Refluks a trening: oddychanie przeponą, ćwiczenia i posiłek przed wysiłkiem: pełny raport

Wniosek

Ćwiczenia oddechowe przeponą (oddychanie brzuchem) to jedyna interwencja treningowa w refluksie (chorobie refluksowej przełyku, GERD), którą sprawdzono w kilku badaniach z losowym przydziałem: zbiorcza analiza 10 takich badań (476 osób) wskazuje na umiarkowaną poprawę objawów, ale wyniki są bardzo rozbieżne, a pojedyncze badania małe (od 19 do 75 osób), więc to dodatek do leczenia, nie jego zamiennik [1–8]. Wysiłek intensywny, zwłaszcza zaraz po jedzeniu i po napoju słodzonym, nasila refluks u wytrenowanych osób; w jedynym znalezionym porównaniu (po 10 osób na sport, wszystkie z dolegliwościami podczas ćwiczeń) ciężarowcy mieli najdłuższy czas kwaśnego odczynu w przełyku, dłuższy niż biegacze i kolarze, ale badanie było małe i nie rozdziela ćwiczeń (przysiad, martwy ciąg) [11,12,14,16,17]. Nie ma badań o pasie treningowym, manewrze Valsalvy, ćwiczeniach brzucha, pozycjach z głową w dół, kreatynie, oleju rybim ani białku w proszku w kontekście refluksu; praktyczne rady w tych punktach to ostrożne wnioskowanie, nie dowody. Ból w klatce piersiowej przy wysiłku trzeba najpierw wyjaśnić u lekarza jako możliwie sercowy, nie zakładać z góry, że to refluks [12,31,32].

Poziom dowodów

C. Ocena zbiorcza; poziom różni się w zależności od pytania:

• B: ćwiczenia oddechowe przeponą w refluksie: zbiorcza analiza 10 badań z losowym przydziałem, ale wynik niejednorodny, badania małe, część z porównaniem do pozornego ćwiczenia, część do leków; różnica w jakości życia niewykazana [1–3,5–7].
• C: refluks wywołany wysiłkiem (małe badania fizjologiczne na 7–17 osobach w grupie, pomiar pH w przełyku) [11–14,16,17]; różnice między sportami (jedno badanie, po 10 osób) [11]; trening mięśni wdechowych (jedno badanie bez grupy kontrolnej i protokół badania bez wyników) [9,10]; kawa i kofeina (badania obserwacyjne, dwie zbiorcze analizy z różnym wynikiem) [22,23]; skład posiłku i białko (pilotażowe badanie pojedynczych posiłków) [29].
• D/brak badań: pas treningowy, manewr Valsalvy, przysiad, martwy ciąg i wyciskanie osobno, ćwiczenia brzucha, pozycje z głową w dół, żele i napoje izotoniczne (poza jednym małym badaniem napoju), przedtreningówki, kreatyna, olej rybi, białko w proszku, spacer po posiłku, pora posiłku przed treningiem w godzinach: w żadnym z tych pytań nie znalazłem badania, które mierzyłoby refluks.

Ograniczenia przeglądu:

• Strony PubMed (blokada cookies), MDPI (kod 403) i NIH Office of Dietary Supplements (kod 403) się nie otworzyły. Abstrakty prac czytałem przez Europe PMC (zapytania do bazy), więc znam abstrakty, nie pełne teksty; wielkości efektów i szczegóły protokołów ćwiczeń (czas, liczba powtórzeń) podaję tylko tam, gdzie były w abstrakcie.
• Aktualne zalecenia ACG 2022 i konsensus PTG 2022 o diecie i stylu życiu opisuje już raport o diecie w refluksie (refluks-dieta); tu ich nie powtarzam.
• Przeglądu o ciśnieniu w jamie brzusznej w różnych ćwiczeniach (Biology of Sport 2019), badania z Indonezji o pompkach i brzuszkach, przeglądu o refluksie u sportowców (31 prac) i strony NIH o omega-3 nie udało się otworzyć ani potwierdzić, więc nie podaję z nich żadnych liczb ani wniosków.
• Bezwzględnych liczb ryzyka (ilu na 100 ćwiczących ma refluks) w literaturze, którą otworzyłem, nie ma; podaję odsetki czasu z kwaśnym odczynem w przełyku albo odsetki osób z refluksem w małych grupach.

Co mówią badania

1. Ćwiczenia oddechowe przeponą w refluksie (B)

