Dieta przy przeziębieniu i grypie: co jeść, czego unikać: pełny raport

Wniosek

Żadna dieta nie leczy przeziębienia ani grypy: w dobrych badaniach nie ma dowodu, że jakieś jedzenie skraca chorobę, a przysłowie „karm przeziębienie, głodź gorączkę” nie ma solidnych podstaw w badaniach na ludziach [1]. Rozsądny plan wg dostępnych źródeł to regularnie pić (wskazówką jest jasny mocz), jeść to, na co masz ochotę, a w razie nudności, wymiotów lub biegunki (to zwykle inna choroba niż grypa) najpierw nawadniać się małymi łykami [12][13][14]. Najlepiej widoczne korzyści mają miód na kaszel u dzieci (powyżej 1. roku życia) i prawdopodobnie probiotyki w zapobieganiu infekcjom; rosół, czosnek i imbir mają dowody słabe albo żadne [2][5][7][11].

Poziom dowodów

C (dla całego tematu „dieta w trakcie infekcji”). Są pojedyncze, dobre przeglądy dla miodu (u dzieci, poziom B) i probiotyków (profilaktyka, poziom B), ale dla pytania „co jeść, żeby szybciej wyzdrowieć” przeważają małe badania, badania laboratoryjne, opinie i zalecenia ogólne. Dla picia płynów w infekcjach dróg oddechowych przegląd Cochrane nie znalazł żadnego badania z losowym przydziałem [10]. Dla mleka a „śluzu” są dobre, ale małe badania pokazujące brak związku (poziom C–D dla mitu) [8][9].

Co mówią badania

Czy „karmić przeziębienie, głodzić gorączkę”?

• Przegląd z 2024 r. (Sankararaman i wsp.) stwierdza, że badania kliniczne na ludziach, które rozdzielałyby potrzeby żywieniowe przy infekcji wirusowej i bakteryjnej, są ograniczone. Wnioski o tym, że niski poziom glukozy może chronić przy bakteryjnej sepsie, a szkodzić przy ciężkim zakażeniu wirusowym, pochodzą z badań na zwierzętach i dotyczą ciężkich zakażeń (posocznicy), nie zwykłego kataru. Autorzy piszą też, że potrzeby mogą zależeć od rodzaju drobnoustroju, wieku, stanu odżywienia, chorób współistniejących oraz fazy i ciężkości choroby. Probiotyki i prebiotyki wydają się obiecujące w infekcjach wirusowych i bakteryjnych [1]. To przegląd narracyjny (nie systematyczna metaanaliza), więc to opis stanu wiedzy, nie wytyczna.
• Przeglądu Cochrane ani pracy „Hayward” o żywieniu w przeziębieniu nie udało mi się znaleźć; nie opieram na niej żadnego twierdzenia.

Płyny

• Przegląd Cochrane (Guppy i wsp., wersja z 2011 r.) nie znalazł żadnego badania z losowym przydziałem, które sprawdzałoby, czy zalecenie „pij więcej” pomaga w ostrych infekcjach dróg oddechowych. Autorzy piszą, że nie ma dowodu ani za, ani przeciw. Niektóre badania obserwacyjne sugerują, że zwiększone picie w infekcjach dolnych dróg oddechowych (zapalenie oskrzeli, płuc) może szkodzić; autorzy wskazują, że w tych infekcjach rośnie wydzielanie hormonu antydiuretycznego [10]. Nie sprawdziłem, czy po 2011 r. ukazała się nowsza wersja z innymi wnioskami.
• Brytyjska służba zdrowia (NHS) zaleca przy przeziębieniu i grypie picie dużej ilości płynów, żeby uniknąć odwodnienia, bez podawania litrów; przy grypie wskazówką jest jasny lub jasnożółty mocz [12][13]. Objawy odwodnienia u dorosłych: pragnienie, suche usta, ból głowy, zawroty głowy, zmęczenie, rzadsze oddawanie ciemnego, mocno pachnącego moczu [15].

