osób z nadciśnieniem [6].
• nie do sprawdzenia – Mesas 2011: liczby „8/6 mmHg” po kofeinie, „1–2 mmHg” po regularnej kawie, dawka 200–300 mg; usunięto liczby, które nie są w abstrakcie [6].
• zgodne – Mesas 2011: krótkotrwały wzrost ciśnienia po kawie do ok. 3 godzin; brak dowodów na podwyższenie ciśnienia przy dłuższym piciu [6].
• poprawione – Salerno 2005: było „24 badania, ok. 1 300 osób”; jest 24 badania placebo, 1 285 osób; skurczowe +1 mmHg, tętno +3/min, rozkurczowe bez zmian; w 5 badaniach z nadciśnieniem +1,2 mmHg [7].
• poprawione – Shah 2019: było „dwie puszki (ok. 300 mg kofeiny) podniosły skurczowe o ok. 5 mmHg”; jest: 32 uncje (ok. 0,95 l) napoju, 34 osoby, wzrost skurczowego i rozkurczowego o 4–5 mmHg, QTc +6,0 lub +7,7 ms [8]. Ilość kofeiny nie do sprawdzenia.
• zgodne – ESC 2024: kategoria podwyższona 120–139/70–89 mmHg; nadciśnienie od ≥140/90 mmHg [9] (dane z materiałów ESC).
• nie do sprawdzenia – ESH 2023: progi 140/90, 135/85 i 130/80 mmHg w gabinecie, domu i ABPM [10]; usunięto ze zwykłego opisu, zostawiono w „Progi i kryteria”.
• nie do sprawdzenia – ACSM: próg 200/110 mmHg i przerwanie testu przy 250/115 mmHg [11].
• nie do sprawdzenia – ISSN: kofeina 3–6 mg/kg masy ciała [12]; kreatyna 3–5 g dziennie [13].
• nie do sprawdzenia – EMA 2023: ostrzeżenie o PRES i RCVS przy pseudoefedrynie [14].
• nie do sprawdzenia – ESH 2021: protokół pomiarów domowych [15].
• nie do sprawdzenia – beta-blokery (−10–30% tętna), ACE-inhibitory, sartany, diuretyki i WADA (bez źródła w tej weryfikacji).
• nie do sprawdzenia – zasady bezpieczeństwa (112, progi przerwania, czerwone flagi) i zakresy obciążeń (50–80% 1RM, 8–15 powtórzeń); bez potwierdzonego źródła.
• nie do sprawdzenia – hipotensja po wysiłku (usunięte przeglądy: brak pewnego cytowania).