Serce i bezpieczeństwo treningu: pełny raport

Wniosek

U zdrowej, bezobjawowej osoby po 35.–40. roku życia, która regularnie trenuje i nie ma choroby serca, nie ma mocnych dowodów na korzyść rutynowego pakietu „EKG + echo + próba wysiłkowa”. Najwięcej daje ocena ryzyka (wywiad, ciśnienie, lipidy, glikemia, ryzyko sercowo-naczyniowe); dalsze badania dobiera się według jej wyniku [1][3][4][6] (nie do sprawdzenia, zob. niżej). Ból w klatce, omdlenie lub nowa duszność podczas wysiłku to powód do przerwania treningu i pilnej diagnostyki. Po zawale lub operacji serca ćwiczenia są zalecane w ramach nadzorowanej rehabilitacji kardiologicznej, która zmniejsza ryzyko ponownego zawału [17].

Poziom dowodów

B. Rehabilitacja kardiologiczna ma poziom A, bo opiera się na przeglądzie Cochrane z randomizowanych badań [17]. Pozostałe części mają niższy poziom, bo zalecenia dotyczące badań przesiewowych opierają się głównie na konsensusach ekspertów, a nie na badaniach z losowym przydziałem.

• Strategie badań przesiewowych u osób ≥35 lat opierają się na konsensusach i wytycznych (poziom C–B) [1][3][4][5].
• Zagrożenia, takie jak migotanie przedsionków, zwapnienia naczyń wieńcowych i nagłe zatrzymanie krążenia (NZK), opisują głównie metaanalizy badań obserwacyjnych. Nie dowodzą one przyczynowości [8][11][22].
• Wytyczne ESC 2020 sprawdzono tylko częściowo (zob. Weryfikacja). Część zaleceń podanych niżej nie została potwierdzona.
• Nie znaleziono źródeł o terminach powrotu do treningu po CABG ani po zawale (kiedy zacząć trening siłowy). Nie znaleziono też polskich wytycznych. Tych punktów nie uzupełniam liczbami z pamięci.

Co mówią badania

Ryzyko nagłego zatrzymania krążenia podczas sportu (obserwacyjne metaanalizy)

• Metaanaliza 21 badań obserwacyjnych (abstrakt konferencyjny, JACC 2017) podaje 0,72 zgonu na 100 000 osobolat (95% CI 0,58–0,86) [8]. Nie do sprawdzenia: liczby z pełnego tekstu.
• Quinn i wsp. 2022 (15 badań, 347 mln osobolat): zgony z powodu zapalenia mięśnia sercowego 0,047 na 100 000 osobolat (95% CI 0,018–0,123). Wszystkie zgony sportowe w tej metaanalizie: 0,93 na 100 000 osobolat (95% CI 0,47–1,82) [9].
• U mężczyzn wyczynowych częstość wynosiła 1,42 na 100 000 sportolat, a u kobiet 0,32 (IRR 5,55) [10]. Nie do sprawdzenia.
• Wyniki dotyczą głównie sportowców młodych i wyczynowych. Dla rekreacyjnych trenujących po 40. r.ż. dane są mniej precyzyjne. Nie do sprawdzenia.
• U osób ≥45 lat główną przyczyną zatrzymania krążenia podczas wysiłku jest choroba wieńcowa; ponad 90% zdarzeń dotyczy mężczyzn (opis protokołu badania MARC) [23]. Nie do sprawdzenia.
• ACSM podkreśla, że ryzyko zdarzenia sercowego jest wyższe podczas wysiłku niż w spoczynku, ale bezwzględnie bardzo małe; zdarzenia często poprzedzają objawy ostrzegawcze [3]. Nie do sprawdzenia w pobranym abstrakcie.