Rosół i zupa z kurczaka

• Saketkhoo 1978 (15 zdrowych dorosłych, bez infekcji): po łyku gorącego rosołu prędkość śluzu w nosie wzrosła z 6,9 do 9,2 mm na minutę (po 5 minutach), po gorącej wodzie z 6,2 do 8,4; po 30 minutach wartości wróciły do wyjściowych, a po zimnej wodzie śluz zwolnił (z 7,3 do 4,5 mm na minutę). Opór powietrza w nosie się nie zmienił. Autorzy łączą to głównie z parą wodną, a w rosole możliwe, że dodatkowo z zapachem lub smakiem [4]. Efekt krótki, mały i nie dowodzi skrócenia choroby.
• Rennard 2000: badanie laboratoryjne (in vitro, na komórkach w probówce) pokazujące, że zupa hamuje ruch neutrofili (komórek odpornościowych) w sposób zależny od stężenia; osobno hamowały go także warzywa i kurczak, a zupy z handlu bardzo się różniły siłą działania. To mechanizm, nie dowód u chorych. Streszczenie nie podaje wyników liczbowych [3].
• Przegląd systematyczny z 2025 r. (Lucas i wsp.): 4 badania, 342 dorosłych z ostrymi infekcjami dróg oddechowych, głównie zupy kurczakowe z warzywami; porównania z brakiem leczenia, wodą lub inną zupą. Wyniki: skromne zmniejszenie nasilenia objawów i skrócenie choroby o 1 do 2,5 dnia, w dwóch badaniach niższe wskaźniki stanu zapalnego we krwi (IL-6, TNF-α, CRP). Żadne badanie nie raportowało nieobecności w pracy ani samopoczucia; autorzy wskazują na potrzebę lepszych badań [2]. Nie sprawdziłem, jak duże były poszczególne badania ani kto je finansował.

Miód

• Przegląd Cochrane z 2018 r. (Oduwole i wsp.): 6 badań, 899 dzieci w wieku od 12 miesięcy do 18 lat z ostrym kaszlem. Miód prawdopodobnie łagodzi kaszel bardziej niż brak leczenia i niż placebo (średnia pewność dowodów), a w porównaniu z dekstrometorfanem (lek na kaszel) efekt był podobny (niska pewność). Przy podawaniu do 3 dni miód był skuteczniejszy niż placebo; po 3 dniach bez wyraźnej przewagi. Większość dzieci dostała miód tylko przez jedną noc. Autorzy piszą, że nie ma mocnych dowodów za ani przeciw. Dolegliwości żołądkowo-jelitowe: 12% przy miodzie wobec 11% przy placebo (średnia pewność); ogółem częstość działań niepożądanych nie różniła się między miodem a grupami kontrolnymi [5].
• Paul 2007: 105 dzieci w wieku 2–18 lat, jedna dawka miodu gryczanego na 30 minut przed snem; rodzice ocenili miód najlepiej, a dekstrometorfan nie był lepszy od braku leczenia. Ocena opierała się na ankiecie rodziców, a badanie było częściowo zaślepione i prowadzone w jednej poradni [6]. Ilości miodu nie sprawdzono.
• Dla dorosłych nie znalazłem w tym przeglądzie osobnych danych.

Czosnek

• Cochrane (Lissiman i wsp. 2014) uznał dowody za niewystarczające. Do przeglądu weszło tylko 1 badanie: 146 osób przez 12 tygodni dostawało suplement czosnku (180 mg alliciny dziennie) lub placebo; w grupie czosnku było 24 przeziębienia, w placebo 65, ale przeziębienia zgłaszały same osoby, a czas wyzdrowienia był zbliżony (4,63 wobec 5,63 dnia). Działania niepożądane: wysypka i zapach [7]. Nie sprawdziłem, kto sfinansował to badanie ani czy po 2014 r. ukazały się nowe, większe badania. To suplement alliciny, nie ząbek czosnku w obiedzie.

Imbir, kapsaicyna i ostre przyprawy

• Imbir: wyszukiwanie nie wskazało badań z losowym przydziałem u osób z przeziębieniem. Nie sprawdzono; brak wniosków.
• Kapsaicyna: znalezione badania to małe próby (22 osoby w badaniu z 2021 r., 25 w badaniu z 1997 r.) z kapsaicyną podawaną do nosa przy niealergicznym nieżycie nosa, nie jedzenie ostrych potraw przy przeziębieniu [19]. Nie znalazłem badań, że ostre jedzenie leczy katar przy infekcji. Można je jeść „dla komfortu”, jeśli ktoś lubi i toleruje.

