Cynk na przeziębienie: pastylki, dawki, skutki uboczne: pełny raport

Wniosek

Cynk w pastylkach do ssania ma najlepiej udokumentowany, ale niepewny efekt. Najnowszy przegląd Cochrane (Nault i wsp., 2024) wskazuje, że u osób, które już mają przeziębienie, cynk może skrócić je średnio o ok. 2,4 dnia, lecz przedział ufności jest szeroki (od ok. 0,5 do 4,2 dnia), pewność dowodów jest niska, a wyniki badań bardzo się różnią [1]. Po usunięciu badań z niejasnym sposobem losowania zostały 3 badania (482 osoby) i różnica spadła do ok. 0,6 dnia, bez istotności statystycznej [1]. Z tym przeglądem polemizują Hemilä i Chalker (2024), autorzy wcześniejszych, bardziej optymistycznych metaanaliz: według ich przeliczenia samych pastylek u dorosłych przeziębienie jest krótsze o ok. 37% [2][3]. To spór o metodykę, a nie rozstrzygnięcie. Badanie z Finlandii (2020), którego autorem jest też Hemilä, nie wykazało skuteczności pastylek [5]. W zapobieganiu przeziębieniom cynk prawdopodobnie niewiele pomaga [1]. Dawki użyte w badaniach na pastylkach są kilkakrotnie wyższe niż limit dla suplementów w UE i nie są zaleceniem [15][16]. Preparatów cynku do nosa lepiej unikać z powodu opisanych przypadków utraty węchu [10][11][12][13].

Poziom dowodów

B (dla pastylek w leczeniu przeziębienia).

• Są przeglądy systematyczne i metaanalizy badań z losowym przydziałem, ale ich wnioski się różnią: Cochrane 2024 ocenił pewność dowodów jako niską przy bardzo dużym zróżnicowaniu wyników między badaniami [1]; Hemilä i Chalker pokazują wyraźniejszy efekt, ale to krytyka przeglądu napisana przez autorów wcześniejszych pozytywnych metaanaliz [2][3][4].
• Badanie z 2020 r. z mniejszą dawką pastylek nie potwierdziło skuteczności; jest podwójnie zaślepione, ale małe (88 osób, które zachorowały) [5].
• Profilaktyka: C/D (Cochrane: brak wyraźnego efektu, pewność niska [1]; inny przegląd, Hunter 2021, dał częściowo pozytywny wynik, ale łączył różne postacie cynku i drogi podania [6]).
• Bezpieczeństwo preparatów cynku do nosa: C (opisy przypadków i zgłoszenia do FDA, brak badań porównawczych) [10][11][12][13].
• Cynk a COVID-19: D/C (jedno badanie bez efektu, przerwane wcześniej) [14].

Ograniczenia tego raportu: nie udało się otworzyć stron NIH Office of Dietary Supplements (blokada 403), oryginalnego komunikatu FDA z 2009 r. ani NICE CKS. Zapis FDA o zgłoszeniach utraty węchu pochodzi z projektu wytycznych FDA z 2019 r. [13]. Interakcje z lekami pochodzą z kopii ChPL spoza oficjalnego rejestru (patrz „Bezpieczeństwo"). Nie sprawdziłem finansowania większości badań.

Co mówią badania

Najnowszy przegląd Cochrane (2024)

• Przegląd opublikowany w maju 2024 r.: 34 badania z losowym przydziałem, 8 526 osób (15 o zapobieganiu, 19 o leczeniu; 22 u dorosłych, 12 u dzieci). Połowa badań (17) dotyczyła pastylek [1].
• Leczenie: skrócenie przeziębienia średnio o 2,4 dnia (przedział ufności 0,5-4,2 dnia; 8 badań, 972 osoby), ale pewność niska, a wyniki bardzo różne w poszczególnych badaniach [1]. Gdy usunięto badania z niejasnym sposobem losowania, zostały 3 badania (482 osoby) i różnica zmalała do ok. 0,6 dnia (-0,57; przedział -1,30 do 0,16), czyli przestała być istotna [1]. Niejasny sposób losowania miało 19 z 34 badań [1]. To pokazuje, jak kruchy jest wynik.
• Zapobieganie: ryzyko zachorowania o ok. 7% mniejsze (9 badań, 1 449 osób), ale przedział ufności obejmuje „brak różnicy" (0,85-1,01); pewność niska [1].
• Czas trwania przeziębienia u tych, którzy mimo cynku zachorowali (badania profilaktyczne): różnica ok. 0,6 dnia, bez istotności (3 badania, 740 osób), pewność umiarkowana [1].
• Dawka i droga podania: autorzy nie znaleźli istotnej różnicy w czasie trwania choroby między pastylkami a preparatami do nosa ani między dawkami większymi i mniejszymi niż 85 mg na dobę (podgrupy po 4 badania, niska moc porównania) [1]. Dawki glukonianu w pastylkach w badaniach leczniczych to 45-276 mg na dobę przez 7-21 dni (dawka z badania, nie zalecenie) [1].
• Finansowanie: 17 z 34 badań miało powiązania z przemysłem albo nie podało źródła finansowania [1].
• Dzieci: skutki uboczne u dzieci były niewiele częstsze niż w placebo (patrz „Bezpieczeństwo"); skuteczności u dzieci przegląd nie rozstrzyga [1].