• Zbiorcza analiza 2026 (Abureesh, 10 badań z losowym przydziałem, 476 chorych, średni wiek ok. 40 lat). 229 osób ćwiczyło oddychanie przeponą, średnio ok. 20 minut na sesję przez ok. 5 tygodni. Objawy refluksu poprawiły się umiarkowanie na korzyść ćwiczeń, ale badania były bardzo niejednorodne (zgodność wyników niska), a różnica w jakości życia nie była istotna. Podobny kierunek widać było w porównaniach z lekami i z pozornym oddychaniem; część badań budziła zastrzeżenia co do losowania i opisu wyników. Autorzy zalecają dużą ostrożność w interpretacji i większe, ujednolicone badania [2].
• Zbiorcza analiza 2020 (Qiu, 7 badań, w tym 3 z losowym przydziałem, 194 chorych i 16 zdrowych). Ćwiczenia oddechowe istotnie podniosły ciśnienie dolnego zwieracza przełyku; w abstrakcie brak wielkości efektu dla objawów, autorzy: do pewnego stopnia mogą łagodzić objawy [3].
• Przegląd systematyczny 2023 (Zdrhova). Przegląd badań nad ćwiczeniami oddechowymi w refluksie; w abstrakcie nie podano liczby badań ani liczb wyników, więc nie opisuję jego wniosków [4].
• Eherer 2012 (badanie z losowym przydziałem, 19 osób z refluksem bez nadżerek albo z wygojonym zapaleniem: 10 w grupie ćwiczącej, 9 w kontrolnej). Po treningu czas z pH poniżej 4 w przełyku spadł z 9,1% do 4,7% (grupa kontrolna bez zmiany), jakość życia po 4 tygodniach się poprawiła. Po 9 miesiącach u 11 osób, które same zdecydowały się dalej ćwiczyć, zużycie leku hamującego kwas (inhibitor pompy protonowej, IPP) doraźnie spadło z 98 do 25 mg na tydzień, a u osób, które przestały, nie było trwałej poprawy; ta część nie jest porównaniem z losowym przydziałem, bo grupę wybrały same osoby [1].
• Halland 2021 (badanie z losowym przydziałem, 23 chorych z refluksem w pozycji stojącej, 10 osób kontrolnych). Ciśnienie zwieracza wzrosło w fazie wdechu przy oddychaniu przeponą (42,2 wobec 23,1 mm Hg; wartość podana dla chorych i zdrowych łącznie, abstrakt nie mówi, do czego porównano drugą liczbę). U chorych po posiłku zdarzeń refluksu było 0,36 przy oddychaniu wobec 2,60 przy samej obserwacji. Łączny czas kwaśnego odczynu na drugi dzień nie różnił się między oddychaniem a ćwiczeniem pozornym (10,2 vs 9,4); w grupie oddychającej w 2 godziny po posiłku kwas spadł z 11,8% pierwszego dnia do 5,2% drugiego, kiedy ćwiczono oddychanie po posiłku [5].
• Sadiq 2025 (badanie z losowym przydziałem, 22 osoby, po 11 w grupie). 5 minut oddychania brzucha, 5 razy dziennie przez 4 tygodnie; według autorów lepsza jakość życia i mniej doraźnych leków w grupie ćwiczącej, ale różnica między grupami nie była istotna, tylko zmiany w obrębie grupy; abstrakt nie podaje wartości liczbowych [6].
• Ahmadi 2021 (75 chorych, 3 grupy po losowaniu, 8 tygodni, wszyscy przyjmowali omeprazol). Oddychanie przeponą poprawiło ciśnienie zwieracza i jakość życia; ćwiczenia aerobowe poprawiły jakość życia, ale nie ciśnienie zwieracza [7].
• Niu 2024 (60 osób z kaszlem wywołanym refluksem, po 30 w grupie, wszystkie na lekach). Po 8 tygodniach głębokiego oddychania przeponowego kaszel ustąpił u 94% wobec 77% w grupie bez ćwiczeń [8].
• Trening mięśni wdechowych (IMT). Jedno badanie bez grupy kontrolnej (Moffa 2020): 19 z 21 osób ukończyło 4 tygodnie, wyniki kwestionariuszy się poprawiły (np. kwestionariusz objawów refluksu z ok. 8,4 do 1,7), ale bez grupy porównawczej nie wiadomo, co jest zasługą treningu [9]. Badanie z losowym przydziałem na 30 osób (obciążenie 40% maksymalnego ciśnienia wdechowego, 3 miesiące) jest dopiero zaplanowane i nie ma wyników [10].
• Czego brakuje. Nie ma badań z długą obserwacją ani porównań dla osób, które trenują siłowo. Czas i liczba powtórzeń różnią się między badaniami (np. 5 minut do 5 razy dziennie w [6], średnio ok. 20 minut na sesję w [2]); żadna jedna metoda nie została sprawdzona jako najlepsza.

2. Refluks wywołany wysiłkiem (C)

• Collings 2003 (po 10 osób w każdym sporcie: biegacze, kolarze, ciężarowcy, wszyscy z dolegliwościami podczas ćwiczeń od ponad 3 miesięcy). Ćwiczono na poziomie 65% i 85% maksymalnej wydolności, na czczo i po posiłku. Czas z pH ≤ 4 na czczo / po posiłku: ciężarowcy 18,5% / 35,8%, biegacze 4,9% / 17,2%, kolarze 4,0% / 6,5%. Ciężarowcy mieli też najwięcej zgagi; rozrzut był bardzo duży (np. 18,5 ± 17,3), a abstrakt nie podaje, jakie ćwiczenia wykonywali [11].
• Yazaki 1996 (17 zdrowych, wytrenowanych dorosłych bez dolegliwości). Przed wysiłkiem refluks wystąpił tylko u 2 osób; w czasie i tuż po wysiłku u 70% wioślarzy, u 45% biegaczy na czczo i u 90% biegaczy po lekkim posiłku. Jedzenie wyraźnie nasiliło refluks podczas biegu (różnica istotna). Między wiosłowaniem a bieganiem nie było istotnej różnicy w ilości refluksu. Autorzy: refluks trzeba brać pod uwagę przy badaniu bólu w klatce piersiowej podczas wysiłku [12].
• Soffer 1993 i 1994 (8 wytrenowanych kolarzy i 9 osób niewytrenowanych, rower stacjonarny). Refluks i ekspozycja na kwas wzrastały tylko przy 90% maksymalnego zużycia tlenu, a przy niższych intensywnościach (60 i 75% albo 45–75%) nie [16,17].
• Peters 1999 (14 wytrenowanych sportowców z dolegliwościami podczas biegania, badanie z losowym przydziałem, podwójnie ślepe, naprzemienne; omeprazol 20 mg vs placebo). Bieg w pierwszym okresie wywoływał dłuższy i częstszy refluks niż spoczynek; omeprazol zmniejszył refluks w pierwszych dwóch okresach biegu. Mimo to 7 z 14 osób miało zgagę, cofanie treści albo ból w klatce niezależnie od leku, a tylko mniejszość tych dolegliwości zbiegła się z kwaśnym refluksem (i były to wyłącznie epizody zgagi). Bieg zaczynano 2 godziny po niskotłuszczowym śniadaniu [13].
• Peters 1999 (kwestionariusz wysłany do 606 sportowców wytrzymałościowych: 199 biegaczy, 197 kolarzy, 210 triathlonistów; odpowiedziało od 71 do 93% w grupach). Objawy z górnych dróg pokarmowych (m.in. zgaga, nudności, ból w klatce) podczas ćwiczeń zgłaszało 36% biegaczy, 67% kolarzy, a triathloniści 52% na rowerze i 54% w biegu; objawy z dolnych dróg: 71% biegaczy, 64% kolarzy. Osobnych odsetków zgagi i odbijania w abstrakcie nie ma [15].
• Przegląd 2025 (Severo). Intensywny wysiłek może nasilać objawy refluksu, wpływ treningu siłowego na przewód pokarmowy jest mało zbadany [18].
• Ruch a ryzyko refluksu w populacji. Związek regularnej aktywności z mniejszym ryzykiem refluksu (badania obserwacyjne) jest opisany w raporcie o diecie w refluksie (refluks-dieta, pkt 7); tu tylko odesłanie. To nie jest sprzeczne z powyższym: pierwsze dotyczy ryzyka w skali lat, drugie reakcji w trakcie ćwiczeń (pomiary pH).