Mleko a „śluz”

• Pinnock 1990: 60 dorosłych zakażonych celowo wirusem przeziębienia (rinowirus 2), dane od 51 osób (510 osobodni) przez 10 dni. Spożycie mleka i nabiału (mleko od 0 do 11 szklanek dziennie, średnio 2,7) nie wiązało się z większą wydzieliną z nosa ani z zatkaniem; osoby, które wierzyły, że „mleko robi śluz”, lub ograniczały mleko, zgłaszały więcej kaszlu i zatkania, ale wydzielały go tyle samo [8].
• Wüthrich 2005 (przegląd): wyniki są zgodne, a wrażenie zmian w śluzie po napoju mlecznym występowało również po napoju sojowym o podobnych cechach smakowych i konsystencji, więc nie jest swoiste dla mleka krowiego. Wyjątek to nieliczne opisane przypadki objawów podobnych do astmy u osób z alergią na mleko [9].

Probiotyki (profilaktyka)

• Cochrane 2022 (Zhao i wsp.): 24 badania, w analizie 23 badania i 6950 osób (dzieci, dorośli, seniorzy). W porównaniu z placebo lub brakiem leczenia: o ok. 24% mniej osób z co najmniej jedną infekcją górnych dróg oddechowych (RR 0,76; niska pewność), o ok. 41% mniej osób z co najmniej trzema infekcjami (RR 0,59; średnia pewność), przeciętnie o ok. 1,2 dnia krótsza infekcja (niska pewność) i o ok. 42% mniej osób przyjmujących antybiotyk (RR 0,58; średnia pewność). Działania niepożądane były łagodne, głównie dolegliwości trawienne (wymioty, wzdęcia, biegunka, ból brzucha), bez wzrostu ich częstości względem kontroli (niska pewność). Autorzy zaznaczają, że uczestnicy mogli wiedzieć, co przyjmują, i potrzeba badań u seniorów [11]. Nie ustalono, który szczep i jaka dawka działają.

Jedzenie lekkostrawne, nudności, biegunka („grypa żołądkowa”)

• „Grypa żołądkowa” to zwykle zakażenie norowirusem lub rotawirusem, a nie grypa (wirus grypy atakuje głównie drogi oddechowe) [13][14]. Według NHS przy norowirusie ważne są płyny, małymi łykami przy nudnościach; sok owocowy i napoje gazowane mogą nasilić biegunkę; jeść można, kiedy ma się ochotę, a tłustych i ostrych potraw lepiej unikać. Choroba trwa zwykle ok. 2 dni; do pracy lub szkoły wrócić po 2 dniach bez wymiotów i biegunki. Farmaceuta może zalecić doustny płyn nawadniający (proszek do rozpuszczenia w wodzie) osobom od 5. roku życia z objawami odwodnienia, starszym lub z osłabioną odpornością [14].
• Artykuł AAFP z 2012 r. o gastroenteritis u dzieci (Churgay i Aftab): zaleca gotowy doustny płyn nawadniający zamiast wody, napojów gazowanych, bulionu czy soku jabłkowego (które są hiperosmolarne), kontynuowanie karmienia piersią, nierozcieńczanie mieszanki dla niemowląt i utrzymanie zwykłej diety u dzieci z minimalnym odwodnieniem. Strona czasopisma informuje, że istnieje nowsze opracowanie, więc te wskazówki mogą być częściowo nieaktualne [17]. Dokumentu ESPGHAN/ESPID nie otwierałem; dla dorosłych formalnej wytycznej nie znalazłem.
• „Dieta BRAT” (banan, ryż, jabłko, tosty): wg artykułu AAFP 2012 (dla dzieci) jest zbyt restrykcyjna i nie jest zalecana przez AAP, o ile te produkty nie są i tak częścią zwykłej diety dziecka [17]. Wielodniowa głodówka nie ma w znalezionych źródłach poparcia; konkretnych wniosków nie wyciągam.

