Naderwanie mięśnia (np. dwugłowego uda, łydki): leczenie i powrót: pełny raport

Wniosek

Najlepiej zbadane jest naderwanie mięśnia dwugłowego uda u sportowców. Rehabilitacja z ćwiczeniami wydłużającymi mięsień pod obciążeniem (protokół Asklinga) skracała powrót do pełnego treningu z ok. 51 do 28 dni u piłkarzy [1] i z 86 do 49 dni u sprinterów i skoczków [2], a ćwiczenia agility i stabilizacji tułowia zmniejszały nawroty w małych próbach [4, 6, 12, 13]. W dwóch badaniach randomizowanych (n = 90 i n = 80) autorzy nie stwierdzili korzyści z pojedynczego zastrzyku PRP ponad samą rehabilitację lub placebo [27, 28]; o powrocie decydują kryteria (brak bólu, siła, test biegu), nie data, bo mięsień goi się dłużej, niż mija ból [3, 11]. Dla łydki, czworogłowego i pachwiny dowody są wyraźnie słabsze (głównie opinie ekspertów i obserwacje), a ból łydki z obrzękiem trzeba odróżnić od zakrzepicy [34, 35, 38].

Poziom dowodów

B. Ocena zbiorcza; poziom różni się w zależności od podtematu:

• B: rehabilitacja z wydłużaniem mięśnia (L-protokół) vs. zachowawcza. Dwa RCT (n = 75 i n = 56) i metaanalizy 9–10 małych badań, z których tylko 2 oceniono jako dobre lub bardzo dobre [1, 2, 4, 5, 6].
• B/C: kryteria wczesnego obciążania i powrotu. Konsensusy ekspertów (Delphi) i pojedyncze RCT (n = 24–90) o niskiej mocy [8, 9, 10, 14, 15, 16].
• B: prewencja ćwiczeniem nordic hamstring (NHE): dwa RCT i metaanaliza (RR 0,49–0,52), ale ponowna analiza wskazuje, że efekt jest niepewny (przedział predykcji obejmuje brak efektu) [17, 18, 19, 20].
• B/C: PRP w naderwaniu dwugłowego: dwa RCT (n = 90 i n = 80) bez korzyści ponad rehabilitację lub placebo, metaanalizy sprzeczne i o niskiej jakości [4, 27, 28, 29, 30, 31].
• C: łydka, czworogłowy, pachwina: obserwacje, opinie ekspertów, dwa RCT dotyczące pachwiny (jedno w przewlekłym bólu, jedno w prewencji u piłkarzy) [25, 33, 34, 35, 36, 37].
• D: rutynowy rezonans magnetyczny do przewidywania czasu powrotu (RM nie dodał prawie nic do wywiadu i badania) [26].

Ograniczenia przeglądu: przy większości prac otworzyłem abstrakt (PubMed), a nie pełny tekst; dlatego dla L-protokołu (Extender, Diver, Glider) i dla NHE nie znalazłem w otwartych źródłach pełnych dawek (serie × powtórzenia), poza podanymi niżej; piszę wtedy wprost, że źródło nie podaje dawki. Pełny tekst wytycznych London Consensus część 3 i część 1 i 2 (BJSM 2023) otworzyłem tylko w abstrakcie (część 3) lub nie otworzyłem wcale (części 1 i 2). Polskich wytycznych leczenia naderwań mięśni nie znalazłem. Zasady PEACE & LOVE (rozdział o ostrej fazie) opisuje osobny temat „kontuzje-zasady-rehabilitacji”; tu odwołuję się tylko krótko.

Co mówią badania

1. Co to jest naderwanie, jak się je klasyfikuje i ile trwa

• Nawroty i czas gojenia (Heiderscheit, JOSPT 2010; przegląd kliniczny, poziom dowodów 5). Ok. jedna trzecia naderwań dwugłowego wraca w pierwszym roku po powrocie do sportu, największe ryzyko jest w pierwszych 2 tygodniach, a nawrót zwykle wymaga ok. 2 razy dłuższej przerwy niż pierwszy uraz [3]. Uraz podczas szybkiego biegu dotyczy głównie głowy długiej mięśnia dwugłowego (mediana powrotu do poziomu sprzed urazu 16 tygodni, zakres 6–50), a uraz przy skrajnym zgięciu biodra z wyprostowanym kolanem (np. taniec, kopnięcie) dotyczy półbłoniastego i jego ścięgna, i trwa dłużej (mediana 50 tygodni, zakres 30–76) [3]. Średnio stracone dni to 8–25, zależnie od ciężkości i miejsca; im bliżej guza kulszowego i im dłuższe uszkodzenie, tym dłuższa przerwa [3].
• MRI a czas powrotu (Ekstrand, BJSM 2012; prospektywna kohorta 23 europejskich klubów, 2007–2011). 516 urazów dwugłowych, 58% zbadano MRI. Stopień MRI (zmodyfikowana klasyfikacja Peetronsa) a dni przerwy: stopień 0 (13% urazów) 8 ± 3 dni, 1 (57%) 17 ± 10, 2 (27%) 22 ± 11, 3 (3%) 73 ± 60; różnice między stopniami istotne. Mięsień dwugłowy uda: 83% urazów. Ponowne urazy 34 z 207 (16%) [24].
• Rezonans nie dodaje wiele (Wangensteen, BJSM 2015; prospektywna kohorta 180 mężczyzn, MRI w ciągu 5 dni). Wywiad i badanie (maks. ból w skali VAS, konieczność zatrzymania w ciągu 5 minut, długość bolesności uciskowej, ból przy zginaniu kolana pod oporem w 90°) tłumaczą 29% zmienności czasu powrotu (po dodaniu MRI ból przy zginaniu kolana pod oporem wypadł z modelu); MRI dodał 2,8 punktu procentowego (do 31,8%). Wniosek autorów: brak podstaw do rutynowego MRI po ostrym naderwaniu dwugłowego [26]. Heiderscheit: MRI jest pomocny przy podejrzeniu zerwania (czy częściowe, czy całkowite), do pomiaru wielkości uszkodzenia i gdy w tym miejscu był wcześniej uraz (blizna przypomina świeże uszkodzenie na USG); RTG tylko przy podejrzeniu oderwania kostnego [3].
• Klasyfikacja Munich, uda (Ekstrand, BJSM 2013; 393 urazy mięśni uda w 31 europejskich klubach, sezon 2011/12). Uszkodzenia strukturalne (częściowe małe, umiarkowane i całkowite) dają dłuższą przerwę niż zaburzenia czynnościowe (mediana 5–8 dni, bez istotnej różnicy między podtypami); uszkodzenia strukturalne to dwie trzecie urazów; przód i tył uda nie różniły się czasem przerwy. Autorzy podkreślają, że zaburzenia czynnościowe bywają niedoceniane klinicznie [25].
• Typ urazu przy sprincie a przy rozciągnięciu (Askling). W RCT u piłkarzy uraz „typu rozciągnięcia” trwał dłużej niż „typu sprintu”: 43 vs 23 dni w grupie L-protokołu i 74 vs 41 dni w grupie konwencjonalnej [1]. U sprinterów i skoczków uszkodzenia z udziałem wolnego ścięgna proksymalnego trwały dłużej: 73 vs 31 dni (L) i 116 vs 63 dni (C) [2].
• Czynniki ryzyka (Green, BJSM 2020; przegląd systematyczny i metaanaliza: 78 badań, 71 324 sportowców, 8319 urazów dwugłowych, 967 nawrotów). Starszy wiek (SMD 1,6), jakikolwiek wcześniejszy uraz dwugłowego (RR 2,7), świeży uraz (RR 4,8), wcześniejszy uraz ACL (RR 1,7) i wcześniejsze naderwanie łydki (RR 1,5). Ryzyko nawrotu najlepiej oceniać na podstawie danych klinicznych, a nie cech MRI pierwotnego urazu [23].