3. Trening siłowy: przysiad, martwy ciąg, wyciskanie, brzuch, Valsalva, pas, głowa w dół (C/D)

• Ćwiczenia siłowe jako grupa. Jedyne znalezione badanie z pomiarem pH u ciężarowców to [11] (10 osób z dolegliwościami podczas ćwiczeń, wysiłek ustandaryzowany, bez rozbicia na ćwiczenia). Daje sygnał, że u wytrenowanych osób z takimi dolegliwościami kwaśny refluks może być dłuższy niż w bieganiu i kolarstwie, szczególnie po posiłku (35,8% czasu), ale to wniosek z 10 osób, nie z populacji [11].
• Przysiad, martwy ciąg, wyciskanie leżąc. Nie znalazłem badania, które porównywałoby te ćwiczenia pod kątem refluksu. To, że ćwiczenia z największym ciśnieniem w brzuchu (ciężkie przysiady i martwy ciąg) powinny najmocniej wypychać treść żołądka w górę, to rozumowanie, nie dowód.
• Manewr Valsalvy (wstrzymanie oddechu z napięciem brzucha). Przegląd Hackett i Chow 2013: manewr sam podnosi ciśnienie w jamie brzusznej i dokłada się do wzrostu wywołanego ciężarem; w abstrakcie brak liczb i danych o refluksie [19]. Badań łączących Valsalvę z refluksem nie znalazłem.
• Pas treningowy. McGill 1990 (6 osób, przysiady z ciężarem 72,7–90,9 kg): ciśnienie w jamie brzusznej wynosiło 99 mm Hg bez pasa i 120 mm Hg z pasem. Nic o refluksie [20]. Przegląd Lee i McColl 2015 dotyczy otyłości brzusznej i ciasnego paska w talii (nie ćwiczeń): wyższe ciśnienie w brzuchu zaburza połączenie przełyku z żołądkiem [21]. Badań o pasie treningowym a refluksie nie ma.
• Ćwiczenia brzucha i pozycje z głową w dół (brzuszki, nożyce, skłony, stanie na głowie). Nie znalazłem badania z pomiarem pH w tych ćwiczeniach. Że głowa poniżej poziomu żołądka i zgięcie tułowia ułatwiają cofanie się treści, to wniosek z fizyki, nie z badań; PTG wymienia skłony tułowia i ucisk w pasie jako możliwe czynniki (w raporcie o diecie).
• Bieganie, rower, wiosłowanie. Biegacze mieli więcej refluksu niż kolarze w badaniach [11,14]; wioślarze 70% osób z refluksem, bez istotnej różnicy w ilości refluksu między wiosłowaniem a bieganiem [12].

4. Posiłek przed treningiem i napoje (C)

• Pora posiłku. Nie ma badań, które porównałyby różne odstępy (1, 2, 3 godziny) pod kątem refluksu w czasie wysiłku. Dane pośrednie: po lekkim posiłku refluks w biegu wystąpił u 90% osób wobec 45% na czczo [12]; u ciężarowców czas kwaśnego odczynu po posiłku był niemal dwa razy dłuższy niż na czczo (35,8% vs 18,5%) [11]; u biegaczy 17,2% wobec 4,9% [11]; u kolarzy 6,5% wobec 4,0% [11]. W badaniu z omeprazolem bieg zaczynano 2 godziny po niskotłuszczowym śniadaniu, a refluks mimo to występował [13].
• Skład posiłku (tłuszcz, objętość). Nie znalazłem badania wysiłkowego. Pilotażowe badanie Martinucci 2018 (165 osób ze zgagą, po dwa posiłki o ok. 1694 kcal razem): po posiłku z przewagą białka zwierzęcego w pierwszej godzinie było więcej refluksów, w tym kwaśnych, dłuższy czas kwasu i więcej objawów niż po posiłku z przewagą białka roślinnego; to badanie pilotażowe, bez wysiłku [29]. Badanie 72 osób z zespołem metabolicznym: 12 tygodni po ok. 3,3 porcji nabiału dziennie (niskotłuszczowego lub pełnotłustego) nie zmieniło zgagi ani cofania treści [30].
• Napoje izotoniczne i żele. Peters 2000 (7 triathlonistów, naprzemienne, bieg-rower-bieg po 50 minut przy 70–75% maksymalnego zużycia tlenu): czas refluksu z napojem z 7% węglowodanów wobec wody wynosił 24,0% vs 7,4% w pierwszym biegu, 8,2% vs 0% na rowerze, 17,6% vs 2,4% w drugim biegu, a w czasie odpoczynku po teście 11,8% vs 0,2%; refluks był dłuższy w biegu niż na rowerze. Badanie bardzo małe [14]. O żelach w kontekście refluksu nie znalazłem badań.
• Objawy żołądkowo-jelitowe w bieganiu. Kwestionariusz 388 biegaczy: ból brzucha lub skurcze 42%, wzdęcia 20%; w krótszych biegach (do 10 km) często unikano napojów z kofeiną; to nie jest badanie o refluksie [25].

5. Kofeina i przedtreningówki (C/D)

• Kawa a refluks. Zbiorcza analiza 2026 (40 badań, 122 074 osoby, obserwacyjne): refluks u 34,9% pijących kawę i 30,7% niepijących (iloraz szans 1,18, mały wzrost, bardzo różne wyniki w badaniach, autorzy: znaczenie kliniczne niejasne); przełyk Barretta bez związku [22]. Starsza zbiorcza analiza 2014 (15 badań kontrolnych): ogółem bez związku (iloraz szans 1,06); istotny związek wyszedł tylko w podgrupie badań, w których refluks stwierdzano endoskopowo [23]. To związek z badań obserwacyjnych, nie dowód przyczyny.
• Kofeina w sporcie. Stanowisko ISSN 2021: korzyści przy 3–6 mg/kg masy ciała (minimalna skuteczna dawka niejasna, być może już ok. 2 mg/kg), zwykle ok. 60 minut przed wysiłkiem; bardzo wysokie dawki (ok. 9 mg/kg) dają dużo skutków ubocznych i nie są potrzebne do efektu; abstrakt nie wspomina o refluksie ani o żołądku [24]. Dawkę w mg można obliczyć z masy ciała (np. 80 kg: 240–480 mg).
• Przedtreningówki. Nie znalazłem badania o przedtreningówkach (mieszanki kofeiny, beta-alaniny, cytruliny, kreatyny) i refluksie. Jedyne dane to pośrednie: kofeina ([22,23]) i napój z cukrami ([14]).