Alkohol, kawa, cukier, białko

• Alkohol: przegląd w Alcohol Research (Simet i Sisson 2015) opisuje, że u osób z zaburzeniami używania alkoholu częstsze są zapalenia płuc, gruźlica, zakażenia RSV i ARDS, a mechanizmem jest osłabienie odpowiedzi odpornościowej (neutrofile, makrofagi pęcherzykowe, limfocyty); nawet krótka ekspozycja na alkohol zmniejsza napływ neutrofili do miejsca zakażenia. Duża część dowodów mechanistycznych pochodzi z badań na zwierzętach i komórkach, a skutki dla ludzi są nadal badane [18]. Są to głównie opisy mechanizmów i badania dotyczące nadużywania alkoholu, nie badania „lampka wina w trakcie kataru”. Nie sprawdziłem, czy umiarkowane picie zmienia przebieg przeziębienia. Alkohol z lekami przeciwbólowymi: patrz ulotka.
• Kawa i napoje z kofeiną: nie znalazłem w tej serii przeglądu wskazującego, że kawa odwadnia w infekcji; nie sprawdzono. Nie podaję progów.
• Cukier a odporność: nie sprawdzono.
• Białko i kalorie w chorobie, zalecenia ESPEN/WHO: nie sprawdzono, więc nie podaję żadnych liczb (g/kg, kcal).
• Apetyt: według NHS przy przeziębieniu małe dzieci często jedzą mniej przez kilka dni, a zmniejszony apetyt jest objawem grypy [12][13].

Po chorobie: jedzenie i trening

• Zalecenia dotyczące powrotu do treningu po infekcji (np. reguła „powyżej szyi”, liczba dni przerwy) nie zostały potwierdzone w otwartych źródłach, więc ich tu nie podaję. Dowodów z badań z losowym przydziałem jest prawdopodobnie mało, ale tego nie sprawdzono.
• Powrót do diety: u dzieci z minimalnym odwodnieniem AAFP 2012 zaleca zwykłą dietę i odpowiednie picie [17]; dla dorosłych szczegółowych zaleceń nie sprawdzono. Po gorączce i wymiotach dopilnować płynów [14][15].

Zalecenia praktyczne

• Pij tyle, żeby mocz był jasny, i unikaj odwodnienia; przy nudnościach pij małymi łykami [12][13][14]. Dokładnej liczby szklanek dobowych nie podaję: źródła jej nie dają, a w przeglądzie Cochrane badania obserwacyjne sugerują możliwą szkodę nadmiernego picia przy infekcji dolnych dróg oddechowych [10].
• Jedz, na co masz ochotę; nie ma dowodu, że trzeba się zmuszać do jedzenia lub głodować [1]. Zupa, ciepłe napoje i herbata z miodem i cytryną to rozsądny wybór dla komfortu (NHS opisuje napój z soku z połowy cytryny i 1–2 łyżeczek miodu w kubku gorącej wody, pity ciepły) [12][4].
• Miód: wytyczne NHS mówią, żeby nie podawać go dzieciom poniżej 12. miesiąca życia [12]. Dawkę miodu na kaszel u dzieci sprawdź w oficjalnym źródle lub u lekarza; nie podaję liczby, bo jej nie zweryfikowałem. NHS ostrzega też, żeby nie dawać gorących napojów małym dzieciom [12].
• Nabiał możesz jeść, jeśli ci nie przeszkadza; jeśli wrażenie gęstej wydzieliny jest nieprzyjemne, można wybrać coś innego, ale nie ma dowodu, że mleko szkodzi [8][9].
• Probiotyki mogą zmniejszać liczbę infekcji w sezonie, ale nie wiadomo, który preparat; to zapobieganie, nie leczenie trwającej choroby [11].
• Przy chorobach przewlekłych, ciąży, u dzieci i osób przyjmujących leki na stałe (też suplementy, czosnek w tabletkach) skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Formy i porównania

• Zupa gorąca a zimna woda: gorące płyny przyspieszały śluz w nosie, zimna woda go spowalniała (krótko, u zdrowych osób) [4].
• Miód a lek na kaszel (dekstrometorfan): w przeglądzie Cochrane porównywalny efekt (niska pewność) [5].
• Czosnek: suplement alliciny (badany) to nie to samo co czosnek w jedzeniu [7].
• Probiotyki: preparaty i szczepy różniły się między badaniami; przegląd nie wskazuje najlepszego [11].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Miód: nie dla niemowląt poniżej 12 miesięcy [12]; u dzieci z przeglądu Cochrane notowano czasem dolegliwości żołądkowe oraz nerwowość, bezsenność i nadpobudliwość (9,3% przy miodzie wobec 2,7% przy dekstrometorfanie, niska pewność) [5].
• Czosnek w suplemencie: wysypka, nieprzyjemny zapach [7]; interakcje (np. z lekami przeciwkrzepliwymi) nie były tu sprawdzane, więc zapytaj farmaceutę.
• Za dużo płynów: w infekcjach dolnych dróg oddechowych niektóre badania obserwacyjne sugerują możliwą szkodę [10].
• Alkohol osłabia odporność przy nadużywaniu i nie jest leczeniem [18].
• Probiotyki: zwykle łagodne dolegliwości trawienne [11]; u osób z ciężko osłabioną odpornością zapytaj lekarza (w przeglądzie nie badano szczegółowo).