Spór o interpretację: kto twierdzi co

• Zespół Cochrane (Nault i wsp.) uznał, że cynk może skracać trwające przeziębienie, ale dowody są niepewne i niejednorodne [1].
• Hemilä i Chalker (2024), autorzy wcześniejszych pozytywnych metaanaliz, zarzucają przeglądowi m.in. zsumowanie pastylek (190 mg cynku na dobę) z preparatem do nosa (0,046 mg na dobę) oraz dzieci z dorosłymi. Po przeliczeniu samych pastylek u dorosłych (5 badań) wychodzi ok. 37% krótsze przeziębienie (przedział 27-46%) [2]. To komentarz krytyczny, a nie niezależna powtórka badań; autorzy deklarują brak finansowania i konfliktu interesów [2].
• Metaanaliza Hemilä z 2017 r. (7 badań, 575 osób, pastylki): przeziębienie krótsze o 33% (przedział 21-45%). Octan cynku: 40% krócej (3 badania), glukonian: 28% (4 badania), ale różnica między solami nie była istotna. Badania z niższą i z najwyższą dawką dały podobny wynik (33% i 35%), więc większa dawka nie wydawała się lepsza [3].
• Analiza danych poszczególnych pacjentów z 3 badań z octanem cynku (199 osób): przeziębienie krótsze o ok. 2,7-2,9 dnia (przy średnio 7 dniach choroby). Efekt nie zależał od płci, wieku ani alergii [4]. To tylko trzy badania.
• Ważne ostrzeżenie: wcześniejsza wersja przeglądu Cochrane (Singh i Das, 2013) została następnie wycofana (nowelizacja z 2015 r. nosi w tytule „WITHDRAWN"), a komentarz tych samych autorów w JAMA z 2014 r. wycofano w 2016 r. Powodów wycofania nie ustaliłem. Dane z tych prac nie są tu przywoływane jako aktualne [7].

Badanie, które nie potwierdziło efektu

• Badanie z Finlandii (2020; 253 osoby, z czego 88 zachorowało, 87 w analizie głównej; autorem jest m.in. Hemilä): pastylki z octanem cynku, 13 mg cynku w sztuce, do 6 razy dziennie przez maksymalnie 5 dni od początku objawów. Autorzy napisali, że pastylki „nie były skuteczne": w ciągu 10 dni różnica w tempie wyzdrowienia nie była istotna (współczynnik 0,68; przedział 0,42-1,08). Przez 2 dni po zakończeniu stosowania osoby z cynkiem zdrowiały wolniej. Co najmniej jeden skutek uboczny zgłosiło 63% osób z cynkiem i 31% z placebo [5]. Badanie jest małe pod względem liczby osób, które zachorowały. Finansowanie podane w rekordzie: Academy of Finland, NordForsk i brytyjska Medical Research Council [5].

Inny przegląd (Hunter 2021)

• Szybki przegląd 28 badań (5 446 dorosłych; oceniano cynk doustny i do nosa; wyszukiwanie w 2020 r.): cynk zapobiegał ok. 5 zakażeniom dróg oddechowych na 100 osób na miesiąc (pewność umiarkowana). Przy leczeniu objawy ustępowały o ok. 2 dni wcześniej (pewność bardzo niska). Po 7 dniach o 19 osób na 100 mniej nadal miało objawy (pewność niska) [6]. Przegląd łączył różne postacie i drogi podania, a autorzy zaznaczają duże ryzyko błędów, małe próby i niejasną najlepszą dawkę [6].

Preparaty cynku do nosa i węch

• Badanie z 2003 r. (80 dorosłych, żel do nosa z glukonianem cynku, 4 razy dziennie): mediana choroby 4,3 dnia wobec 6 dni w placebo; działania niepożądane (głównie kłucie w nosie) podobne w obu grupach. Badanie nie opisywało węchu [8]. Analiza zbiorcza z 2009 r. nie wykazała istotnego efektu w 3. dniu i zaznaczyła „niezmierzone obawy" o trwałą utratę węchu [9].
• Opisy przypadków: seria 17 pacjentów (2006), którzy stracili węch po żelu do nosa z glukonianem cynku: pieczenie zaraz po aplikacji, utrata węchu w ciągu 48 godzin; u 7 z nich nie było wcześniej objawów przeziębienia [10]. Wcześniejsza praca (2004) opisała ciężkie osłabienie lub utratę węchu, w niektórych przypadkach długotrwałe lub trwałe [11]. Analiza z 2010 r. (25 pacjentów) uznała związek przyczynowy za uzasadniony [12].
• FDA: według projektu wytycznych z 2019 r. do 2009 r. agencja otrzymała ponad 130 zgłoszeń utraty węchu związanych z homeopatycznymi preparatami cynku do nosa i uznała, że przy stosowaniu zgodnie z ulotką ekspozycja jest znacząca, co budzi poważne obawy o bezpieczeństwo [13]. Zgłoszenia są spontaniczne, więc nie da się podać ryzyka na liczbę użytkowników. Oryginalnego komunikatu FDA z 2009 r. nie otworzyłem.
• W przeglądzie Cochrane 2024 badania z cynkiem do nosa nie zgłosiły utraty węchu, ale autorzy zaznaczają, że zgłaszanie skutków ubocznych było niejasne. W 4 badaniach z preparatami do nosa odnotowano 129 zgłoszeń bólu, podrażnienia lub wrażliwości nosa (71 w grupach z cynkiem, 58 w placebo) [1].