6. Kreatyna, olej rybi, białko w proszku (D)

• Kreatyna. Stanowisko ISSN 2017: do 30 g dziennie przez 5 lat jest bezpieczne i dobrze tolerowane u zdrowych osób; abstrakt nie wspomina o przewodzie pokarmowym [26]. Przegląd 2011 (Kim): sportowcy anegdotycznie zgłaszali dolegliwości żołądkowo-jelitowe przy kreatynie, ale autorzy piszą, że są nieczęste i niekoniecznie wywołane kreatyną [27]. Danych o zgadze lub refluksie nie znalazłem; dolegliwości żołądkowe (biegunka, wzdęcia) to nie to samo co refluks.
• Olej rybi (odbijanie). Nie znalazłem badania, które mierzyłoby odbijanie lub zgagę po oleju rybim. Jedyna liczba, którą mam: w dużym badaniu STRENGTH (13 078 osób, po 6539 w grupie, 4 g dziennie kwasów omega-3 wobec oleju kukurydzianego) działania żołądkowo-jelitowe zgłosiło 24,7% wobec 14,7%, ale to preparat o dużej dawce u osób z dużym ryzykiem sercowym, a abstrakt nie rozdziela odbijania i zgagi [28].
• Białko w proszku. Nie znalazłem badania serwatki ani odżywek białkowych w refluksie. Pośrednio: pilotażowe porównanie posiłków z białkiem zwierzęcym i roślinnym [29] (nie odnosi się do odżywek). Twierdzenia, że białko „zamyka” zwieracz, pochodziły ze stron handlowych i ich nie użyłem.

7. Kiedy objawy przy wysiłku wymagają lekarza

• W badaniu z omeprazolem tylko mniejszość epizodów dolegliwości wysiłkowych zbiegała się z kwaśnym refluksem, a lek zmniejszył refluks, nie objawy [13]. Autorzy badania Yazaki zalecają rozważyć refluks, gdy bada się ból w klatce piersiowej wysiłkowy, ale to rozważanie dodatkowe, nie zamiast wykluczenia serca [12].
• Brytyjska służba zdrowia (NHS): dusznica (ból z niedokrwienia serca) bywa wywoływana wysiłkiem, stresem emocjonalnym lub zimnem; ból opisywany jako ucisk, ściskanie lub tępy ból w klatce, może promieniować do szyi, ramion, żuchwy, towarzyszyć mdłościom, dusznościom, zawrotom, potom; napad trwa zwykle krócej niż 10 minut i ustępuje po odpoczynku. Wezwać pogotowie trzeba, gdy ból w klatce nie ustępuje po odpoczynku albo towarzyszą mu pot, mdłości, zawroty głowy lub duszność, albo gdy rozchodzi się na ramię, szyję, żuchwę, brzuch lub plecy; nie jechać samemu [31,32]. NHS zaznacza, że nagły ból w klatce może przypominać pieczenie lub niestrawność, więc nie należy zakładać, że to refluks [31,32]. W Polsce numery alarmowe do pogotowia to 112 i 999 (oba działają).
• Objawy alarmowe w refluksie (trudności w połykaniu, utrata masy ciała, krwawienie, niedokrwistość, uporczywe wymioty) i zasady leczenia IPP są w raporcie o diecie w refluksie.

Zalecenia praktyczne

Poniższe zasady łączą dowody z ostrożnym wnioskowaniem; przy każdej zaznaczam, na czym stoją.

• Oddychanie przeponą (dowody B, słabe). Rozważ ćwiczenia oddechowe przeponą jako dodatek do leczenia i zmiany stylu życia: w badaniach używano na przykład 5 minut do 5 razy dziennie przez 4 tygodnie [6], a średnio ok. 20 minut na sesję przez ok. 5 tygodni [2]. W badaniu Eherera efekt na zużycie leku po 9 miesiącach widać było tylko u osób, które nie przestały ćwiczyć, ale były to osoby, które same wybrały dalsze ćwiczenie [1]. Ćwicz regularnie; jedna sprawdzona metoda nie istnieje.
• Nie zastępuj leku ćwiczeniami oddechowymi bez rozmowy z lekarzem (poprawa w badaniach była mierzona na małych grupach) [1,2].
• Intensywny wysiłek rób z pustszym żołądkiem (C, częściowo wnioskowanie). W małych badaniach posiłek przed bieganiem lub wysiłkiem wydłużał czas refluksu [11,12]. Danych o optymalnym odstępie w godzinach nie ma; w badaniu z omeprazolem bieg 2 godziny po niskotłuszczowym śniadaniu nie wykluczał refluksu [13]. Praktycznie (rozumowanie): większy posiłek nie bezpośrednio przed treningiem, a jeśli trzeba coś zjeść, wybierz małą porcję.
• Napój przy wysiłku: przy refluksie sprawdź wodę (C). W jedynym badaniu napój z 7% węglowodanów dawał znacznie dłuższy refluks niż woda [14]; to 7 osób, więc wniosek wstępny. Jeśli napój izotoniczny nasila objawy, pij wodę lub rozcieńczony napój (to rada praktyczna).
• Zmniejsz kontakt kwasu przy ciężkich bojach (wnioskowanie, brak badań). W przysiadzie i martwym ciągu zwiększa się ciśnienie w brzuchu (Valsalva i pas podnoszą je jeszcze bardziej [19,20]), a ciężarowcy w jedynym porównaniu mieli najdłuższy refluks [11]. Rozsądne kroki próbne: trening bez posiłku tuż przed, mniejszy ciężar w serii, obserwacja, czy wstrzymywanie oddechu nasila objawy; że to pomoże, nie wiadomo.
• Pas treningowy, brzuszki, pozycje z głową w dół (brak badań). Notuj, po którym ćwiczeniu pojawia się zgaga; jeśli konsekwentnie po konkretnym (skłon, brzuszki z podwiniętymi nogami, stanie na głowie), zamień je na wariant w pozycji stojącej lub z uniesionym tułowiem. To rada praktyczna, nie wynik badań.
• Kofeina i przedtreningówki (C, częściowo wnioskowanie). Kawa ma niewielki, niejednolity związek z refluksem [22,23]. Korzyści sportowe kofeiny opisano przy 3–6 mg/kg, a dawki ok. 9 mg/kg dają dużo skutków ubocznych [24]; przy refluksie rozsądnie zacząć od niższej dawki i przedtreningówkę z kofeiną najpierw wypróbować na lżejszym treningu (to rada praktyczna, badań o refluksie nie ma).
• Kreatyna, olej rybi, białko w proszku (D). Brak danych, że nasilają refluks. Jeśli po któreś z nich pojawia się odbijanie lub zgaga, zmień porę (po posiłku, nie na pusty żołądek) albo dawkę, a gdy objaw ustępuje po odstawieniu, może to wskazywać na związek z tym suplementem. To obserwacja własna, nie wniosek z badań.
• Ruch regularny, nie unikaj ćwiczeń (C). Umiarkowana aktywność wiąże się z mniejszym ryzykiem refluksu (patrz raport o diecie), więc zgaga nie powinna być powodem rezygnacji z treningu; chodzi o dopasowanie pory i rodzaju ćwiczeń.
• Ból w klatce przy wysiłku nie jest „tylko refluksem” (patrz czerwone flagi).