Kiedy do lekarza lub na SOR (wg NHS, CDC)

• Przeziębienie (NHS): wysoka temperatura dłużej niż 3 dni, objawy się nasilają, bardzo wysoka temperatura lub dreszcze, duszność lub ból w klatce piersiowej, objawy dłużej niż 10 dni, kaszel dłużej niż 3 tygodnie, choroba przewlekła lub osłabiona odporność, niepokój o dziecko [12].
• Grypa (NHS): pilna porada, jeśli masz 65 lat lub więcej, jesteś w ciąży lub niedawno rodziłaś, masz chorobę przewlekłą lub osłabioną odporność, czujesz się bardzo źle lub masz duszność, martwisz się o dziecko lub objawy nie ustępują po 7 dniach; wezwij pogotowie (w opisie NHS: 999; w Polsce numer alarmowy) przy nagłym bólu w klatce piersiowej, ciężkich trudnościach z oddychaniem lub odkrztuszaniu krwi [13].
• Grypa u dorosłych (CDC): duszność, uporczywy ból lub ucisk w klatce piersiowej lub brzuchu, uporczywe zawroty głowy, splątanie lub brak możliwości obudzenia, drgawki, brak oddawania moczu, silny ból mięśni, ciężkie osłabienie, gorączka lub kaszel, które poprawiają się, a potem wracają lub nasilają, nasilenie choroby przewlekłej. U dzieci m.in. szybki oddech, sinica ust lub twarzy, brak moczu przez 8 godzin, suche usta, brak łez, drgawki, gorączka powyżej 104°F (ok. 40°C) niereagująca na leki przeciwgorączkowe, u dzieci poniżej 12 tygodni każda gorączka [16].
• Wymioty i biegunka (NHS): zadzwoń po poradę (111 w UK), jeśli nie możesz utrzymać płynów, biegunka trwa ponad 7 dni lub wymioty ponad 2 dni, jest krew w stolcu, u dziecka poniżej 5 lat są objawy odwodnienia; pogotowie przy wymiotach z krwią, zielonych wymiotach, splątaniu lub ciężkiej duszności [14]. Objawy odwodnienia wymagające pilnej pomocy: zawroty głowy przy wstawaniu, ciemny mocz lub rzadkie oddawanie, szybki oddech lub szybkie tętno; pogotowie przy sinej, szarej lub plamistej skórze, splątaniu, bardzo dużej senności [15].

Mity

• „Głodź gorączkę, karm przeziębienie”: brak dowodów na ludziach, że sposób jedzenia zmienia przebieg przeziębienia; dowody dotyczą głównie zwierząt i ciężkich zakażeń [1].
• „Mleko zwiększa produkcję śluzu”: w badaniu na ludziach z celowo wywołanym przeziębieniem nie wykazano związku z wydzieliną (wyjątek: alergia na mleko) [8][9].
• „Rosół leczy przeziębienie”: gorąca zupa chwilowo przyspiesza ruch śluzu w nosie, a niewielka liczba małych badań sugeruje skromną poprawę; to wsparcie komfortu, nie lek [2][4].
• „Czosnek zapobiega przeziębieniu”: jedno badanie z suplementem, Cochrane uznaje dowody za niewystarczające [7].
• „Trzeba pić jak najwięcej”: dla ostrych infekcji dróg oddechowych nie ma badań z losowym przydziałem, a w infekcjach dolnych dróg obserwacje sugerują możliwą szkodę nadmiaru płynów [10].
• „Grypa żołądkowa to grypa”: zwykle nie, to inne wirusy (np. norowirusy), z innymi zasadami (nawadnianie) [13][14].
• „Miód leczy kaszel u wszystkich”: dowody dotyczą dzieci powyżej 1. roku życia, głównie jednej nocy stosowania; poniżej 12 miesięcy miód jest niewskazany [5][12].