2. Rehabilitacja: wydłużanie mięśnia pod obciążeniem (protokół Asklinga) (B)

• Askling 2013 (RCT, piłkarze szwedzkiej ekstraklasy). 75 zawodników z urazem dwugłowym potwierdzonym MRI: 37 w L-protokole (nacisk na ćwiczenia wydłużające) i 38 w protokole konwencjonalnym (C). Powrót do pełnego treningu zespołowego: średnio 28 dni (SD 15, zakres 8–58) vs 51 dni (SD 21, zakres 12–94). W ciągu 12 miesięcy po powrocie 1 nawrót (w grupie C). Abstrakt nie podaje listy ćwiczeń ani dawek [1]. Przegląd z 2026 r. wskazuje, że protokół składa się z ćwiczeń Extender, Diver i Glider [7] (w opisie rysunku w pracy Vermeulena trzecie ćwiczenie nazwano „slider” [10]).
• Askling 2014 (RCT, sprinterzy i skoczkowie). 56 szwedzkich sportowców elitarnych z urazem potwierdzonym MRI: 28 w L-protokole, 28 w C. Powrót do pełnego treningu: średnio 49 dni (SD 26, zakres 18–107) vs 86 dni (SD 34, zakres 26–140); 2 nawroty w ciągu 12 miesięcy, oba w grupie C. W teście Asklinga (H-test) niepewność zgłosiło 29% w L vs 68% w C [7]. Badania Asklinga nie były zaślepione dla sportowców i terapeutów z natury interwencji; dane o zaślepieniu oceniającego nie wynikają z otwartych abstraktów, więc jakość oceniam jako umiarkowaną.
• Dawka L-protokołu. Przegląd z 2026 r. podaje, że w obu badaniach Asklinga rehabilitacja trwała „do spełnienia kryteriów powrotu”, bez podanych tygodni, serii i powtórzeń. Dawkę podaje tylko mała próba Alonso-Fernandez 2022 (n = 28, 14 w L-protokole): 8 tygodni, codziennie lub co drugi dzień, 3 serie × 4–12 powtórzeń zależnie od ćwiczenia; tempa, progresji i kryteriów bólu przegląd nie podaje. W tej próbie zakres zgięcia biodra wzrósł o 13,22%, ale po 4 tygodniach przerwy zysk zniknął [7].
• Metaanalizy.
  • Pas 2015 (BJSM, 10 RCT, 526 osób; przegląd i metaanaliza): ćwiczenia wydłużające (2 badania) dały szybszy powrót, HR 3,22 (95% CI 2,17–4,77), bez różnicy w nawrotach; trening agility i stabilizacji tułowia: ograniczone dowody na mniej nawrotów; tylko 2 badania uznano za dobre lub bardzo dobre (mediana 16 z 28 punktów skali Downsa i Blacka) [4].
  • Jankaew 2023 (Sports Health, 9 RCT): ćwiczenia z obciążeniem w fazie wydłużania skracają czas do powrotu (p < 0,0001), ale nie zmniejszają istotnie nawrotów (p = 0,17); wzmacnianie ze stabilizacją tułowia i agility nie skracało powrotu (p = 0,16), a zmniejszało nawroty po 12 miesiącach (p < 0,007); dla rozciągania i samych zabiegów fizykalnych za mało danych [6].
  • Abdulridha 2025 (J Bodyw Mov Ther, 9 RCT; mała liczba uczestników, głównie mężczyźni): L-protokół vs C: czas powrotu MD −4,39 (CI −5,67 do −3,11; abstrakt nie podaje jednostki), ale wartości punktowe niektórych wyników (np. nawroty: MD −1,95, CI −1,81 do −0,29) leżą poza własnymi przedziałami, więc liczb nie traktuję jako pewnych; kierunek wniosku (L-protokół szybszy) jest spójny z [1, 2, 4] [5].
• Wczesne czy późne wydłużanie? (Vermeulen, BJSM 2022; RCT, 90 mężczyzn w wieku 18–36 lat z urazem potwierdzonym MRI). Wydłużanie od 1. dnia vs od momentu biegu z 70% prędkości maksymalnej; obie grupy też według ustalonego programu. Czas do powrotu: mediana 23 dni (IQR 16–35) vs 33 dni (IQR 23–40), skorygowane HR 0,95 (95% CI 0,56–1,60; p = 0,84), czyli brak istotnej różnicy; nawroty w 12 miesiącach bez różnic (bardzo szerokie przedziały: np. OR 0,94; 0,18–5,0 w pierwszych 2 miesiącach) [10]. Wniosek: nie ma dowodu, że rozpoczęcie ćwiczeń wydłużających już pierwszego dnia przyspiesza powrót.