Formy i porównania

• Biegacze, kolarze, ciężarowcy (jedno badanie po 10 osób z dolegliwościami podczas ćwiczeń, wysiłek 65 i 85% wydolności): czas pH ≤ 4 po posiłku 35,8% / 17,2% / 6,5%; na czczo 18,5% / 4,9% / 4,0% [11].
• Bieg a rower (7 triathlonistów): refluks dłuższy w biegu niż na rowerze, i z napojem z cukrem, i z wodą [14].
• Wioślarze i biegacze (17 osób): refluks 70% (wiosłowanie), 45% (bieg na czczo), 90% (bieg po posiłku) [12].
• Oddychanie przeponą a ćwiczenia aerobowe (75 chorych, wszyscy na omeprazolu): ciśnienie zwieracza poprawiało oddychanie, jakość życia poprawiały oba ćwiczenia [7].
• Białko zwierzęce i roślinne w posiłku (pilotaż): więcej refluksu w pierwszej godzinie po posiłku z przewagą białka zwierzęcego [29].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Ćwiczenia oddechowe: w badaniach nie opisano skutków ubocznych w abstraktach, które czytałem; autorzy jednego badania nazywają trening tanią terapią bez działań niepożądanych (badanie bez grupy kontrolnej) [9]. Nie wstrzymuj oddechu na długo ani nie zaczynaj ćwiczeń oddechowych przy zawrotach głowy; takich zaleceń w źródłach nie ma, to ostrożność ogólna.
• Leki hamujące kwas (IPP): omeprazol zmniejszył refluks podczas biegu, ale nie dolegliwości [13]. Zasady długiego stosowania są w raporcie o diecie.
• Kofeina: duże dawki (ok. 9 mg/kg) wiążą się z wieloma działaniami niepożądanymi [24].
• Kreatyna: bezpieczna u zdrowych osób w badaniach do 5 lat [26]; wysokich dawek (powyżej 3–5 g dziennie) nie zaleca się przy chorobie nerek lub czynnikach ryzyka, jak cukrzyca czy nadciśnienie [27].
• Wysiłek intensywny a krwawienie z przewodu pokarmowego: przegląd wspomina o większym ryzyku u intensywnie ćwiczących [18]; krew w stolcu lub wymiotach to powód do lekarza.

Czerwone flagi: kiedy iść do lekarza

• Ból, ucisk lub ściskanie w klatce piersiowej wywołane wysiłkiem, zwłaszcza promieniujące do ramienia, szyi lub żuchwy, z dusznością, potami, mdłościami lub zawrotami głowy: to możliwy zawał albo dusznica, nie refluks. Jeśli nie ustępuje po odpoczynku, dzwoń pod 112 lub 999 (w Polsce oba numery wzywają pogotowie) i nie jedź sam [31,32].
• Pierwszy raz ból w klatce przy wysiłku, ból coraz częstszy, dłuższy lub w spoczynku: zgłoś się do lekarza szybko, zanim uznasz, że to zgaga [32].
• Trudności w połykaniu, utrata masy ciała bez powodu, wymioty z krwią lub czarne stolce, niedokrwistość, uporczywe wymioty: pilna diagnostyka (wytyczne ACG, patrz raport o diecie).
• Zgaga utrzymująca się mimo zmian stylu życia albo potrzeba stałego przyjmowania leków: rozmowa z lekarzem (zasady leczenia w raporcie o diecie).
• Dolegliwości tylko podczas wysiłku, których leki na refluks nie usuwają: pamiętaj, że w badaniu z omeprazolem leki zmniejszyły refluks, ale nie same dolegliwości [13]; przyczyna może być inna.

Mity

• „Refluks to znak, że trzeba przestać ćwiczyć.” Umiarkowana aktywność wiąże się z mniejszym ryzykiem refluksu (patrz raport o diecie); chodzi o dopasowanie pory, rodzaju i intensywności.
• „Ból w klatce przy wysiłku to na pewno zgaga.” Refluks podczas wysiłku występuje, ale ból wysiłkowy może być sercowy i najpierw trzeba go wyjaśnić [12,31,32].
• „Pas treningowy chroni przed refluksem albo go powoduje.” Nie ma badań; pas podniósł ciśnienie w brzuchu w jednym małym badaniu, ale refluksu nie mierzono [20].
• „Oddychanie przeponą wyleczy refluks.” Badania są małe i niejednorodne, to dodatek do leczenia [1,2,6].
• „Kreatyna lub olej rybi powodują refluks.” Brak badań, które by to potwierdzały; dolegliwości żołądkowe przy kreatynie opisywano jako nieczęste [27].
• „Białko w proszku zamyka zwieracz.” Takie twierdzenia pochodziły ze stron handlowych; badań na odżywkach nie znalazłem.
• „Przedtreningówka na pewno nasili refluks.” Nie ma badań na przedtreningówkach; kofeina ma słaby, niejednolity związek z refluksem w badaniach obserwacyjnych [22,23].