Źródła

1. Sankararaman S, Venegas C, Seth S, Palchaudhuri S. „Feed a Cold, Starve a Fever?” A Review of Nutritional Strategies in the Setting of Bacterial Versus Viral Infections. Curr Nutr Rep. 2024;13(2):314-322. Przegląd narracyjny. DOI: https://doi.org/10.1007/s13668-024-00536-w (PMID 38587572; sprawdzono rekord i streszczenie w Europe PMC, nie pełny tekst).
2. Lucas S, Leach MJ, Kimble R, Cheyne J. „Were Our Grandmothers Right? Soup as Medicine” – A Systematic Review of Preliminary Evidence for Managing Acute Respiratory Tract Infections. Nutrients. 2025;17(13):2247. Przegląd systematyczny (4 badania, 342 osoby). https://doi.org/10.3390/nu17132247 (PMID 40647351; PMC12251769).
3. Rennard BO, Ertl RF, Gossman GL, Robbins RA, Rennard SI. Chicken soup inhibits neutrophil chemotaxis in vitro. Chest. 2000;118(4):1150-1157. Badanie laboratoryjne. https://doi.org/10.1378/chest.118.4.1150 (PMID 11035691; sprawdzono streszczenie).
4. Saketkhoo K, Januszkiewicz A, Sackner MA. Effects of drinking hot water, cold water, and chicken soup on nasal mucus velocity and nasal airflow resistance. Chest. 1978;74(4):408-410. Badanie eksperymentalne, 15 zdrowych osób. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/359266/ (DOI 10.1378/chest.74.4.408).
5. Oduwole O, Udoh EE, Oyo-Ita A, Meremikwu MM. Honey for acute cough in children. Cochrane Database Syst Rev. 2018;4:CD007094. Przegląd systematyczny (6 badań, 899 dzieci). https://doi.org/10.1002/14651858.CD007094.pub5 (PMID 29633783).
6. Paul IM, Beiler J, McMonagle A, Shaffer ML, Duda L, Berlin CM. Effect of honey, dextromethorphan, and no treatment on nocturnal cough and sleep quality for coughing children and their parents. Arch Pediatr Adolesc Med. 2007;161(12):1140-1146. Badanie z losowym przydziałem, 105 dzieci. https://doi.org/10.1001/archpedi.161.12.1140 (PMID 18056558).
7. Lissiman E, Bhasale AL, Cohen M. Garlic for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2014;(11):CD006206. Przegląd systematyczny (1 badanie, 146 osób). https://doi.org/10.1002/14651858.CD006206.pub4 (PMID 25386977).
8. Pinnock CB, Graham NM, Mylvaganam A, Douglas RM. Relationship between milk intake and mucus production in adult volunteers challenged with rhinovirus-2. Am Rev Respir Dis. 1990;141(2):352-356. Badanie z zakażeniem eksperymentalnym, 60 osób. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2154152/ (DOI 10.1164/ajrccm/141.2.352).
9. Wüthrich B, Schmid A, Walther B, Sieber R. Milk consumption does not lead to mucus production or occurrence of asthma. J Am Coll Nutr. 2005;24(6 Suppl):547S-555S. Przegląd narracyjny. https://doi.org/10.1080/07315724.2005.10719503 (sprawdzono streszczenie).
10. Guppy MP, Mickan SM, Del Mar CB, Thorning S, Rack A. Advising patients to increase fluid intake for treating acute respiratory infections. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(2):CD004419. Przegląd systematyczny, brak badań (aktualizacja z późniejszych lat – nie sprawdzano). https://doi.org/10.1002/14651858.CD004419.pub3 (PMID 21328268).
11. Zhao Y, Dong BR, Hao Q. Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections. Cochrane Database Syst Rev. 2022;(8):CD006895. Przegląd systematyczny (24 badania, 6950 osób w analizie). https://www.cochrane.org/CD006895/probiotics-preventing-acute-upper-respiratory-tract-infections
12. NHS. Common cold. https://www.nhs.uk/conditions/common-cold/
13. NHS. Flu. https://www.nhs.uk/conditions/flu/
14. NHS. Norovirus. https://www.nhs.uk/conditions/norovirus/
15. NHS. Dehydration. https://www.nhs.uk/conditions/dehydration/
16. CDC. Flu signs and symptoms (emergency warning signs). https://www.cdc.gov/flu/signs-symptoms/index.html
17. Churgay CA, Aftab Z. Gastroenteritis in Children: Part II. Prevention and Management. Am Fam Physician. 2012;85(11):1066-1070. https://www.aafp.org/afp/2012/0601/p1066.html (artykuł o dzieciach; na stronie zaznaczono, że istnieje nowsze opracowanie).
18. Simet SM, Sisson JH. Alcohol's Effects on Lung Health and Immunity. Alcohol Res. 2015;37(2):199-208. Przegląd narracyjny. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590617
19. Kapsaicyna donosowa przy niealergicznym nieżycie nosa: Zebda D i wsp. Int Forum Allergy Rhinol. 2021;11(1):24-30 (RCT, 22 osoby), https://doi.org/10.1002/alr.22637; Blom HM i wsp. Clin Exp Allergy. 1997;27(7):796-801 (25 osób), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9249272/ (sprawdzono streszczenia; badania dotyczą kapsaicyny do nosa, nie jedzenia).