3. Rehabilitacja: agility, stabilizacja tułowia, ból jako kryterium (B/C)

• Sherry & Best 2004 (RCT, 24 sportowców). Program rozciągania i izolowanego wzmacniania dwugłowego z lodem (STST, n = 11) vs program agility i stabilizacji tułowia z lodem (PATS, n = 13); częstotliwość nie podana w abstrakcie. Dni do pełnego powrotu: 37,4 ± 27,6 vs 22,2 ± 8,3 (p = 0,25, różnica nieistotna). Nawrót w ciągu 2 tygodni po powrocie: 6/11 (54,5%) vs 0/13; w ciągu roku: 7/10 vs 1/13 (7,7%) [12]. Mała próba, ale różnica w nawrotach duża; Heiderscheit przytacza te same wyniki (55%/0% i 70%/8%) [3].
• Silder 2013 (RCT, podwójnie zaślepione; 31 zrekrutowanych, 25 ukończyło). Porównanie dwóch programów: agility i stabilizacja tułowia vs bieg i wzmacnianie ekscentryczne (dla tej próby przegląd z 2026 r. podaje: 3 sesje w tygodniu, serie ekscentryczne od 2 × 6–8 powtórzeń do 3 × 10, w szerszym programie z plyometrią i sprintem, do spełnienia kryteriów powrotu; ćwiczenie nordic jest tam tylko przykładem). Wyniki: niewiele różnic klinicznych i w MRI; 4 z 29 osób miało nawrót; w momencie powrotu ból prawie ustąpił, siła w większości wróciła, ale u nikogo nie doszło do pełnego zniknięcia uszkodzenia na MRI [11, 7].
• Kryteria sterowane: Mendiguchia 2017 (RCT podwójnie zaślepione, 48 piłkarzy, po 24 w grupie; start 5 dni po urazie). Algorytm „wielu czynników, z kryteriami” (cele wydajności i czynniki ryzyka od wczesnych faz) vs ogólny protokół z ćwiczeniami długiego zakresu. Nawroty w ciągu 6 miesięcy: 6 vs 1 (RR 6; 90% CI 1–35); powrót: 23,2 ± 11,7 vs 25,5 ± 7,8 dnia (protokół ogólny „możliwe, że szybszy”, różnica niewielka); po powrocie lepsze: czas na 10 m, maksymalna prędkość sprintu. Abstrakt nie podaje szczegółowych faz ani kryteriów [13].
• Ból jako granica: Hickey 2020 (RCT, 43 mężczyzn: 22 „bez bólu”, 21 „do progu bólu”). Ten sam znormalizowany protokół wykonywany w granicach braku bólu lub do granicy bólu; abstrakt nie definiuje granic ani nie podaje ćwiczeń i częstotliwości. Powrót do gry (klirens): mediana 15 dni (CI 13–17) vs 17 dni (CI 11–24), bez istotnej różnicy (p = 0,37). Siła zginaczy kolana lepiej odzyskana w grupie „do progu bólu” o 15% (CI 1–28%) w momencie powrotu i o 15% (CI 1–29%) po 2 miesiącach; długość włókien mięśnia dwugłowego bardziej wzrosła o 0,91 cm po 2 miesiącach; nawroty od klirensu do 6 miesięcy: po 2 w każdej grupie [9]. Wniosek: ćwiczenie do progu bólu nie wydłużało powrotu i dawało lepszą siłę, ale próba jest mała i dotyczy mężczyzn.
• Konsens London 2023, część 3 (BJSM; Delphi, 99 ekspertów w 2. rundzie). Rehabilitację należy dostosować do sportowca, urazu i dyscypliny (89,8%); we wczesnej fazie unikać dużych obciążeń i szybkiego wzrostu naprężenia; progresja według możliwości i objawów, a próg bólu zależy od czynności; dla sprintu poparto kryterium braku bólu (85,5%); koniec rehabilitacji i termin powrotu mają odpowiadać wymaganiom gry meczowej (89,8%). Brak zgody co do progów elastyczności (40%) i siły (66,1%) oraz adiuwantów (68,9%). Autorzy: potrzeba badań nad optymalną dawką, czasem i progresją [14].
• Kryteria powrotu. Przegląd Hickey 2017 (Sports Med; 9 badań, 601 urazów): wszystkie badania opierały progresję na odczuciu bólu; kryteria powrotu to testy wydajności, badanie kliniczne, dynamometria izokinetyczna lub Askling H-test; badania z dynamometrią miały najkrótszy powrót (12–25 dni), a z H-testem najniższe nawroty (1,3–3,6%); autorzy wołają o bardziej obiektywne kryteria [8]. Delphi piłkarskie (van der Horst 2017, 58 ekspertów, 4 rundy): brak bólu przy palpacji, podczas testów siły i rozciągnięcia oraz podczas i po testach funkcjonalnych, porównywalna elastyczność, dobre wyniki testów boiskowych, gotowość psychiczna, decyzja wspólna [16]. Delphi klubów angielskich (Zambaldi 2017, 20 klubów): 12 kryteriów w pięciu domenach (wydolność funkcjonalna ze sprintem, siła, elastyczność, ból, pewność zawodnika); kryteria nie zostały zwalidowane [15].
• Fazowy program z kryteriami przejścia (Heiderscheit 2010; przegląd kliniczny, poziom dowodów 5; stopień I i II, ok. 2–6 tygodni zależnie od osoby). Faza I (od dnia 1 do 5): codziennie; lód 2–3 razy dziennie; ruchy do granicy bólu; ćwiczenia: rower stacjonarny 10 min, boczne kroki i „grapevine” 10 m, 3 × 1 min, szybkie kroki w miejscu 2 × 1 min, deska przodem i bokiem 5 × 10 s, mostek na zgiętych kolanach 10 × 5 s, równowaga na jednej nodze 4 × 20 s. Przejście do fazy II, gdy: normalny krok bez bólu, bardzo wolny trucht bez bólu i izometryczny skurcz bez bólu przeciw 50–70% oporu przy zgięciu kolana 90° w leżeniu przodem. Faza II: 5–7 dni w tygodniu; lód po ćwiczeniach 10–15 min; bez końcowego zakresu rozciągnięcia przy osłabieniu; bieg poniżej 50% maksymalnej prędkości; m.in. boczne i „boxer shuffle”, mostek z krokami (3 × 10), wykroki z rotacją tułowia (2 × 10 kroków na nogę). Przejście do fazy III, gdy: pełna siła (5/5) bez bólu przy zgięciu kolana 90° oraz bieg w przód i w tył bez bólu. Faza III: 4–5 dni w tygodniu; sprinty i gwałtowne przyspieszenia dopiero po spełnieniu kryteriów powrotu; m.in. przyspieszenia w przód i w tył 3 × 1 min (5 m, potem 10 m, 20 m), mostek jednonóż z krzesła 3 × 15 (wolno do szybko), ćwiczenia specyficzne dla dyscypliny. Kryteria powrotu: pełna siła bez bólu (4 powtórzenia maksymalne pod rząd przy 90° i 15° zgięcia kolana), mniej niż 5% deficytu stosunku ekscentrycznego zginacza (30°/s) do koncentrycznego czworogłowego (240°/s) w dynamometrii izokinetycznej, symetria kąta szczytowego momentu, pełny zakres ruchu bez bólu, ruchy sportowe z prawie maksymalną prędkością bez bólu [3]. To propozycja kliniczna oparta na ograniczonych dowodach, nie przetestowany protokół.
• Zabiegi i leki w ostrej fazie. Heiderscheit: NLPZ można stosować wcześnie (alternatywa: paracetamol), ale w fazie II ich unikać, bo maskują ból i skłaniają do zbyt szybkiej progresji; zbyt agresywne rozciąganie we wczesnej fazie grozi gęstą blizną; ruch od 5–7 dnia może wspierać regenerację włókien [3]. Metaanaliza Morelli 2018 (AJSM; 41 badań na ludziach i zwierzętach): NLPZ dały małe do umiarkowanych zmniejszenie wskaźników uszkodzenia (siła, ból, kinaza kreatynowa, efekt 0,34; I² = 57%), głównie krótkoterminowo; u ludzi efekt większy przy mięśniach dolnych kończyn; u zwierząt przy dłuższym podawaniu i późniejszych punktach efekt był słabszy lub szkodliwy. Nie wiadomo, czy to się przekłada na szybszy powrót do sportu [32].

4. PRP i zastrzyki (B/C: brak jednoznacznego efektu)

• Hamilton 2015 (BJSM; RCT, 90 zawodowych mężczyzn z naderwaniem dwugłowego potwierdzonym MRI; trzy grupy). Pojedynczy zastrzyk PRP, zastrzyk osocza ubogopłytkowego (PPP) lub brak zastrzyku; wszyscy ten sam intensywny program rehabilitacji. Czas do powrotu (korekta, ujemne = szybciej przy PRP): PRP vs PPP −5,7 dnia (CI −10,1 do −1,4; p = 0,01); PRP vs brak zastrzyku −2,9 dnia (CI −7,2 do 1,4; p = 0,19). Bez różnic w nawrotach po 2 i 6 miesiącach. Autorzy: pojedynczy zastrzyk PRP nie daje korzyści ponad intensywną rehabilitację [27].
• Reurink / Dutch HIT (BJSM 2015, obserwacja roczna; RCT wieloośrodkowe, podwójnie zaślepione; 80 sportowców z ostrym urazem dwugłowego). PRP vs placebo: brak korzyści w czasie powrotu (wartości w abstrakcie niepodane), nawrotach (po 1 roku HR 0,89; CI 0,38–2,13; p = 0,80), ani w ocenach pacjentów, badaniu i MRI [28].
• Metaanalizy. Pas 2015: 3 badania PRP dały HR 1,03 (CI 0,87–1,22; abstrakt nie podaje, którego wyniku dotyczy) [4]. Grassi 2018 (Sports Med; 6 RCT, 374 pacjentów; mięśnie ogólnie): średnio 7,17 dnia szybszy powrót, ale efekt znikał w 2 badaniach podwójnie zaślepionych i w 3 badaniach tylko dwugłowego; dowody oceniono jako niskie lub bardzo niskie [29]. Nakagawa 2026 (6 RCT, 277 pacjentów, tylko dwugłowy): średnio 21,4 vs 30,0 dnia (różnica 8,6 dnia, p = 0,045; niejednorodność I² = 94%; nawroty 15% vs 16%); pewność dowodów niska do umiarkowanej, a w abstrakcie podany przedział ufności nie obejmuje punktu (wymaga sprawdzenia w pełnym tekście) [30]. Bensa 2026 (9 RCT, 474 pacjentów, mięśnie ogólnie): szybszy powrót, brak różnicy w nawrotach; pewność dowodów ograniczona, 5 z 9 badań z wysokim ryzykiem błędu [31].
• Wniosek: w Hamiltonie PRP wyprzedziło osocze ubogopłytkowe o 5,7 dnia, ale nie grupę bez zastrzyku, a w Reurinku nie było korzyści; nowsze metaanalizy sugerują możliwą korzyść rzędu kilku dni, ale na słabych danych i przy dużej niejednorodności. PRP nie zastępuje rehabilitacji.