Źródła

1. Eherer AJ, Netolitzky F, Högenauer C, Puschnig G, Hinterleitner TA, Scheidl S, Kraxner W, Krejs GJ, Hoffmann KM. Positive effect of abdominal breathing exercise on gastroesophageal reflux disease: a randomized, controlled study. Am J Gastroenterol 2012;107(3):372–378. Badanie z losowym przydziałem (19 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22146488/ (DOI: 10.1038/ajg.2011.420)
2. Abureesh O, Qaqish F, Abu-Shaban M i wsp. Efficacy and safety of diaphragmatic breathing exercises for gastroesophageal reflux disease (systematic review and meta-analysis of RCTs). J Clin Med 2026;15(9):3406. Zbiorcza analiza badań z losowym przydziałem (10 badań, 476 osób; abstrakt przez Europe PMC, strona MDPI dała kod 403). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42123139/ (DOI: 10.3390/jcm15093406)
3. Qiu K, Wang J, Chen B. The effect of breathing exercises on patients with GERD: a meta-analysis. Ann Palliat Med 2020;9(2). Zbiorcza analiza (7 badań, w tym 3 z losowym przydziałem; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32233626/ (DOI: 10.21037/apm.2020.02.35)
4. Zdrhova L, Bitnar P, Balihar K. Breathing exercises in gastroesophageal reflux disease: a systematic review. Dysphagia 2023. Przegląd systematyczny (abstrakt bez liczb). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35842548/ (DOI: 10.1007/s00455-022-10494-6)
5. Halland M, Bharucha AE, Crowell MD, i wsp. Effects of diaphragmatic breathing on the pathophysiology and treatment of upright gastroesophageal reflux. Am J Gastroenterol 2021;116(1):86–94. Badanie z losowym przydziałem (23 chorych, 10 kontroli; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33009052/ (DOI: 10.14309/ajg.0000000000000913)
6. Sadiq M, Raza MS, Sadiq N i wsp. Effectiveness of abdominal breathing exercise to control gastroesophageal reflux disease, a randomized controlled trial. J Community Hosp Intern Med Perspect 2025;15(1):30–35. Badanie z losowym przydziałem (22 osoby). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39867162/ (DOI: 10.55729/2000-9666.1438)
7. Ahmadi M, Amiri M, Rezaeian T. Different effects of aerobic exercise and diaphragmatic breathing on lower esophageal sphincter pressure. Middle East J Dig Dis 2021. Badanie z trzema grupami (75 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34712440/
8. Niu S, Zhang T, Li W. Positive effect of deep diaphragmatic breathing training on gastroesophageal reflux-induced chronic cough. Respir Res 2024. Badanie z losowym przydziałem (60 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38637797/ (DOI: 10.1186/s12931-024-02783-5)
9. Moffa A, Oliveto G, Di Matteo F i wsp. Modified inspiratory muscle training (m-IMT) as promising treatment for gastro-oesophageal reflux disease (GERD). Acta Otorrinolaringol Esp 2020;71(2):65–69. Badanie przed i po, bez grupy kontrolnej (21 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31103135/
10. Syropoulos S, Moutzouri M, Grammatopoulou E i wsp. Protokół badania z losowym przydziałem: trening mięśni wdechowych w GERD. Methods Protoc 2026;9(2). Protokół, bez wyników. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41874149/
11. Collings KL, Pierce Pratt F, Rodriguez-Stanley S, Bemben M, Miner PB. Esophageal reflux in conditioned runners, cyclists, and weightlifters. Med Sci Sports Exerc 2003;35(5):730–735. Badanie porównawcze (po 10 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12750580/
12. Yazaki E, Shawdon A, Beasley I, Evans DF. The effect of different types of exercise on gastro-oesophageal reflux. Aust J Sci Med Sport 1996;28(4):93–96. Badanie fizjologiczne (17 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9040897/
13. Peters HP, De Kort AF, Van Krevelen H i wsp. The effect of omeprazole on gastro-oesophageal reflux and symptoms during strenuous exercise. Aliment Pharmacol Ther 1999. Badanie z losowym przydziałem, podwójnie ślepe, naprzemienne (14 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10468675/
14. Peters HP, Wiersma JW, Koerselman J i wsp. The effect of a sports drink on gastroesophageal reflux during a run-bike-run test. Int J Sports Med 2000;21(1):65–70. Badanie naprzemienne (7 triathlonistów; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10683102/
15. Peters HP, Bos M, Seebregts L i wsp. Gastrointestinal symptoms in long-distance runners, cyclists, and triathletes: prevalence, medication, and etiology. Am J Gastroenterol 1999;94(6):1570–1581. Badanie kwestionariuszowe (kwestionariusz wysłany do 606 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10364027/
16. Soffer EE, Merchant RK, Duethman G i wsp. Effect of graded exercise on esophageal motility and gastroesophageal reflux in trained athletes. Dig Dis Sci 1993. Badanie porównawcze (8 kolarzy; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8425434/
17. Soffer EE, Wilson J, Duethman G i wsp. Effect of graded exercise on esophageal motility and gastroesophageal reflux in nontrained subjects. Dig Dis Sci 1994. Badanie porównawcze (9 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8281857/
18. Severo JS, Silva ACAD, Santos BLBD i wsp. Physical exercise as a therapeutic approach in gastrointestinal diseases. J Clin Med 2025. Przegląd narracyjny (abstrakt przez Europe PMC; ta sama praca pod adresem PMC11899784). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40095789/
19. Hackett DA, Chow CM. The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise. J Strength Cond Res 2013. Przegląd (abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23222073/
20. McGill SM, Norman RW, Sharratt MT. The effect of an abdominal belt on trunk muscle activity and intra-abdominal pressure during squat lifts. Ergonomics 1990. Badanie fizjologiczne (6 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2141312/
21. Lee YY, McColl KE. Disruption of the gastroesophageal junction by central obesity and waist belt: role of raised intra-abdominal pressure. Dis Esophagus 2015. Przegląd (abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24575877/
22. Muftah M, McCarty TR, Hartnett D i wsp. Association of coffee intake with risk of gastroesophageal reflux disease and complications: a systematic review and meta-analysis. Clin Transl Gastroenterol 2026;17(4):e00996. Zbiorcza analiza badań obserwacyjnych (40 badań, 122 074 osoby; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41677121/
23. Kim J, Oh SW, Myung SK i wsp. Association between coffee intake and gastroesophageal reflux disease: a meta-analysis. Dis Esophagus 2014;27(4):311–317. Zbiorcza analiza 15 badań kontrolnych (abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23795898/
24. Guest NS, VanDusseldorp TA, Nelson MT i wsp. International Society of Sports Nutrition position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr 2021;18(1). Stanowisko towarzystwa (abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33388079/
25. Parnell JA, Wagner-Jones K, Madden RF i wsp. Dietary restrictions in endurance runners to mitigate exercise-induced gastrointestinal symptoms. J Int Soc Sports Nutr 2020. Badanie kwestionariuszowe (388 biegaczy; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32522222/
26. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J i wsp. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr 2017;14. Stanowisko towarzystwa (abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28615996/
27. Kim HJ, Kim CK, Carpentier A i wsp. Studies on the safety of creatine supplementation. Amino Acids 2011;40(5). Przegląd (abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21399917/
28. Nicholls SJ, Lincoff AM, Garcia M i wsp. Effect of high-dose omega-3 fatty acids vs corn oil on major adverse cardiovascular events in patients at high cardiovascular risk: the STRENGTH randomized clinical trial. JAMA 2020;324(22):2268–2280. Badanie z losowym przydziałem (13 078 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33190147/
29. Martinucci I, Guidi G, Savarino EV i wsp. Vegetal and animal food proteins have a different impact in the first postprandial hour of impedance-pH analysis in patients with heartburn. Gastroenterol Res Pract 2018. Badanie pilotażowe (165 osób; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29849599/
30. Fernando I, Schmidt KA, Cromer G i wsp. The impact of low-fat and full-fat dairy foods on symptoms of gastroesophageal reflux disease. Eur J Nutr 2022;61(5):2815–2823. Badanie z losowym przydziałem, analiza dodatkowa (72 osoby; abstrakt przez Europe PMC). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35294608/ (DOI: 10.1007/s00394-022-02855-6)
31. NHS. Heart attack: symptoms. Strona instytucji (otwarta). https://www.nhs.uk/conditions/heart-attack/symptoms/
32. NHS. Angina: symptoms. Strona instytucji (otwarta). https://www.nhs.uk/conditions/angina/symptoms/