Cynk a COVID-19

• W randomizowanym badaniu u 214 dorosłych leczonych ambulatoryjnie (glukonian cynku 50 mg na dobę przez 10 dni, bez zaślepienia, przerwane z powodu małej szansy na wykazanie korzyści) czas do zmniejszenia objawów o połowę wynosił 5,9 dnia z cynkiem i 6,7 dnia w grupie zwykłej opieki; różnica nieistotna [14]. W przeglądzie Hunter 2021 żadne badanie nie dotyczyło bezpośrednio SARS-CoV-2 [6]. Dobrych dowodów, że cynk pomaga w COVID-19, nie ma.

Dawkowanie i stosowanie

Żadne oficjalne źródło z tych, które otworzyłem, nie zaleca konkretnej dawki cynku na przeziębienie. NHS w opisie przeziębienia w ogóle nie wymienia cynku [18]. Ten raport nie podaje schematu dawkowania na przeziębienie. Liczby z badań (w sekcji „Co mówią badania") to dawki z badań, nie zalecenia.

• Dawki w badaniach na pastylkach są kilkakrotnie wyższe niż limit dla suplementów w UE (25 mg na dobę, patrz tabela niżej) i nie są zaleceniem [3][15][17].
• Moment rozpoczęcia: starsze, wycofane wersje przeglądów sugerowały start w ciągu 24 godzin od objawów [7]. Czy start w pierwszej dobie ma znaczenie, nie udało się potwierdzić w otwartych źródłach (Cochrane 2024 nie podaje takiego porównania w otwartych fragmentach). Nie sprawdzono.
• Czas stosowania: w badaniach od kilku dni do ok. 3 tygodni [1]. Brak oficjalnych wytycznych, jak długo można je bezpiecznie stosować.
• W pastylce liczy się cynk elementarny, nie masa soli; zawartość podaje producent. Substancje takie jak kwas cytrynowy mogą wiązać cynk i zmniejszać jego uwalnianie, co sugerują Hemilä i Chalker (to ich hipoteza) [2].
• Cochrane nie porównywał osobno pastylek z tabletkami do połknięcia i syropami; tabletki w badaniach dotyczyły wyłącznie profilaktyki [1].
• Dzieci, ciąża, karmienie, choroby przewlekłe, stałe leki: skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą. W kopii ChPL leku z siarczanem cynku zaleca się „szczególną ostrożność" w ciąży, a w okresie karmienia piersią nie zaleca się stosowania (kopia spoza oficjalnego rejestru, nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze) [21].

Górne limity spożycia cynku (całkowite, z żywności i suplementów)

• Limity dotyczą stałego, codziennego przyjmowania przez miesiące, a nie krótkiej kuracji. IOM zaznacza, że limit nie ma zastosowania do osób przyjmujących cynk pod nadzorem lekarza [16].
• Dzienna norma w Polsce (2020): 11 mg dla mężczyzn i 8 mg dla kobiet od 19 lat; średnie zapotrzebowanie 9,4 i 6,8 mg [20]. Nie sprawdziłem, czy normy z 2024 r. zmieniły te wartości.
• Dawki z pastylek w badaniach są kilkakrotnie wyższe niż limit UE i wyższe niż limit USA (dawka z badania, nie zalecenie). Opinia SCF zauważa, że wyraźne objawy niedoboru miedzi (niedokrwistość, spadek liczby neutrofili, zaburzenia odporności) pojawiają się dopiero po długim przyjmowaniu ponad 150 mg na dobę, a przy 53 mg na dobę (z wystarczającą ilością miedzi w diecie) nie wykryto zaburzeń miedzi w badaniach trwających 90 dni; przy 40 mg na dobę w badaniu 14-tygodniowym też nie. Jednocześnie krótkie badania bilansowe wskazywały wpływ na zatrzymywanie miedzi już od ok. 18 mg na dobę [15]. Żaden z tych dokumentów nie wskazuje „bezpiecznego" zakresu dla kuracji kilkudniowej, więc takiej liczby nie podaję.
• Hemilä i Chalker piszą, że dawki z badań na pastylkach stosowane przez 1-2 tygodnie raczej nie powodują poważnych szkód długoterminowych [2]. To opinia autorów, nie stanowisko instytucji.