5. Zapobieganie i nawroty

• Nordic hamstring exercise (NHE): prewencja w RCT.
  • Petersen 2011 (AJSM; RCT klastrowe, 50 duńskich drużyn piłkarskich, 942 mężczyzn: 461 w grupie interwencji i 481 w kontrolnej, jeden sezon): NHE rosnące przez 10 tygodni, potem utrzymanie raz w tygodniu w sezonie; grupa kontrolna trenowała jak zwykle. Ostre urazy dwugłowego: 3,8 vs 13,1 na 100 zawodnikosezonów (skorygowane RR 0,293; CI 0,150–0,572); nowe urazy RR 0,410; nawroty 7,1 vs 45,8 (RR 0,137; CI 0,037–0,509). Urazów: 15 vs 52. Abstrakt nie podaje serii i powtórzeń [17].
  • van der Horst 2015 (AJSM; RCT, 579 mężczyzn amatorów, 40 drużyn, wiek średnio 24,5 roku): 25 sesji NHE w 13 tygodni dodanych do treningu (serie i powtórzenia nie podane w abstrakcie). Urazy dwugłowego u 36 z 579 zawodników (6,2%); częstość 0,25 vs 0,8 na 1000 godzin gry (OR 0,282; CI 0,110–0,721); nie zmniejszyło ciężkości urazów; zgodność z programem 91% [18].
  • Dawki w innych badaniach NHE (z przeglądu Aali 2026; to wyniki dla poszczególnych badań, nie jeden protokół): 4 tygodnie 2 razy w tygodniu, 3 × 6 rosnące do 3 × 10; 6 tygodni, 15 sesji, 2 × 6 rosnące do 3 × 10; 8 tygodni 2 razy w tygodniu, 2 × 5 rosnące do 3 × 10; tempa ani kryteriów bólu żadne badanie nie podało [7].
  • Van Dyk 2019 (BJSM; metaanaliza 15 badań, 8459 sportowców): programy z NHE zmniejszały urazy dwugłowego o połowę, RR 0,49 (CI 0,32–0,74); w 8 RCT RR 0,52 (CI 0,32–0,85); po wyłączeniu badań o wysokim ryzyku błędu (n = 8) RR 0,55 (CI 0,34–0,89) [19].
  • Impellizzeri 2021 (J Clin Epidemiol; ponowna analiza): dla 5 RCT RR 0,56 (CI 0,20–1,52; przedział predykcji 0,06–5,14), po dodaniu 1 RCT RR 0,59 (CI 0,27–1,29); autorzy uznają efekt za niepewny (większość RCT z wysokim ryzykiem błędu), a rekomendację dla piłki nożnej za najwyżej warunkową [20].
  • Ripley 2021 (IJERPH; metaanaliza 13 badań): programy zapobiegawcze zmniejszały urazy (log OR −0,61; CI −1,05 do −0,17), bardziej programy ekscentryczne; wyższa zgodność (>50%) wiązała się z lepszym wynikiem, ale różnica między poziomami zgodności nie była istotna (p = 0,203) [21].
• Rozciąganie a prewencja. Lauersen 2014 (BJSM; metaanaliza 25 RCT, 26 610 osób, 3464 urazy; wszystkie urazy sportowe, nie tylko mięśniowe): rozciąganie bez efektu (RR 0,963; CI 0,846–1,095); trening siłowy RR 0,315 (CI 0,207–0,480); propriocepcja RR 0,550; programy złożone RR 0,655 [22].
• Nawroty zależą od jakości rehabilitacji. Zob. punkty 2–3 (mniej nawrotów przy agility i stabilizacji tułowia, kryteriach i teście H) [3, 8, 12, 13].

6. Inne mięśnie: łydka, czworogłowy, pachwina (C)

• Łydka (brzuchaty i płaszczkowaty).
  • Czynniki ryzyka (Green & Pizzari, BJSM 2017; przegląd systematyczny 10 badań, 5397 sportowców, 518 urazów łydki lub podudzia): najsilniejsze dowody dla starszego wieku i wcześniejszego naderwania łydki; brak związku dla wzrostu, masy, płci i strony dominującej; baza dowodów skąpa i z wysokim ryzykiem błędu [33].
  • Opinie ekspertów (Green 2022, Sports Med Open; badanie jakościowe, wywiady z 20 klinicystami z 9 krajów): rehabilitacja w sześciu fazach, ale dawki różniły się między ekspertami. Wczesne obciążanie od dnia 2–3, kilka krótkich sesji dziennie bez bólu (jeden ekspert: cztery); przykład: 2 serie po 15 powolnych wspięć na palce jednonóż; po wzmocnieniu bazowym 20–25 wspięć jednonóż, potem 10–15 powtórzeń, 3–4 serie po 6 z obciążeniem; kryteria przed biegiem: 20 skoków jednonóż bez objawów; pierwszy tydzień biegu do ok. 5 m/s; bieg co drugi dzień. Kryteria powrotu (lista kontrolna): brak bólu (VAS 0/10) i brak bolesności uciskowej, co najmniej 30 wspięć jednonóż z różnicą ≤ 10%, siła i zgięcie grzbietowe z różnicą ≤ 10%, co najmniej 1 pełny trening (2–3 przy rozległych urazach); siła orientacyjnie ≥ 1,0 × masa ciała z kolanem wyprostowanym i 1,5 × z kolanem zgiętym. Nieudane postępowanie wydłużało powrót średnio o ok. 2 tygodnie [34]. To zgodne opinie, a nie wyniki badania skuteczności.
  • Przegląd narracyjny (Pagan-Rosado 2025, Sports Med Open; 11 prac): czas powrotu według klasyfikacji Olympic Park: stopień 0 średnio 8,1 dnia, 1: 17,2, 2: 24,7, 3: 48 dni; zakres 2–102 dni; urazy z naruszeniem rozcięgna i związane z biegiem trwają dłużej (33,4 vs 21,3 dnia); mięsień płaszczkowaty to głównie biegacze i uraz podostry, brzuchaty to nagły ruch wyprostu kolana; ryzyko nawrotu największe w pierwszych 2 miesiącach, a nawrót wydłużał powrót o ok. 17–19 dni. Rehabilitacja: pierwsze 3–5 dni odciążenie, delikatne ćwiczenia izometryczne, potem ekscentryczne wspięcia na palce (3–4 tydzień do 2 miesiąca); łagodne i umiarkowane 2–6 tygodni, ciężkie 6–12 tygodni. Ocena kliniczna jest „złotym standardem” decyzji o powrocie [35]. Przegląd zaleca w ostrej fazie R.I.C.E. i unikanie nieselektywnych NLPZ przez 24–72 godziny; to stanowisko tego przeglądu, nie wynik RCT (porównaj osobny temat o zasadach ostrej fazy).
• Czworogłowy i tył uda razem. Ekstrand 2013: 393 urazy mięśni uda, uszkodzenia strukturalne dłuższe niż czynnościowe, przód i tył uda bez różnicy w czasie przerwy [25]. Odrębnych badań rehabilitacji czworogłowego w otwartych źródłach nie znalazłem.
• Pachwina (przywodziciele).
  • Hölmich 1999 (Lancet; RCT, 68 sportowców z przewlekłym bólem pachwiny związanym z przywodzicielami, mediana czasu trwania 40 tygodni): trening czynny (siła i koordynacja mięśni miednicy, zwłaszcza przywodzicieli) vs fizjoterapia bez treningu czynnego; leczenie 8–12 tygodni; abstrakt nie podaje ćwiczeń ani częstotliwości. Pełny powrót do sportu bez bólu 4 miesiące po zakończeniu leczenia: 23 osoby (trening czynny) vs 4 osoby (fizjoterapia); OR 12,7 (CI 3,4–47,2). To przewlekły ból, nie świeże naderwanie [36].
  • Harøy 2019 (BJSM; RCT klastrowe, 35 norweskich drużyn półzawodowych, 339 vs 313 piłkarzy): program ćwiczenia „Copenhagen adduction” z 3 poziomami trudności, 3 razy w tygodniu w przedsezonie (6–8 tygodni) i raz w tygodniu przez 28 tygodni sezonu; abstrakt nie podaje serii i powtórzeń. Średnia częstość zgłaszanych problemów z pachwiną 13,5% vs 21,3% (OR 0,59; CI 0,40–0,86), czyli o 41% niższe ryzyko [37].