Weryfikacja

• zgodne – Sankararaman 2024: przegląd narracyjny, dane o glukozie głównie ze zwierząt i sepsy, potrzeby zależne od drobnoustroju, wieku, stanu odżywienia, chorób i fazy choroby, probiotyki obiecujące; rok, tom, strony i autorzy się zgadzają (źródło 1).
• zgodne – Lucas 2025: 4 badania, 342 uczestników, zupy głównie kurczakowe, skrócenie choroby 1–2,5 dnia, niższe markery zapalne w dwóch badaniach; poprawiono tytuł i usunięto niepotwierdzone „zbyt różne, żeby je zsumować” (źródło 2).
• poprawione – Lucas 2025: było „badania były zbyt różne, żeby je zsumować”, jest „żadne badanie nie raportowało absencji ani samopoczucia” (to wynika ze streszczenia; powód niezsumowania nie został potwierdzony) (źródło 2).
• zgodne – Saketkhoo 1978: 15 zdrowych osób; rosół 6,9 do 9,2, gorąca woda 6,2 do 8,4 mm/min po 5 min, zimna woda 7,3 do 4,5 po 30 min, opór nosa bez zmian; poprawiono dane bibliograficzne: Chest 1978;74(4):408-410 (źródło 4).
• zgodne – Oduwole 2018: 6 badań, 899 dzieci (12 mies. – 18 lat), miód lepszy niż brak leczenia i placebo (średnia pewność), podobny do dekstrometorfanu (niska pewność), przewaga do 3 dni, jedna noc stosowania, objawy żołądkowo-jelitowe 12% vs 11% (źródło 5).
• poprawione – Oduwole 2018: było „wynik na granicy istotności” przy objawach żołądkowych, jest „średnia pewność, ogółem częstość działań niepożądanych bez różnic między miodem a kontrolą”; dodano nerwowość/bezsenność 9,3% vs 2,7% (dekstrometorfan) (źródło 5).
• zgodne – Paul 2007: 105 dzieci w wieku 2–18 lat, jedna dawka 30 minut przed snem, jedna poradnia, częściowe zaślepienie, miód oceniony najlepiej, dekstrometorfan nie lepszy od braku leczenia (źródło 6).
• zgodne – Lissiman 2014: 1 badanie, 146 osób, 180 mg alliciny przez 12 tygodni, 24 vs 65 przeziębień, czas wyzdrowienia 4,63 vs 5,63 dnia, wysypka i zapach, przeziębienia zgłaszane samodzielnie (źródło 7).
• zgodne – Pinnock 1990: 60 ochotników z rinowirusem 2, dane od 51 osób, 510 osobodni, 10 dni, średnio 2,7 szklanki mleka, brak związku ze śluzem, osoby wierzące w mit zgłaszały więcej objawów; poprawiono autorów (Pinnock, Graham, Mylvaganam, Douglas) (źródło 8).
• zgodne – Wüthrich 2005: napój sojowy dał podobne wrażenia, brak związku mleka z śluzem u zakażonych wirusem przeziębienia, wyjątek dla alergii na mleko (źródło 9).
• zgodne – Guppy 2011: brak badań z losowym przydziałem, brak dowodu za i przeciw, obserwacyjnie możliwa szkoda w infekcjach dolnych dróg oddechowych; poprawiono listę autorów (Guppy, Mickan, Del Mar, Thorning, Rack) (źródło 10).
• poprawione – Guppy 2011: było „opisano pojedyncze przypadki niskiego sodu we krwi i drgawek”, jest „w tych infekcjach rośnie wydzielanie hormonu antydiuretycznego; obserwacje sugerują możliwą szkodę”, bo streszczenie nie wspomina o sodzie ani drgawkach; usunięto też „u małych dzieci” z sekcji bezpieczeństwa i „Cochrane przestrzega” w zaleceniach (źródło 10).