Formy i porównania

• Octan vs glukonian w pastylkach: octan: 40% krótsze przeziębienie, glukonian 28%, ale różnica nieistotna (małe liczby badań) [3]. Cochrane: glukonian wystąpił w 11 z 17 badań z pastylkami, octan w 7 (2 badania miały obie sole) [1].
• Pastylki vs preparaty do nosa: Cochrane nie znalazł istotnej różnicy w skuteczności (słaba moc porównania) [1]. Dawka cynku w preparatach do nosa to ok. 0,05-2,1 mg na dobę, tysiące razy mniej niż w pastylkach, a mimo to pojedyncze badania pokazały skrócenie choroby [1][8][9]. Jednocześnie preparaty do nosa wiążą się z ryzykiem utraty węchu (patrz „Co mówią badania").
• Tabletki do połknięcia, syropy, kapsułki: w przeglądzie Cochrane było 17 badań z innymi postaciami niż pastylki (5 z preparatami do nosa, 5 z tabletkami, 4 z syropem, 3 z proszkiem, 1 z kapsułkami), ale nie porównywano ich osobno z pastylkami [1]. Porównania „pastylka vs połknięcie" w otwartych źródłach nie znalazłem. Nie sprawdzono, co na ten temat pisze NIH ODS (strona zablokowana).
• Dodatki: kwas cytrynowy i inne substancje wiążące cynk mogą zmniejszać ilość wolnych jonów (hipoteza z literatury Hemilä) [2].
• Preparaty złożone (cynk + witaminy lub zioła) nie były uwzględniane w przeglądzie Cochrane [1].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Najczęstsze skutki uboczne

• Cochrane: przy leczeniu przeziębienia skutków ubocznych (niegroźnych) było o ok. jedną trzecią więcej niż w placebo (ryzyko względne 1,34; pewność umiarkowana); najczęściej zmiana smaku i dolegliwości żołądkowe [1]. U dorosłych ryzyko o ok. 40% wyższe, u dzieci niewiele (11% wyższe, nieistotnie) [1]. Przy wyższych dawkach z badań (powyżej 85 mg na dobę) ryzyko było wyższe niż przy niższych, choć różnica nie była istotna [1]. W badaniach z preparatami do nosa wzrost nie był istotny [1].
• Hunter: niegroźne skutki uboczne częstsze z cynkiem; na każde 7 osób jedna dodatkowa osoba miała taki skutek (pewność umiarkowana) [6].
• Poważnych skutków ubocznych w badaniach leczniczych nie zgłoszono [1][6]. W badaniach profilaktycznych wynik był niepewny (3 badania) [1].
• W kopii ChPL leku z siarczanem cynku: po dużych dawkach zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, niestrawność, zgaga), ból głowy, metaliczny smak (kopia spoza oficjalnego rejestru, nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze) [21].

Niedobór miedzi przy długim stosowaniu dużych dawek

• Nadmiar cynku zaburza wchłanianie miedzi; przy długim przyjmowaniu dużych dawek opisano niedokrwistość, spadek liczby białych krwinek (neutropenię) i zaburzenia odporności [15][19]. Kopia ChPL podaje objawy: gorączka, dreszcze, ból gardła (spadek białych krwinek), owrzodzenia w jamie ustnej, zmęczenie i osłabienie (niedokrwistość), i zaleca kontrolę cynku i miedzi we krwi przy długim stosowaniu (nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze) [21].

Interakcje z lekami (nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze) Informacje pochodzą z kopii ChPL leku z siarczanem cynku (45 mg, tabletki; wersja polska z 2023 r.) hostowanej poza oficjalnym rejestrem URPL; w oficjalnym rejestrze ich nie sprawdzono, dlatego nie podaję odstępów czasowych [21].

• Tetracykliny (antybiotyki): cynk może zmniejszać ich wchłanianie.
• Preparaty miedzi i żelaza: w dużych dawkach mogą wpływać na wchłanianie cynku (i odwrotnie).
• Penicylamina i inne substancje chelatujące: zmniejszają wchłanianie cynku.
• Leki moczopędne tiazydowe: zwiększają wydalanie cynku z moczem.
• Pokarmy bogate w błonnik, fosforany i fityniany (otręby, nabiał, pieczywo pełnoziarniste): mogą zmniejszać wchłanianie cynku.
• Chinolony (inna grupa antybiotyków): nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze.
• Przy stałych lekach zapytaj farmaceutę o odstępy między dawkami; ten raport ich nie podaje.

Preparaty do nosa

• Patrz sekcja „Co mówią badania": opisano utratę węchu, w niektórych przypadkach długotrwałą lub trwałą [10][11][12][13]. Nie ma uzasadnionego powodu, by sięgać po ten typ preparatu; w razie utraty węchu po użyciu przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza.