Zalecenia praktyczne

• Pierwsze dni po nagłym bólu z tyłu uda. Przerwij bieg lub trening, chodź, jeśli nie boli; obejrzyj, czy jest duży krwiak, czy nie ma trzasku z utratą siły (zob. czerwone flagi). Wczesne ruchy do granicy bólu są akceptowane w dostępnych źródłach (Heiderscheit: ćwiczenia bez bólu od pierwszych dni, lód 2–3 razy dziennie; NLPZ można stosować krótko, ale w dalszych fazach ich unikać) [3]. Szczegóły ostrej fazy (PEACE & LOVE, ból w rehabilitacji) opisuje osobny temat „Kontuzje: zasady rehabilitacji”.
• Kiedy robić USG lub rezonans. Rutynowy rezonans nie jest potrzebny do oceny czasu powrotu [26]. Zdjęcie obrazowe ma sens przy podejrzeniu zerwania, oderwania kostnego, dużego krwiaka albo nawrotu w tym samym miejscu [3].
• Rehabilitacja dwugłowego uda. Zaplanuj z fizjoterapeutą program fazowy z kryteriami przejścia, nie z datami (przykład Heiderscheita opisano w punkcie 3). Dodaj ćwiczenia wydłużające mięsień pod obciążeniem (Extender, Diver, Glider według Asklinga) i ćwiczenia agility oraz stabilizacji tułowia [1, 2, 4, 6, 12]. Wczesne rozpoczęcie wydłużania od 1. dnia nie przyspiesza powrotu bardziej niż wprowadzenie go po osiągnięciu biegu z 70% maksymalnej prędkości [10].
• Ból w trakcie ćwiczeń. Ćwiczenie do progu bólu (nie tylko absolutnie bez bólu) nie wydłużyło powrotu i dawało lepszą siłę w jednym małym RCT [9]; konsens ekspertów zaleca kryterium braku bólu dla sprintu [14]. Ustal granicę z fizjoterapeutą.
• Kiedy wracać do biegania i sprintu. Delikatny trucht dopiero po normalnym chodzie bez bólu i izometrycznym skurczu bez bólu; bieg poniżej 50% prędkości w fazie II; sprinty po spełnieniu kryteriów powrotu (pełna siła bez bólu, brak bólu przy ruchach sportowych z prawie maksymalną prędkością) [3, 14, 15, 16]. Brak bólu nie oznacza końca gojenia: w jednym RCT w chwili powrotu nikt nie miał pełnego zaniku uszkodzenia w MRI [11].
• Martwy ciąg i ćwiczenia siłowe z hantlami. Nie znalazłem badań, które określałyby, kiedy wrócić do martwego ciągu po naderwaniu dwugłowego. Ogólna zasada z kryteriów: ciężkie ćwiczenia wydłużające dwugłowy (martwy ciąg rumuński, zakroki) wprowadzaj dopiero po fazie z pełną siłą bez bólu i ustal moment z fizjoterapeutą [bez źródła; wniosek z kryteriów w [3, 14]].
• Zapobieganie nawrotom. Po powrocie kontynuuj ćwiczenia ekscentryczne dwugłowego, np. NHE: w badaniach 10–13 tygodni z narastającą liczbą powtórzeń (przykładowe dawki: 2 × 5 rosnące do 3 × 10, 2–3 razy w tygodniu), potem raz w tygodniu [7, 17, 18]; efekt prewencyjny jest prawdopodobny, ale niepewny [19, 20]. Rozciąganie samo nie zapobiega urazom [22].
• Łydka. Po urazie: pierwsze dni odciążenie i izometria, potem wspięcia na palce z kolanem wyprostowanym (brzuchaty) i zgiętym (płaszczkowaty), narastająco do 20–25 powtórzeń jednonóż, potem obciążenie; przed biegiem 20 skoków jednonóż bez objawów; powrót, gdy brak bólu i ≥ 30 wspięć jednonóż, różnica ≤ 10% [34, 35].
• Pachwina. Przy przewlekłym bólu przywodzicieli sprawdził się 8–12-tygodniowy program ćwiczeń czynnych pod okiem fizjoterapeuty [36]; do prewencji u piłkarzy badano Copenhagen adduction raz do trzech razy w tygodniu [37].
• Czworogłowy. Brak odrębnych badań: stosuj te same zasady (progresywne obciążanie, kryteria zamiast dat) i ustal z fizjoterapeutą [bez źródła].
• Zakwasy a naderwanie. Naderwanie zaczyna się nagle, często w czasie biegu, z bólem w jednym miejscu, wyraźną utratą siły i elastyczności, a przy cięższych urazach z siniakiem [3]. Zakwasy (rozlane bolesne mięśnie po nowym wysiłku) opisuje osobny temat „Zakwasy (DOMS)”; w źródłach tego tematu nie porównywałem bezpośrednio obu stanów [bez źródła w tym raporcie].

Formy i porównania

• L-protokół vs konwencjonalny (piłkarze). Powrót 28 vs 51 dni, 1 nawrót w C [1]. Sprinterzy: 49 vs 86 dni, 2 nawroty w C [2].
• Wczesne vs późne wydłużanie. Mediana 23 vs 33 dni, bez istotnej różnicy [10].
• Agility + stabilizacja tułowia vs rozciąganie + wzmacnianie (STST). Nawroty w roku 1/13 vs 7/10; powrót 22 vs 37 dni (nieistotnie) [12].
• Algorytm z kryteriami vs protokół ogólny. Nawroty 1 vs 6; powrót 25,5 vs 23,2 dnia [13].
• Bez bólu vs do progu bólu. Powrót 15 vs 17 dni (bez różnicy); siła lepsza o 15% przy progu bólu [9].
• PRP vs placebo lub brak zastrzyku. Dwa RCT bez korzyści ponad rehabilitację lub placebo [27, 28]; metaanalizy sprzeczne [29, 30, 31].
• NHE jako prewencja. RR ok. 0,5, ale po ponownej analizie niepewne [19, 20].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• NLPZ. Krótkotrwale zmniejszają ból i wskaźniki uszkodzenia, ale w dalszej rehabilitacji mogą maskować ból i prowadzić do zbyt szybkiej progresji; zwierzęce badania sugerują słabszy efekt w późniejszych punktach [3, 32]. Przeciwwskazania ogólne (żołądek, nerki, nadciśnienie, ciąża) wynikają z ulotek leków [bez źródła].
• NHE. W opisanych badaniach objętość ćwiczenia zwiększano stopniowo [7, 17]; danych o działaniach niepożądanych NHE (np. zakwasach) w otwartych abstraktach nie znalazłem. W programie Heiderscheita znaczny wysiłek ekscentryczny wprowadza się dopiero po fazie pierwszej i drugiej, więc NHE nie jest ćwiczeniem ostrej fazy [3].
• PRP. W Hamilton 2015 nie zgłoszono działań niepożądanych [27]; w metaanalizach działania niepożądane występowały rzadko (1% vs 0%) [30].

Czerwone flagi: kiedy iść do lekarza lub na SOR

• Natychmiast, 999 lub SOR: ból i obrzęk jednej nogi (łydki lub uda) z dusznością albo bólem w klatce piersiowej (możliwa zatorowość płucna) [38].
• W ciągu doby, pilna konsultacja (NHS: numer 111 lub pilna wizyta u lekarza rodzinnego; w Polsce: lekarz rodzinny lub SOR, to adaptacja bez źródła): ból łydki z obrzękiem, zaczerwienieniem lub zasinieniem skóry, rozszerzonymi żyłami, bez wyraźnego nagłego urazu; NHS opisuje to jako objawy zakrzepicy żył głębokich (zwykle jedna noga) [38]. Przegląd narracyjny ostrzega, że zakrzepica może współistnieć z urazem łydki (podany odsetek 6–20% pacjentów z uszkodzeniem mięśnia brzuchatego przyśrodkowego lub płaszczkowatego dotyczy przeglądu, nie badania, które otworzyłem) i że nie wolno jej lekceważyć [35].
• Zespół ciasnoty przedziałów powięziowych (łydka): ból nieproporcjonalny do urazu, napięcie łydki, mrowienie lub drętwienie, blada skóra lub brak tętna po silnym urazie (kryteria z przeglądu [35]); to stan nagły.
• Duży krwiak, wyczuwalny „dołek” lub brak ciągłości mięśnia, trzask z nagłą utratą siły, ból przy siedzeniu w okolicy guza kulszowego: możliwe zerwanie lub oderwanie ścięgna. Zerwania całkowite i oderwania wymagają oceny ortopedy; operacja jest brana pod uwagę przy zerwaniach i oderwaniach [3] (konsens London 2023, część 2, wymienia wskazania do operacji, ale nie otworzyłem tej pracy).
• Brak poprawy po 1–2 tygodniach, nasilający się ból, ból nocny, osłabienie w całej nodze, drętwienie: badanie lekarskie (zasada ostrożności [bez źródła]; Heiderscheit podaje, że ból i sztywność zwykle ustępują w ciągu 1–2 tygodni [3]). Ból promieniujący do tyłu uda z dolnej części pleców może imitować naderwanie (rwa; w tabeli Heiderscheita: dodatni test slump, brak bolesności uciskowej) [3].
• Nawrót w tym samym miejscu: konsultacja; nawroty bywają cięższe i trwają około dwa razy dłużej [3].