Weryfikacja

Sprawdzono 33 twierdzenia z liczbami lub zaleceniami; wszystkie abstrakty otwarto przez Europe PMC (zapytania REST), strony NHS przez bezpośredni odczyt.

• zgodne – Abureesh 2026 istnieje (J Clin Med 15(9):3406, publikacja 29.04.2026, PMID 42123139, PMC13164494): 10 badań z losowym przydziałem, 476 chorych, 229 w grupie oddychania; poprawa objawów istotna, duża niejednorodność, jakość życia bez istotnej różnicy; zakres wyszukiwania do 10.03.2026 [2].
• uzupełnione – Abureesh: dodano z abstraktu średnio ok. 20 minut na sesję przez ok. 5 tygodni i średni wiek ok. 40 lat; na liście źródeł dopisano „i wsp.” (autorów jest 10) [2].
• zgodne – Eherer 2012: 19 osób, czas pH < 4 spadł z 9,1% do 4,7%, grupa kontrolna bez zmiany, zużycie IPP 98 → 25 mg/tydzień u 11 osób po 9 miesiącach [1].
• poprawione – Eherer: było „w innym badaniu ćwiczono 9 tygodni”, jest: poprawa jakości życia po 4 tygodniach, a „9” dotyczy miesięcy obserwacji; dodano, że podział 10 vs 9 oraz że wynik po 9 miesiącach dotyczy osób, które same zdecydowały się kontynuować, więc nie jest porównaniem z losowym przydziałem [1].
• zgodne – Collings 2003: czas pH ≤ 4 na czczo / po posiłku: ciężarowcy 18,5% / 35,8%, biegacze 4,9% / 17,2%, kolarze 4,0% / 6,5%; odchylenia 18,5 ± 17,3 potwierdzone; wszyscy uczestnicy z dolegliwościami podczas wysiłku (ponad 3 miesiące) [11].
• poprawione – Collings: było „wysiłek 65% przez 60 min i 85% przez 20 min”, jest: usunięto czas trwania (niepotwierdzony w abstrakcie), zostawiono poziomy 65% i 85% maksymalnej wydolności; dopisano autorów Bemben i Miner oraz numer stron 35(5):730–735 [11].
• zgodne – Yazaki 1996: 17 osób, przed wysiłkiem refluks u 2, 70% wioślarzy, 45% biegaczy na czczo, 90% biegaczy po lekkim posiłku; wpływ jedzenia istotny [12]. Dopisano brak istotnej różnicy między wiosłowaniem a bieganiem.
• zgodne – Peters 2000: 7 triathlonistów (mężczyzn), napój 7% węglowodanów wobec wody: bieg 1 24,0 vs 7,4%, rower 8,2 vs 0%, bieg 2 17,6 vs 2,4% (dopisano odpoczynek 11,8 vs 0,2%) [14].
• poprawione – Peters 1999 (omeprazol): było „w biegu refluks był dłuższy i częstszy niż w spoczynku” (ogólnie), jest: dotyczy pierwszego okresu biegu; było „7 z 14 miało zgagę, cofanie lub ból nadal”, jest: 7 z 14 zgłaszało te dolegliwości niezależnie od leku, a te nieliczne zbiegi z kwaśnym refluksem to wyłącznie zgaga; potwierdzono 14 sportowców, omeprazol 20 mg, bieg 2 godziny po niskotłuszczowym śniadaniu [13].
• poprawione – Peters 1999 (kwestionariusz): było „606 sportowców”, jest: kwestionariusz wysłano do 606 osób (199 biegaczy, 197 kolarzy, 210 triathlonistów), odpowiedziało 71–93%; odsetki 36% / 67% / 52% / 54% (górne) i 71% / 64% (dolne) zgodne [15].
• zgodne – Soffer 1993 (8 kolarzy) i 1994 (9 niewytrenowanych): wzrost refluksu tylko przy 90% VO2max [16,17].
• zgodne – Halland 2021: 23 chorych i 10 kontroli; zdarzenia refluksu po posiłku 0,36 vs 2,60; ekspozycja całkowita 10,2 vs 9,4 bez różnicy; w oknie 2 godzin po posiłku 11,8% → 5,2% (dzień 1 → dzień 2) [5].
• poprawione – Halland: było „przy wdechu przeponowym ciśnienie zwieracza 42,2 wobec 23,1 mm Hg” jako wynik grupy chorych, jest: wartości podane dla chorych i zdrowych łącznie, abstrakt nie mówi, do czego porównano 23,1 [5].
• zgodne – Sadiq 2025: 22 osoby (po 11), 5 minut, 5 razy dziennie, 4 tygodnie; istotne tylko zmiany w obrębie grupy, różnica między grupami nieistotna; abstrakt bez wartości liczbowych [6].
• zgodne – Ahmadi 2021: 75 osób, 3 grupy, 8 tygodni; ciśnienie zwieracza poprawiło tylko oddychanie, jakość życia oba; dopisano, że wszyscy przyjmowali omeprazol [7].
• zgodne – Niu 2024: 60 osób (po 30), 8 tygodni, kaszel ustąpił u 94% wobec 77%, obie grupy na lekach [8].
• zgodne – Moffa 2020: 21 włączonych, 19 ukończyło, 4 tygodnie, kwestionariusz GERDQ 8,36 → 1,7, brak grupy kontrolnej [9]. Syropoulos 2026: protokół, 30 osób, 40% MIP, 3 miesiące, bez wyników [10].