Kiedy do lekarza (czerwone flagi); w stanie zagrożenia życia dzwoń 112

• Dzwoń pod 112 przy nagłej, silnej duszności, silnym bólu w klatce piersiowej, zasłabnięciu lub splątaniu, zwłaszcza gdy wystąpią w trakcie infekcji lub po zażyciu preparatu (ogólna zasada bezpieczeństwa, nie wynika z badań o cynku).
• NHS: do lekarza, gdy wysoka temperatura utrzymuje się ponad 3 dni, objawy się nasilają, pojawia się duszność lub ból w klatce piersiowej, objawy nie ustępują po 10 dniach, kaszel trwa ponad 3 tygodnie, gdy masz chorobę przewlekłą lub osłabioną odporność albo martwisz się o dziecko [18]. Przeziębienie zwykle ustępuje po 1-2 tygodniach [18].
• Utrata węchu po użyciu preparatu do nosa z cynkiem, ból i pieczenie w nosie po aplikacji: przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem; przy równoczesnych objawach alarmowych (duszność, silny ból w klatce piersiowej) dzwoń 112 [10][12].
• Przy dłuższym przyjmowaniu cynku w dużych dawkach: nieustępujące zmęczenie, bladość, częste infekcje, gorączka lub owrzodzenia w jamie ustnej (możliwy niedobór miedzi) [15][19][21].
• Silne wymioty, silny ból brzucha po pastylkach: przerwij i skonsultuj się z lekarzem.

Mity

• „Cynk skraca przeziębienie o 2-3 dni, to udowodnione." Najnowszy przegląd Cochrane ocenia pewność jako niską, a po usunięciu badań z niejasnym losowaniem różnica spadła do ok. 0,6 dnia i przestała być istotna; w badaniu z 2020 r. pastylki z mniejszą dawką nie zadziałały [1][5]. Hemilä i Chalker twierdzą, że efekt jest wyraźniejszy, ale to spór o metodykę [2].
• „Cynk chroni przed przeziębieniem." W przeglądzie Cochrane nie zmniejszył wyraźnie ryzyka zachorowania (pewność niska) [1]; wyniki innego przeglądu są lepsze, ale mniej wiarygodne [6].
• „Każda pastylka z cynkiem zadziała." Badania z pozytywnym wynikiem dotyczyły pastylek z wysoką dawką cynku, a pastylka z mniejszą dawką nie zadziałała [3][5]. Skład pastylki (np. kwas cytrynowy) może mieć znaczenie [2].
• „Im więcej cynku, tym lepiej." Metaanaliza nie wykazała, by najwyższe dawki z badań działały lepiej niż niższe, a skutków ubocznych przy wyższych dawkach było więcej (różnica nieistotna statystycznie) [1][3].
• „Preparaty cynku do nosa są bezpieczne, bo są »naturalne« lub »homeopatyczne«." FDA otrzymała ponad 130 zgłoszeń utraty węchu po takich produktach [13]; opisano przypadki długotrwałej lub trwałej utraty węchu [10][11].
• „Cynk leczy COVID-19." Jedyne badanie ambulatoryjne z randomizacją nie wykazało korzyści [14].
• „Cynk to pierwiastek naturalny, nie da się przedawkować." Przy długim stosowaniu dużych dawek grozi niedobór miedzi i niedokrwistość [15][19].