• zgodne – Zhao 2022: 24 badania, 23 w analizie, 6950 osób; RR 0,76 (24% mniej, niska pewność), RR 0,59 (41% mniej, średnia pewność), ok. 1,22 dnia krócej (niska), antybiotyki RR 0,58 (42% mniej, średnia); wymagana ostrożność co do zaślepienia i seniorów (źródło 11).
• poprawione – Zhao 2022: było „Liczby bezwzględne: 76 wobec 129 osób na 1000” i „poważnych działań niepożądanych nie zgłoszono”, jest „działania niepożądane były łagodne, głównie żołądkowo-jelitowe, bez wzrostu częstości (RR 1,02)”; liczby na 1000 nie znalazłem na stronie Cochrane, więc usunięte (źródło 11).
• zgodne – Rennard 2000: badanie in vitro, zupa hamuje chemotaksję neutrofili zależnie od stężenia; streszczenie nie podaje wyników liczbowych (źródło 3).
• zgodne – NHS (przeziębienie, grypa, norowirus, odwodnienie) i CDC: picie dużej ilości płynów bez liczb, napój z połowy cytryny i 1–2 łyżeczek miodu, miód niedozwolony poniżej 12 mies., brak gorących napojów dla małych dzieci, progi 3/10 dni i 3 tygodni, 7 dni przy grypie, 2 dni do powrotu do pracy, 5. rok życia dla płynu nawadniającego, 111/999 przy wymiotach i biegunce, objawy odwodnienia, ostrzeżenia CDC (104°F, 8 godzin bez moczu, poniżej 12 tygodni) (źródła 12–16).
• poprawione – Źródło 17: było „wytyczne ESPGHAN/ESPID 2014, cytowane przez AAFP 2012” (rok niemożliwy do zgodności i dokumentu nie otwierano), jest „Churgay i Aftab, AAFP 2012: płyn nawadniający zamiast wody, kontynuacja karmienia piersią, zwykła dieta przy minimalnym odwodnieniu, BRAT zbyt restrykcyjny”; usunięto twierdzenie o mleku, bo artykuł go nie potwierdza (źródło 17).
• poprawione – Źródło 18: było „NIAAA / Alcohol Research (przegląd...) oraz Nelson i wsp. 2008”, jest „Simet i Sisson 2015, Alcohol Research”; opisane zależności (zapalenia płuc, gruźlica, RSV, ARDS, neutrofile) zgodne ze streszczeniem, ale w dużej mierze dane zwierzęce i komórkowe; pracy Nelson 2008 nie udało się odnaleźć i usunięto ją (źródło 18).
• zgodne – Kapsaicyna: Zebda 2021 (22 osoby, kapsaicyna donosowa, niealergiczny nieżyt nosa); dodano Blom 1997 (25 osób) (źródło 19).
• nie do sprawdzenia – zalecenia dotyczące treningu po infekcji (reguła „powyżej szyi”, wytyczne IOC): w raporcie nie było źródła, więc twierdzenie usunięto (brak numeru źródła).
• nie do sprawdzenia – czy po 2011 r. (Guppy) i po 2014 r. (Lissiman) ukazały się nowsze wersje przeglądów; kto sfinansował badania w przeglądzie Lucas i wsp.; dawka miodu u dzieci; imbir, kawa, cukier, białko i kalorie (źródła 2, 7, 10; pozostawione jako „nie sprawdzono”).
• usunięte źródło – nr 20 (Medycyna Praktyczna, tłumaczenie DeGeorge i wsp. 2019): pełny tekst niedostępny, nigdzie w treści niecytowany; usunięto z listy.