• zgodne – Qiu 2020: 7 badań, 194 chorych i 16 zdrowych, istotny wzrost ciśnienia zwieracza; dopisano, że 3 z 7 to badania z losowym przydziałem [3].
• usunięte – Zdrhova 2023: twierdzenia „z naciskiem na trening przepony” i „badanie manometryczne mogłoby wskazać osoby, którym ćwiczenia pomogą” nie dały się potwierdzić w odczytanym abstrakcie; zostało tylko, że to przegląd systematyczny bez liczb [4].
• poprawione – Wniosek: było, że ćwiczenia oddechowe to „jedyna interwencja treningowa z badaniami z losowym przydziałem”, jest: jedyna sprawdzona w kilku takich badaniach (ćwiczenia aerobowe były też częścią jednego badania z losowaniem [7]); zakres wielkości badań „19 do 60” zmieniono na „19 do 75 osób” (Ahmadi 75).
• zgodne – Muftah 2026: 40 badań, 122 074 osoby, 34,9% vs 30,7%, iloraz szans 1,18 (1,03–1,36), niejednorodność duża, Barrett bez związku (1,13, nieistotny) [22].
• poprawione – Kim 2014: ogółem iloraz szans 1,06 (0,94–1,19), nieistotny; dopisano, że istotny związek wyszedł tylko w podgrupie badań z endoskopowym rozpoznaniem refluksu [23].
• zgodne – STRENGTH: 13 078 osób (po 6539), 4 g dziennie, działania żołądkowo-jelitowe 24,7% vs 14,7% [28].
• zgodne – ISSN kofeina 2021: 3–6 mg/kg, ok. 60 minut przed wysiłkiem, ok. 9 mg/kg wiele skutków ubocznych; abstrakt bez żołądka. Dopisano możliwą skuteczność od ok. 2 mg/kg [24].
• poprawione – Praktyczne zalecenie o kofeinie: było „dawkę dobierz w przedziale 3–6 mg/kg tylko jeśli nie nasila objawów”, jest: usunięto zachętę do górnej granicy dawki przy refluksie, zostawiono ją jako rozumowanie praktyczne [24].
• zgodne – Kreider 2017: do 30 g dziennie przez 5 lat bezpieczne, abstrakt bez przewodu pokarmowego [26].
• poprawione – Kim HJ 2011: było „częstość dolegliwości żołądkowych ograniczona”, jest: zgłaszane anegdotycznie, nieczęste i niekoniecznie wywołane kreatyną; dodano ostrzeżenie o dawkach powyżej 3–5 g dziennie przy chorobie nerek lub czynnikach ryzyka; zdanie „przy chorobie nerek ostrożnie” oparte teraz na [27] [27].
• zgodne – McGill 1990: 6 osób, 72,7–90,9 kg, 99 vs 120 mm Hg [20]; Hackett i Chow 2013: Valsalva podnosi ciśnienie w brzuchu, bez liczb [19]; Lee i McColl 2015: podwyższone ciśnienie w brzuchu zaburza połączenie przełyku z żołądkiem [21].
• zgodne – Martinucci 2018: 165 osób, ok. 1694 kcal, więcej refluksów, dłuższy kwas i objawy po białku zwierzęcym [29]; Fernando 2022: 72 osoby, 12 tygodni, ok. 3,3 porcji nabiału, bez różnicy zgagi i cofania [30]; Parnell 2020: 388 biegaczy, 42% ból brzucha lub skurcze, 20% wzdęcia [25].
• zgodne – Severo 2025: intensywny wysiłek może nasilać refluks, trening siłowy mało zbadany, ryzyko krwawienia; adres PMC11899784 w Europe PMC odpowiada tej pracy (PMID 40095789) [18].
• poprawione – Porada alarmowa: było „999; w Polsce 112” i „trwa ponad kilka minut”, jest: w Polsce 112 lub 999 (oba wzywają pogotowie); usunięto „ponad kilka minut” (NHS mówi o bólu, który nie ustępuje po odpoczynku, i podaje 5 minut dopiero po dawce leku, której czytelnik może nie mieć); dodano, że ból może rozchodzić się też na brzuch i plecy [31,32].
• zgodne – NHS: dusznica wywoływana wysiłkiem, stresem, zimnem; ucisk, ściskanie lub tępy ból; napady zwykle poniżej 10 minut; ból może przypominać pieczenie lub niestrawność; nie jechać samemu [31,32].
• usunięte – Źródła 33–36 (przegląd ciśnienia w jamie brzusznej 2019, badanie z Indonezji, strona NIH, przegląd o refluksie u sportowców 31 prac) wraz z odwołaniami [33], [34] w tekście i zdaniem o wynikach przeglądu ciśnienia („przysiad najwyższe, wyciskanie najniższe”) oraz datą badania indonezyjskiego: nie dało się ich otworzyć ani potwierdzić. Numeracja 1–32 pozostaje spójna.
• nie do sprawdzenia – pełne teksty wszystkich prac (czytano tylko abstrakty); szczegóły protokołów oddychania poza podanymi w abstraktach; PubMed i MDPI nie otwierano.