Źródła

1. Nault D, Machingo TA, Shipper AG, Antiporta DA, Hamel C, Nourouzpour S, Konstantinidis M, Phillips E, Lipski EA, Wieland LS. Zinc for prevention and treatment of the common cold. Cochrane Database Syst Rev, 2024;5:CD014914. Przegląd systematyczny i metaanaliza (34 badania, 8 526 osób). https://doi.org/10.1002/14651858.CD014914.pub2 ; abstrakt: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38719213/ ; pełny tekst: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11078591/ ; streszczenie: https://www.cochrane.org/evidence/CD014914/zinc-prevention-and-treatment-common-cold
2. Hemilä H, Chalker E. Shortcomings in the Cochrane review on zinc for the common cold (2024). Front Med, 2024;11:1470004. Komentarz krytyczny (autorzy wcześniejszych metaanaliz). https://doi.org/10.3389/fmed.2024.1470004 ; https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11521859/
3. Hemilä H. Zinc lozenges and the common cold: a meta-analysis comparing zinc acetate and zinc gluconate, and the role of zinc dosage. JRSM Open, 2017;8(5). Metaanaliza 7 badań, 575 osób. https://doi.org/10.1177/2054270417694291 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28515951/
4. Hemilä H, Petrus EJ, Fitzgerald JT, Prasad A. Zinc acetate lozenges for treating the common cold: an individual patient data meta-analysis. Br J Clin Pharmacol, 2016;82(5). Metaanaliza danych indywidualnych, 3 badania, 199 osób. https://doi.org/10.1111/bcp.13057 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27378206/
5. Hemilä H, Haukka J, Alho M, Vahtera J, Kivimäki M. Zinc acetate lozenges for the treatment of the common cold: a randomised controlled trial. BMJ Open, 2020;10(1):e031662. Badanie z losowym przydziałem, podwójnie zaślepione, 253 osoby (88 zachorowało). https://doi.org/10.1136/bmjopen-2019-031662 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31980506/
6. Hunter J, Arentz S, Goldenberg J, Yang G, Beardsley J, Myers SP, Mertz D, Leeder S. Zinc for the prevention or treatment of acute viral respiratory tract infections in adults: a rapid systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ Open, 2021;11(11):e047474. Szybki przegląd systematyczny, 28 badań. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2020-047474 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34728441/
7. Singh M, Das RR. Zinc for the common cold. Cochrane Database Syst Rev, 2013;(6):CD001364. Przegląd systematyczny; późniejsza wersja (2015) wycofana (tytuł „WITHDRAWN: Zinc for the common cold"), patrz https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25924708/ ; komentarz Das RR, Singh M, JAMA 2014;311(14):1440 wycofany w 2016 (JAMA 2016;316(24):2678; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28027374/). Cytowane wyłącznie jako ostrzeżenie; powodów wycofania nie ustalono (w rekordach ich nie podano). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23775705/
8. Mossad SB. Effect of zincum gluconicum nasal gel on the duration and symptom severity of the common cold in otherwise healthy adults. QJM, 2003;96(1):35-43. Badanie z losowym przydziałem, 80 osób. https://doi.org/10.1093/qjmed/hcg004 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12509647/
9. D'Cruze H, Arroll B, Kenealy T. Is intranasal zinc effective and safe for the common cold? A systematic review and meta-analysis. J Prim Health Care, 2009;1(2):134-139. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20690364/
10. Alexander TH, Davidson TM. Intranasal zinc and anosmia: the zinc-induced anosmia syndrome. Laryngoscope, 2006;116(2):217-220. Retrospektywna seria przypadków, 17 pacjentów. https://doi.org/10.1097/01.mlg.0000191549.17796.13 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16467707/
11. Jafek BW, Linschoten MR, Murrow BW. Anosmia after intranasal zinc gluconate use. Am J Rhinol, 2004;18(3):137-141. Opis przypadków. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15283486/
12. Davidson TM, Smith WM. The Bradford Hill criteria and zinc-induced anosmia: a causality analysis. Arch Otolaryngol Head Neck Surg, 2010;136(7):673-676. Przegląd przypadków (25 pacjentów) i literatury. https://doi.org/10.1001/archoto.2010.111 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20644061/
13. U.S. FDA. Drug Products Labeled as Homeopathic. Guidance for FDA Staff and Industry (projekt wytycznych, październik 2019; fragment o ponad 130 zgłoszeniach utraty węchu po homeopatycznych preparatach cynku do nosa do 2009 r.). https://www.fda.gov/media/131978/download (oryginalnego komunikatu z 2009 r. nie udało się otworzyć)
14. Thomas S, Patel D, Bittel B, i wsp. Effect of High-Dose Zinc and Ascorbic Acid Supplementation vs Usual Care on Symptom Length and Reduction Among Ambulatory Patients With SARS-CoV-2 Infection: The COVID A to Z Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open, 2021;4(2):e210369. Badanie z losowym przydziałem, bez zaślepienia, 214 osób. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2021.0369 ; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33576820/
15. Scientific Committee on Food (opinia z 5 marca 2002 r.) / European Food Safety Authority. Tolerable Upper Intake Levels for Vitamins and Minerals (zbiór, luty 2006), rozdział „Zinc", s. 191-198. Stanowisko instytucji. https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/efsa_rep/blobserver_assets/ndatolerableuil.pdf
16. Institute of Medicine (Food and Nutrition Board). Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. National Academies Press, 2001, rozdział 12 „Zinc". Stanowisko instytucji (podstawa limitu NIH). https://www.nationalacademies.org/read/10026/chapter/14
17. NHS. Vitamins and minerals: others (zinc). https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/others/
18. NHS. Common cold. https://www.nhs.uk/conditions/common-cold/
19. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H (red.). Normy żywienia dla populacji Polski. NIZP-PZH, Warszawa 2024 (rozdziały o cynku i UL, s. ok. 358-359, 367). https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-zywienia-dla-populacji-Polski-1-1.pdf
20. NCEZ. „Modny" mikroskładnik? Cynk (normy 2020: EAR 9,4 i 6,8 mg, RDA 11 i 8 mg). https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/modny-mikroskladnik-cynk/
21. Charakterystyka Produktu Leczniczego Zincteral, 45 mg, tabletki powlekane (siarczan cynku), pkt 4.4, 4.5, 4.6, 4.8; kopia wersji polskiej z 2023 r. hostowana poza oficjalnym rejestrem (nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze URPL, rejestry.ezdrowie.gov.pl, który nie był dostępny). https://storage.mtender.gov.md/get/ce2cd661-6d6c-4b97-9342-28b52f3b3ffd-1678188887456