Mity

• „Naderwanie trzeba mocno rozciągać.” Zbyt intensywne rozciąganie we wczesnej fazie grozi gęstą blizną; samo rozciąganie nie zapobiegało urazom w metaanalizie 25 RCT [3, 22].
• „Rezonans zawsze mówi, ile potrwa przerwa.” Wywiad i badanie tłumaczą 29% zmienności czasu powrotu, rezonans dodał 2,8 punktu procentowego [26]; stopień MRI koreluje ze średnią przerwą w grupie, ale nie z nawrotem [23, 24].
• „Zastrzyk PRP przyspieszy powrót.” W dwóch badaniach randomizowanych autorzy nie stwierdzili korzyści ponad rehabilitację lub placebo (w jednym PRP wyprzedziło osocze ubogopłytkowe o 5,7 dnia, ale nie grupę bez zastrzyku) [27, 28]; wyniki metaanaliz są sprzeczne [29, 30, 31].
• „Jak nie boli, to wyleczone.” W jednym RCT w momencie powrotu nikt nie miał pełnego zaniku uszkodzenia w MRI mimo siły i braku bólu; Heiderscheit: ból i sztywność ustępują w 1–2 tygodnie, a podatność na nawrót może trwać kilka tygodni dłużej [3, 11].
• „Nordic hamstring zapobiega urazom na pewno.” Metaanaliza wskazuje na zmniejszenie ryzyka o połowę, ale ponowna analiza uznaje efekt za niepewny [19, 20].
• „Wystarczy odpoczywać.” W badaniach o rehabilitacji (L-protokół, agility z tułowiem) ćwiczenia skracały powrót lub zmniejszały nawroty w porównaniu z programem konwencjonalnym [1, 2, 4, 6, 12].
• „Zakwasy i naderwanie to to samo.” Naderwanie ma nagły początek, ból w jednym miejscu i utratę siły [3]; zakwasy omawia osobny temat.