Weryfikacja

• zgodne – [1] Cochrane 2024: 34 badania z losowym przydziałem, 8 526 osób, 15 o zapobieganiu i 19 o leczeniu (abstrakt, PubMed/Europe PMC).
• zgodne – [1] leczenie: skrócenie o 2,37 dnia (przedział -4,21 do -0,53; 8 badań, 972 osoby), pewność niska, bardzo duża niejednorodność (I2 97%).
• zgodne – [1] analiza wrażliwości bez badań z niejasnym losowaniem: 3 badania, 482 osoby, -0,57 dnia (przedział -1,30 do 0,16), nieistotne (pełny tekst, PMC).
• zgodne – [1] profilaktyka: RR 0,93 (0,85-1,01), 9 badań, 1 449 osób, pewność niska; czas trwania u zachorowałych -0,63 dnia, 3 badania, 740 osób, pewność umiarkowana; skutki uboczne w leczeniu RR 1,34 (1,15-1,55), pewność umiarkowana.
• zgodne – [1] 17 z 34 badań z powiązaniami z przemysłem lub bez informacji o finansowaniu; 17 badań z pastylkami; podgrupy dawka/droga bez istotnej różnicy w czasie choroby; skutki uboczne dorośli RR 1,40, dzieci RR 1,11, >85 mg RR 1,54 vs <85 mg RR 1,20 (różnica nieistotna, p=0,11) [1].
• poprawione – [1] było „skrócenie o ok. 2 dni" (Wniosek), jest „ok. 2,4 dnia, przedział 0,5-4,2 dnia"; było „po usunięciu badań... pół dnia" (bez źródła liczb), jest „ok. 0,6 dnia (-0,57; przedział -1,30 do 0,16)".
• poprawione – [1] było „glukonian w 9 z 17 badań z pastylkami, octan w 5", jest „glukonian w 11, octan w 7 (2 badania miały obie sole)".
• poprawione – [1] było „17 badań z tabletkami, syropami i kapsułkami (m.in. 5 tabletek, 4 syropy)", jest „17 badań z innymi postaciami: 5 do nosa, 5 tabletek (tylko profilaktyka), 4 syropy, 3 proszki, 1 kapsułki".
• poprawione – [1] było „129 przypadków bólu lub podrażnienia nosa", jest „129 zgłoszeń w 4 badaniach (71 z cynkiem, 58 z placebo)".
• poprawione – [1] było „dawki glukonianu 45-276 mg na dobę przez 4,5-21 dni", jest „w badaniach leczniczych 45-276 mg na dobę, 7-21 dni" (4,5-7 dni dotyczyło profilaktyki).
• poprawione – [1] usunięto: „wyszukiwanie do czerwca 2023" i „jedno badanie u dzieci z prawidłowym poziomem cynku nie wykazało różnicy" (nie potwierdzono w źródle).
• zgodne – [2] Hemilä i Chalker 2024, Front Med 11:1470004: zarzuty (190 mg vs 0,046 mg na dobę, dzieci z dorosłymi), 37% dla pastylek u dorosłych w 5 badaniach (przedział 27-46%), hipoteza o kwasie cytrynowym, deklaracja braku finansowania; opinia o braku poważnych szkód przy dawkach z badań stosowanych 1-2 tygodnie.
• zgodne – [3] Hemilä 2017: 7 badań, 575 osób, 33%, octan 40% (3 badania), glukonian 28% (4 badania), różnica nieistotna; niższe dawki (5 badań) 33%, najwyższe (2 badania) 35%.
• zgodne – [3] przedział ufności 33% = 21-45% (abstrakt JRSM Open 2017, Europe PMC); inny raport w projekcie (cynk.md) podawał 18-48%, co jest błędne i zostało tam poprawione. Usunięto z tego raportu kryterium „ponad 75 mg na dobę" (nie sprawdzone w abstrakcie).
• zgodne – [4] Hemilä i wsp. 2016: 3 badania, 199 osób, skrócenie o 2,73 dnia (jednoetapowo) i 2,94 dnia (dwuetapowo), brak wpływu płci, wieku i alergii.
• zgodne – [5] badanie fińskie 2020: 253 randomizowane osoby, 88 zachorowało (87 w analizie), octan cynku 13 mg w pastylce, 6 razy dziennie do 5 dni, brak istotnej różnicy w tempie wyzdrowienia, wolniejsze zdrowienie 2 dni po zakończeniu, skutki uboczne 63% vs 31%.
• poprawione – [5] było „finansowanie: grant Medical Research Council", jest „Academy of Finland, NordForsk i MRC"; dodano, że autorem jest Hemilä (ten sam badacz co wcześniejsze pozytywne metaanalizy). Usunięto „moje wyliczenie" 78 mg na dobę z treści poza sekcją badań.
• zgodne – [6] Hunter 2021: 28 badań, 5 446 dorosłych, profilaktyka ok. 5 zakażeń na 100 osób na miesiąc (pewność umiarkowana), leczenie ok. 2 dni wcześniej (bardzo niska), 19 na 100 mniej objawów w 7. dniu (niska), NNH 7 (umiarkowana), brak badań SARS-CoV-2.
• poprawione – [6] usunięto „pastylki pod językiem nie zapobiegały zachorowaniu po celowym zakażeniu rinowirusem" oraz „nudności i podrażnienie jamy ustnej lub nosa" (nie potwierdzone w abstrakcie).