Źródła

1. Askling CM, Tengvar M, Thorstensson A. Acute hamstring injuries in Swedish elite football: a prospective randomised controlled clinical trial comparing two rehabilitation protocols. Br J Sports Med 2013;47(15):953–959. RCT (n = 75; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23536466/ (DOI: 10.1136/bjsports-2013-092165)
2. Askling CM, Tengvar M, Tarassova O, Thorstensson A. Acute hamstring injuries in Swedish elite sprinters and jumpers: a prospective randomised controlled clinical trial comparing two rehabilitation protocols. Br J Sports Med 2014;48(7):532–539. RCT (n = 56; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24620041/ (DOI: 10.1136/bjsports-2013-093214)
3. Heiderscheit BC, Sherry MA, Silder A, Chumanov ES, Thelen DG. Hamstring strain injuries: recommendations for diagnosis, rehabilitation, and injury prevention. J Orthop Sports Phys Ther 2010;40(2):67–81. Przegląd kliniczny (poziom dowodów 5; pełny tekst, otwarty w ok. 70%). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20118524/ (PMC2867336)
4. Pas HI, Reurink G, Tol JL, Weir A, Winters M, Moen MH. Efficacy of rehabilitation (lengthening) exercises, platelet-rich plasma injections, and other conservative interventions… (zaktualizowany przegląd systematyczny i metaanaliza ostrych urazów dwugłowego). Br J Sports Med 2015. Przegląd systematyczny i metaanaliza (10 RCT, 526 osób; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26198389/
5. Abdulridha KH, Maseer MJ, Cuenca-Zaldivar JN, Aguilar-Latorre A, Calatayud E, Gómez-Soria I. Comparative effectiveness of rehabilitation protocols for hamstring injuries: A systematic review and meta-analysis. J Bodyw Mov Ther 2025;44:820–832. Przegląd systematyczny i metaanaliza (9 RCT; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40954668/ (DOI: 10.1016/j.jbmt.2025.06.030)
6. Jankaew A, Chen JC, Chamnongkich S, Lin CF. Therapeutic Exercises and Modalities in Athletes With Acute Hamstring Injuries: A Systematic Review and Meta-analysis. Sports Health 2023;15(4):497–511. Przegląd systematyczny i metaanaliza (9 RCT; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35996322/
7. Aali S, Rezazadeh F, Yousefi M i wsp. Prevention and rehabilitation of hamstring injuries through the Nordic and Askling L-protocol exercises (przegląd systematyczny PRISMA 2020, 25 badań: 22 RCT i 3 quasi-eksperymentalne, 2613 sportowców; tekst podaje 4 RCT klastrowe, a tabele wskazują 3). Hum Mov 2026;27(3):1–23. Przegląd systematyczny bez metaanalizy (otwarty w całości). https://hummov.awf.wroc.pl/Prevention-and-rehabilitation-of-hamstring-injuries-through-the-Nordic-and-Askling,217862,0,2.html (DOI: 10.5114/hm/217862)
8. Hickey JT, Timmins RG, Maniar N, Williams MD, Opar DA. Criteria for Progressing Rehabilitation and Determining Return-to-Play Clearance Following Hamstring Strain Injury: A Systematic Review. Sports Med 2017;47(7):1375–1387. Przegląd systematyczny (9 badań, 601 urazów; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28035586/ (DOI: 10.1007/s40279-016-0667-x)
9. Hickey JT, Timmins RG, Maniar N, Rio E, Hickey PF, Pitcher CA, Williams MD, Opar DA. Pain-Free Versus Pain-Threshold Rehabilitation Following Acute Hamstring Strain Injury: A Randomized Controlled Trial. J Orthop Sports Phys Ther 2020;50(2):91–103. RCT (n = 43; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32005093/ (DOI: 10.2519/jospt.2020.8895)
10. Vermeulen R i wsp. Early versus delayed lengthening exercises for acute hamstring injury in male athletes: a randomised controlled clinical trial. Br J Sports Med 2022;56(14):792–800. RCT (n = 90; tylko abstrakt i opis rysunku). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35338036/ (DOI: 10.1136/bjsports-2020-103405)
11. Silder A, Sherry MA, Sanfilippo J, Tuite MJ, Hetzel SJ, Heiderscheit BC. Clinical and morphological changes following 2 rehabilitation programs for acute hamstring strain injuries: a randomized clinical trial. J Orthop Sports Phys Ther 2013;43(5):284–299. RCT (n = 31 zrekrutowanych; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23485730/ (DOI: 10.2519/jospt.2013.4452)
12. Sherry MA, Best TM. A comparison of 2 rehabilitation programs in the treatment of acute hamstring strains. J Orthop Sports Phys Ther 2004;34(3):116–125. RCT (n = 24; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15089024/
13. Mendiguchia J i wsp. A Multifactorial, Criteria-based Progressive Algorithm for Hamstring Injury Treatment. Med Sci Sports Exerc 2017;49(7):1482–1492. RCT podwójnie zaślepione (n = 48; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28277402/
14. Paton BM, Read P, van Dyk N i wsp. London International Consensus and Delphi study on hamstring injuries part 3: rehabilitation, running and return to sport. Br J Sports Med 2023;57(5):278–291. Konsens ekspertów (Delphi; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36650032/ (DOI: 10.1136/bjsports-2021-105384)
15. Zambaldi M, Beasley I, Rushton A. Return to play criteria after hamstring muscle injury in professional football: a Delphi consensus study. Br J Sports Med 2017. Konsens ekspertów (Delphi; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28246078/
16. van der Horst N, Backx F, Goedhart EA, Huisstede BM; HIPS-Delphi Group. Return to play after hamstring injuries in football (soccer): a worldwide Delphi procedure… Br J Sports Med 2017. Konsens ekspertów (Delphi, 58 ekspertów; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28360143/
17. Petersen J, Thorborg K, Nielsen MB, Budtz-Jørgensen E, Hölmich P. Preventive effect of eccentric training on acute hamstring injuries in men's soccer: a cluster-randomized controlled trial. Am J Sports Med 2011;39(11):2296–2303. RCT klastrowe (942 zawodników; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21825112/ (DOI: 10.1177/0363546511419277)
18. van der Horst N, Smits DW, Petersen J, Goedhart EA, Backx FJ. The preventive effect of the nordic hamstring exercise on hamstring injuries in amateur soccer players: a randomized controlled trial. Am J Sports Med 2015;43(6):1316–1323. RCT (579 zawodników; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25794868/ (DOI: 10.1177/0363546515574057)
19. van Dyk N, Behan FP, Whiteley R. Including the Nordic hamstring exercise in injury prevention programmes halves the rate of hamstring injuries: a systematic review and meta-analysis of 8459 athletes. Br J Sports Med 2019;53(21):1362–1370. Przegląd systematyczny i metaanaliza (tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30808663/ (DOI: 10.1136/bjsports-2018-100045)
20. Impellizzeri FM, McCall A, van Smeden M. Why methods matter in a meta-analysis: a reappraisal showed inconclusive injury preventive effect of Nordic hamstring exercise. J Clin Epidemiol 2021;140:111–124. Przegląd i ponowna analiza (tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34520846/
21. Ripley NJ, Cuthbert M, Ross S, Comfort P, McMahon JJ. The Effect of Exercise Compliance on Risk Reduction for Hamstring Strain Injury: A Systematic Review and Meta-Analyses. Int J Environ Res Public Health 2021. Przegląd systematyczny i metaanaliza (13 badań; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34769778/
22. Lauersen JB, Bertelsen DM, Andersen LB. The effectiveness of exercise interventions to prevent sports injuries: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Br J Sports Med 2014;48(11):871–877. Przegląd systematyczny i metaanaliza (25 RCT, 26 610 osób; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24100287/
23. Green B, Bourne MN, van Dyk N, Pizzari T. Recalibrating the risk of hamstring strain injury (HSI): A 2020 systematic review and meta-analysis of risk factors for index and recurrent hamstring strain injury in sport. Br J Sports Med 2020;54(18):1081–1088. Przegląd systematyczny i metaanaliza (tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32299793/
24. Ekstrand J, Healy JC, Waldén M, Lee JC, English B, Hägglund M. Hamstring muscle injuries in professional football: the correlation of MRI findings with return to play. Br J Sports Med 2012;46(2):112–117. Badanie obserwacyjne (kohorta; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22144005/ (DOI: 10.1136/bjsports-2011-090155)
25. Ekstrand J, Askling C, Magnusson H, Mithoefer K. Return to play after thigh muscle injury in elite football players… (wdrożenie i walidacja klasyfikacji Munich). Br J Sports Med 2013. Badanie obserwacyjne (kohorta, 393 urazy; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23645834/
26. Wangensteen A i wsp. MRI does not add value over and above patient history and clinical examination in predicting time to return to sport after acute hamstring injuries: a prospective cohort of 180 male athletes. Br J Sports Med 2015. Badanie obserwacyjne (kohorta; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26305004/
27. Hamilton B, Tol JL, Almusa E, Boukarroum S, Eirale C, Farooq A, Whiteley R, Chalabi H. Platelet-rich plasma does not enhance return to play in hamstring injuries: a randomised controlled trial. Br J Sports Med 2015. RCT (n = 90; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26136179/
28. Reurink G, Goudswaard GJ, Moen MH, Weir A, Verhaar JA, Bierma-Zeinstra SM, Maas M, Tol JL; Dutch HIT-study Investigators. Rationale, secondary outcome scores and 1-year follow-up of a randomised trial of platelet-rich plasma injections in acute hamstring muscle injury: the Dutch Hamstring Injection Therapy study. Br J Sports Med 2015;49(18):1206–1212. RCT wieloośrodkowe, podwójnie zaślepione (n = 80; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25940636/ (DOI: 10.1136/bjsports-2014-094250)
29. Grassi A, Napoli F, Romandini I, Samuelsson K, Zaffagnini S, Candrian C, Filardo G. Is Platelet-Rich Plasma (PRP) Effective in the Treatment of Acute Muscle Injuries? A Systematic Review and Meta-Analysis. Sports Med 2018. Przegląd systematyczny i metaanaliza (6 RCT, 374 pacjentów; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29363053/
30. Nakagawa H, Krochmal P, Thomas I, Rabinowitz JB, Kruse RC, Bowers R, Sussman WI. Effects of percutaneous platelet-rich plasma injection on return-to-play after acute hamstring muscle injury: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med 2026. Przegląd systematyczny i metaanaliza (6 RCT, 277 pacjentów; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41708276/
31. Bensa A, Fattini Fellini G, Boffa A, Grassi A, Samuelsson K, Filardo G. Platelet-Rich Plasma Accelerates the Return to Sport in Athletes with Acute Muscle Injuries: A Systematic Review and Statistical Fragility Index-Based Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Sports Med Open 2026;12(1):55. Przegląd systematyczny i metaanaliza (9 RCT, 474 pacjentów; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42120624/
32. Morelli KM, Brown LB, Warren GL. Effect of NSAIDs on Recovery From Acute Skeletal Muscle Injury: A Systematic Review and Meta-analysis. Am J Sports Med 2018;46(1):224–233. Przegląd systematyczny i metaanaliza (41 badań, ludzie i zwierzęta; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28355084/ (DOI: 10.1177/0363546517697957)
33. Green B, Pizzari T. Calf muscle strain injuries in sport: a systematic review of risk factors for injury. Br J Sports Med 2017. Przegląd systematyczny (10 badań; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28259848/
34. Green B, McClelland JA, Semciw AI, Schache AG, McCall A, Pizzari T. The Assessment, Management and Prevention of Calf Muscle Strain Injuries: A Qualitative Study of the Practices and Perspectives of 20 Expert Sports Clinicians. Sports Med Open 2022;8:10. Badanie jakościowe (wywiady z 20 ekspertami; otwarte ok. 54% tekstu). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8761182
35. Pagan-Rosado R, Troyer W, Rosario-Concepcion R, Feaster B, Encalada S, Kindle B, Pedret C. Calf Strains in Athletes: A Narrative Review of Management, Injury Grading, and Return to Sport. Sports Med Open 2025;11:158. Przegląd narracyjny (11 prac). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12701110 (DOI: 10.1186/s40798-025-00960-4)
36. Hölmich P, Uhrskou P, Ulnits L, Kanstrup IL, Nielsen MB, Bjerg AM, Krogsgaard K. Effectiveness of active physical training as treatment for long-standing adductor-related groin pain in athletes: randomised trial. Lancet 1999;353(9151):439–443. RCT (n = 68; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9989713/ (DOI: 10.1016/S0140-6736(98)03340-6)
37. Harøy J, Clarsen B, Wiger EG, Øyen MG, Serner A, Thorborg K, Hölmich P, Andersen TE, Bahr R. The Adductor Strengthening Programme prevents groin problems among male football players: a cluster-randomised controlled trial. Br J Sports Med 2019;53(3):150–157. RCT klastrowe (652 zawodników; tylko abstrakt). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29891614/
38. NHS. Deep vein thrombosis (DVT): symptoms and when to get urgent help. Strona instytucji. https://www.nhs.uk/conditions/deep-vein-thrombosis-dvt/