• zgodne – [7] Singh i Das: rekord 2015 „WITHDRAWN: Zinc for the common cold" (CD001364, 2015) oraz notyfikacja wycofania komentarza JAMA 2014 (JAMA 2016;316:2678); powody nie podane w rekordach.
• poprawione – [7] było: dane z wersji 2013 przywoływane jako wskazówka (start w ciągu 24 godzin, nudności 2 razy częstsze), jest: wersja cytowana wyłącznie jako ostrzeżenie; liczby z niej usunięto.
• zgodne – [8] Mossad 2003: 80 osób, żel do nosa, mediana 4,3 vs 6 dni, podobne działania niepożądane (kłucie), bez opisu węchu.
• zgodne – [9] D'Cruze 2009: nieistotny efekt w 3. dniu (RR 0,62; 0,18-2,19), „niezmierzone (unquantified) obawy" o trwałą anosmię.
• zgodne – [10] Alexander i Davidson 2006: 17 pacjentów, retrospektywna seria, utrata węchu w ciągu 48 godzin, 7 bez objawów infekcji.
• zgodne – [11] Jafek 2004: ciężkie osłabienie lub utrata węchu, w niektórych przypadkach długotrwała lub trwała. Liczby pacjentów w abstrakcie nie podano.
• zgodne – [12] Davidson i Smith 2010: 25 pacjentów, analiza kryteriów Bradforda Hilla uznała związek przyczynowy.
• zgodne – [13] FDA: ponad 130 zgłoszeń utraty węchu do 2009 r. przy preparatach homeopatycznych cynku do nosa (projekt wytycznych z października 2019); usunięto nazwę handlową i zdanie, że ostrzeżenie nie dotyczyło pastylek (oparte na relacjach prasowych, nie sprawdzono).
• zgodne – [14] COVID A to Z: 214 dorosłych, glukonian cynku 50 mg na dobę przez 10 dni, bez zaślepienia, przerwane z powodu małej szansy na korzyść, 5,9 vs 6,7 dnia, p=0,45 dla porównania wszystkich grup.
• zgodne – [15] SCF/EFSA: UL 25 mg na dobę, opinia z 5 marca 2002 r., NOAEL ok. 50 mg, współczynnik 2, dotyczy też ciąży i karmienia; wyraźne objawy niedoboru miedzi po długim przyjmowaniu ponad 150 mg; bilans miedzi przy 18,2 mg w krótkim badaniu.
• poprawione – [15] było „53 mg na dobę... w badaniach trwających do 14 tygodni", jest „53 mg przez 90 dni; 40 mg przez 14 tygodni".
• zgodne – [16] IOM 2001: UL 40 mg na dobę dla dorosłych (także ciąża i karmienie 19-50 lat), podstawa: spadek aktywności Cu,Zn-SOD w erytrocytach, LOAEL 60 mg, współczynnik 1,5; limit nie dotyczy osób pod nadzorem lekarza.
• zgodne – [17] NHS: nie przyjmować więcej niż 25 mg suplementów cynku na dobę bez zalecenia lekarza.
• zgodne – [18] NHS Common cold: brak zinku na stronie; progi wizyty u lekarza (ponad 3 dni gorączki, 10 dni, 3 tygodnie kaszlu); poprawa po 1-2 tygodniach.
• zgodne – [19] Normy żywienia 2024: UL 25 mg na dobę wg EFSA (także ciąża i karmienie), NOAEL ok. 50 mg, współczynnik 2.
• poprawione – [15][19][21] było „problemy neurologiczne" jako skutek nadmiaru cynku, jest usunięte (nie potwierdzono w otwartych źródłach); usunięto też „drętwienia" z czerwonych flag.
• zgodne – [20] NCEZ: EAR 9,4 i 6,8 mg; RDA 11 i 8 mg (normy 2020).
• nie do sprawdzenia – [21] interakcje (tetracykliny, miedź, żelazo, penicylamina, tiazydy, błonnik/fityniany/fosforany), objawy niedoboru miedzi, ostrożność w ciąży: potwierdzone tylko w kopii ChPL spoza oficjalnego rejestru URPL (rejestr niedostępny); odstępy 2 godzin usunięto.
• poprawione – [21] było „interakcji z chinolonami w tej ChPL nie ma", jest „chinolony: nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze" (kopia ChPL je wymienia, więc wcześniejsze zdanie było błędne).
• nie do sprawdzenia – moment rozpoczęcia w ciągu 24 godzin: wyłącznie z wycofanej wersji [7]; Cochrane 2024 [1] tego nie porównuje.
• nie do sprawdzenia – oryginalny komunikat FDA z 2009 r. i strony NIH ODS (blokada 403), NICE CKS; opinia o formach „pastylki i syropy a tabletki" z archiwalnej strony ODS usunięta z treści.
• nie do sprawdzenia – [7] powody wycofania Singh i Das (Cochrane 2015) oraz komentarza JAMA (2016) – w rekordach nie podano.
• nie do sprawdzenia – [19] strona z numerem „s. ok. 358-359, 367" podana orientacyjnie; wartość UL potwierdzona w tekście PDF.