Weryfikacja

• zgodne – Askling 2013 [1]: 75 zawodników (37 L, 38 C), powrót 28 (SD 15, 8–58) vs 51 dni (SD 21, 12–94), uraz „typu rozciągnięcia” 43 vs 23 (L) i 74 vs 41 dni (C), 1 nawrót w C; potwierdzone w abstrakcie PubMed oraz w przeglądzie [7] (28 ± 15 vs 51 ± 21); ponowne otwarcie strony PubMed przerwał komunikat o ciasteczkach, więc to dwa niezależne odczyty, nie trzy.
• zgodne – Askling 2014 [2]: 56 sportowców (28 + 28), 49 (SD 26, 18–107) vs 86 dni (SD 34, 26–140), 2 nawroty w C, proksymalne wolne ścięgno 73 vs 31 (L) i 116 vs 63 dni (C); test H: niepewność 29% (L) vs 68% (C) potwierdzone w przeglądzie [7].
• poprawione – Askling 2014 [2]: było „ocena PEDro 4/10, brak zaślepienia oceniającego”, jest: usunięto (informacja pochodziła ze streszczenia wyszukiwarki, nie z otwartej strony).
• zgodne – Heiderscheit 2010 [3]: fazy I–III z kryteriami przejścia, dawki ćwiczeń, kryteria powrotu (4 powtórzenia maks. przy 90° i 15°, deficyt < 5% stosunku ekscentryczny dwugłowy/koncentryczny czworogłowy, symetria kąta szczytowego momentu), opis nawrotów (ok. 1/3, największe ryzyko w pierwszych 2 tygodniach, nawrót ok. 2 razy dłużej), medianę 16 tygodni (6–50) vs 50 tygodni (30–76), wyniki Sherry & Best (55%/0% po 2 tygodniach, 70%/8% po roku); otwarto ok. 68% tekstu.
• zgodne – Ekstrand 2012 [24]: 23 zespoły, 516 urazów, 58% MRI, stopnie 0/1/2/3 = 13/57/27/3%, przerwa 8 ± 3, 17 ± 10, 22 ± 11, 73 ± 60 dni, dwugłowy 83%, półbłoniasty 11%, półścięgnisty 5%, nawroty 34/207 (16%).
• zgodne – Wangensteen 2015 [26]: 180 mężczyzn, MRI do 5 dni, skorygowane R² 0,290 → 0,318 (2,8% dodatkowej zmienności), wniosek „brak podstaw do rutynowego MRI”; poprawione sformułowanie: ból przy zginaniu kolana pod oporem wypadł z modelu po dodaniu MRI, a ból w skali VAS to „maksymalny”, nie „szczytowy”.
• zgodne – Green 2020 [23]: 78 badań, 71 324 sportowców, 8319 urazów (967 nawrotów), wiek SMD 1,6, wcześniejszy uraz RR 2,7, świeży RR 4,8, ACL RR 1,7, łydka RR 1,5.
• zgodne – Hickey 2020 [9]: 43 mężczyzn (22 vs 21), mediana 15 (CI 13–17) vs 17 dni (CI 11–24), p = 0,37, siła +15% (CI 1–28% w momencie powrotu i 1–29% po 2 miesiącach), długość włókien +0,91 cm, po 2 nawroty; abstrakt nie definiuje granic bólu ani ćwiczeń; poprawiono okres nawrotów („od klirensu do 6 miesięcy”).
• zgodne – Paton 2023 [14]: 46 zaproszonych/35 odpowiedzi w 1. rundzie, 112/99 (88,2%) w 2. rundzie, 89,8% (indywidualizacja i dopasowanie do wymagań gry), 85,5% (kryterium braku bólu dla sprintu), brak zgody: elastyczność 40%, siła 66,1%, adiuwanty 68,9%; dodano numer tomu i stron (57(5):278–291) oraz DOI.
• zgodne – przegląd Aali 2026 [7]: dawki NHE (Ribeiro-Alvares 4 tyg. 2×/tyg. 3×6 → 3×10; Delahunt 6 tyg. 15 sesji 2×6 → 3×10; Adıgüzel 8 tyg. 2×/tyg. 2×5 → 3×10), Alonso-Fernandez 2022 (n = 28, 14 w L-protokole, 8 tygodni, codziennie lub co drugi dzień, 3 serie × 4–12 powtórzeń, zakres zgięcia biodra +13,22%, zysk zniknął po 4 tygodniach przerwy), nazwy ćwiczeń L-protokołu (Extender, Diver, Glider).
• poprawione – Aali 2026 [7]: było „Silder 2013: NHE 3 razy w tygodniu, 2 × 6–8 do 3 × 10” jako dawka NHE; jest: tabela przeglądu podaje 3 sesje tygodniowo i serie ekscentryczne od 2 × 6–8 do 3 × 10 w szerszym programie z plyometrią i sprintem, a nordic jest tylko przykładem; dodano też, że tekst przeglądu mówi o 4 RCT klastrowych, a jego tabele wskazują 3.
• poprawione – Reurink 2015 [28]: było „pełnego tytułu nie odczytałem”, jest: pełny tytuł, tom i strony (49(18):1206–1212) oraz DOI; potwierdzono 80 sportowców, HR 0,89 (CI 0,38–2,13; p = 0,80), brak korzyści w czasie powrotu, nawrotach i pomiarach subiektywnych, klinicznych i MRI.
• poprawione – Nakagawa 2026 [30]: było tytuł obcięty, jest pełny tytuł (a systematic review and meta-analysis); liczby (6 RCT, 277 pacjentów, 21,4 vs 30,0 dnia, MD −8,6 dnia, p = 0,045, I² = 94,1%, nawroty 15% vs 16%) zgodne, przy czym podany w abstrakcie przedział ufności (−3,04 do −0,03) nie zawiera różnicy −8,6 dnia, więc przedziału nie przytaczam.
• poprawione – Bensa 2026 [31]: było tytuł obcięty, jest pełny tytuł i dane wydawnicze (Sports Med Open 2026;12(1):55); 9 RCT, 474 pacjentów, ocena ryzyka błędu (4 niskie, 5 wysokie), próg fragilności nawrotów 5 i GRADE „ograniczona” zgodne; abstrakt nie podaje jednostek różnicy (MD 7,5; w badaniach dwugłowego 7,5; w badaniach podwójnie zaślepionych 8,8), więc w raporcie nie podaję liczby dni.
• zgodne – Hamilton 2015 [27]: 90 zawodowych mężczyzn, trzy grupy (PRP, PPP, brak zastrzyku), PRP vs PPP −5,7 dnia (CI −10,1 do −1,4; p = 0,01), PRP vs brak zastrzyku −2,9 (CI −7,2 do 1,4; p = 0,19), bez różnic w nawrotach, wniosek „brak korzyści ponad intensywną rehabilitację”; w abstrakcie literówka w przedziale PPP vs brak zastrzyku, której nie przytaczam.
• zgodne – Petersen 2011 [17] i van der Horst 2015 [18]: liczby zgodne z abstraktami oraz z przeglądem [7] (3,8 vs 13,1 na 100 zawodnikosezonów, RR 0,293; OR 0,282, zgodność 91%).
• zgodne – Vermeulen 2022 [10]: 90 mężczyzn, mediana 23 vs 33 dni, HR 0,95 (CI 0,56–1,60; p = 0,84); podpis rysunku podaje inne HR (1,15; 0,72–1,84), czego abstrakt nie wyjaśnia.
• zgodne – Van Dyk 2019 [19] (RR 0,49 / 0,52 / 0,55), Impellizzeri 2021 [20] (RR 0,56 i 0,59; przedziały predykcji), Lauersen 2014 [22] (25 RCT, 26 610 osób, RR rozciągania 0,963, siły 0,315), Ripley 2021 [21] (13 badań, log OR −0,61; zgodność p = 0,203), Sherry & Best 2004 [12] (24 osoby; 6/11 vs 0/13 po 2 tygodniach; 7/10 vs 1/13 po roku), Mendiguchia 2017 [13] (48 piłkarzy; nawroty 6 vs 1), Silder 2013 [11] (31/29/25; 4 nawroty), Pas 2015 [4] (10 RCT, 526 osób, HR 3,22), Jankaew 2023 [6], Hickey 2017 [8], Zambaldi 2017 [15], van der Horst 2017 [16], Morelli 2018 [32].
• zgodne – Green & Pizzari 2017 [33], Hölmich 1999 [36] (68 sportowców; 23 vs 4; OR 12,7), Harøy 2019 [37] (652 piłkarzy, 13,5% vs 21,3%, OR 0,59), Ekstrand 2013 [25], Grassi 2018 [29] (6 RCT, 374 pacjentów), NHS [38].
• nie do sprawdzenia – Abdulridha 2025 [5]: liczby z abstraktu są wewnętrznie niespójne (wartość punktowa poza własnym przedziałem), więc kierunek wyniku jest zgodny z innymi źródłami, a wielkość efektu nie jest przytaczana jako pewna.
• nie do sprawdzenia – Green 2022 [34] i Pagan-Rosado 2025 [35]: otwarto odpowiednio ok. 54% i całość tekstu głównego; dawki i kryteria pochodzą z wypowiedzi pojedynczych ekspertów (Green 2022) lub z przeglądu narracyjnego opartego na 11 pracach (Pagan-Rosado 2025), nie z badań skuteczności; odsetek 6–20% zakrzepicy przy urazie łydki to liczba z przeglądu, nie sprawdzono pracy źródłowej.
• nie do sprawdzenia – London Consensus część 1 i 2 (BJSM 2023) oraz zasady PEACE & LOVE (Dubois i Esculier 2020): nie otwarto treści (część 1 i 2 niedostępne, PubMed bez abstraktu dla PEACE & LOVE), dlatego nie są na liście źródeł; wskazania do operacji opisano wyłącznie według Heiderscheita [3].