Kogo i czym badać przed intensywnym treningiem

• ACSM (2015, konsensus ekspertów) opisuje model trzech czynników: obecny poziom aktywności, objawy lub znaną chorobę sercowo-naczyniową, metaboliczną lub nerkową oraz planowaną intensywność [3]. Zalecenie rutynowej próby wysiłkowej dla osób wysokiego ryzyka nie znajduje potwierdzenia w abstrakcie i nie jest tu podawane jako fakt.
• Niemiecka wytyczna z 2025 r. (konsensus, wiele towarzystw) opiera ocenę na wywiadzie osobistym, rodzinnym i sportowym oraz badaniu fizykalnym; badania dodatkowe wynikają z nieprawidłowości wykrytych w tej ocenie [4]. Nie do sprawdzenia.
• Systematyczny przegląd wytycznych oceny przedstartowej (Weise A. i wsp., Sports Medicine – Open, 2025) potwierdza, że zalecenia są rozbieżne [5]. Liczby dokumentów (35) nie potwierdzono.
• ESC 2020 (wytyczne) [1], nie do sprawdzenia w tej części:
  • osoby aktywne na co dzień, z ryzykiem niskim lub umiarkowanym, nie wymagają ograniczeń;
  • osoby siedzące i wysokiego ryzyka mogą bez dalszej oceny podjąć wysiłek o niskiej intensywności;
  • u osób wysokiego ryzyka CAD lub z CAD wykrytą w badaniach przesiewowych, które trenują intensywnie, zaleca się coroczną maksymalną próbę wysiłkową lub obrazowe badanie czynnościowe.
• Przegląd dla masters athletes (≥35 lat, 2021) proponuje ocenę ryzyka ASCVD, spoczynkowe 12-odprowadzeniowe EKG i opcjonalnie wynik wapnia wieńcowego (CAC). Rutynowa próba wysiłkowa u bezobjawowych osób niskiego ryzyka nie jest tam zalecana z powodu niskiej wartości predykcyjnej dodatniej [6]. Nie do sprawdzenia.
• Przegląd dla USPSTF (Fowler-Brown i wsp., 2004, dane starsze) [7]: w abstrakcie potwierdzono, że nieprawidłowa próba wysiłkowa wiązała się z ryzykiem względnym 2,0–5,0 przyszłych zdarzeń wieńcowych, a w badaniach przesiewowych ciężkie zwężenie tętnic wieńcowych wykrywano u „do 2,7%” osób bezobjawowych. Przy niskim ryzyku choroby większość dodatnich wyników może być fałszywa. Konkretne czułość 18% i wartość predykcyjna dodatnia 4% nie znajdują potwierdzenia w abstrakcie i zostały usunięte.
• CAC: przegląd z 2026 r. [25] wskazuje, że nie ma dowodów na zasadność oznaczania CAC wyłącznie na podstawie historii wysiłku. Za grupę docelową uważa osoby 40–75 lat z 10-letnim ryzykiem ASCVD 5–20%. Nie do sprawdzenia.
• EKG sportowców ma osobne kryteria interpretacji (zob. niżej, „serce sportowca”) [15].
• Próba wysiłkowa i echo mają inną rolę niż przesiew. Przy objawach lub nieprawidłowym EKG są podstawą diagnostyki [14][28]. Nie do sprawdzenia.

Wapń wieńcowy i miażdżyca u trenujących wytrzymałościowo (obserwacyjne)

• W badaniu przekrojowym masters athletes z niskim ryzykiem (Merghani i wsp., 2017) [20] 60% sportowców i 63% kontroli miało prawidłowy CAC. Pozostałe różnice podawane w materiale (płytki miażdżycowe 44,3% vs 22,2%, CAC ≥300 u 11,3%, zwężenie ≥50%, mediana liczby maratonów, OR 1,08 na rok treningu) nie znajdują potwierdzenia i zostały usunięte. Badanie jest obserwacyjne i nie dowodzi przyczynowości.
• Metaanaliza z 2025 r. [22] wykazała więcej miażdżycy wieńcowej u sportowców. Nie do sprawdzenia.
• W badaniu podłużnym MARC-2 (2023) progresję miażdżycy wiązano z intensywnością, nie z objętością treningu [21][25]. Nie do sprawdzenia.
• ESC: długotrwały intensywny wysiłek wytrzymałościowy wiąże się z wyższym CAC, bez wzrostu śmiertelności w średnim okresie [1]. Nie do sprawdzenia.

Kołatania i arytmie

• Migotanie przedsionków (AF) u sportowców: metaanaliza Newman i wsp. 2021 (13 badań, 70 478 uczestników) wykazała ponad dwukrotnie wyższe szanse AF u sportowców niż u osób nietrenujących, OR 2,46 (BJSM 2021;55:1233–1238) [11]. Przedział ufności (1,73–3,51) nie znajduje potwierdzenia w omówieniach. Ryzyko było większe w sportach mieszanych niż wytrzymałościowych oraz u sportowców <55 lat niż ≥55 (zgodne w omówieniach).
• Starsze metaanalizy (wcześniejsza z 6 badań, ryzyko 5-krotne; metaanaliza z 2014 r. z 19 badań i 511 503 osobami, HR 1,98 w podgrupie sportowców) są opisane w przeglądzie [12]. Nie do sprawdzenia w pełnym tekście. Zależność przypomina krzywą U: umiarkowany ruch zmniejsza ryzyko, bardzo intensywny sport wytrzymałościowy je zwiększa [12]. Nie do sprawdzenia.
• Dla starszych sportowców OR wynosi 1,76 [13]. Nie do sprawdzenia.
• Bezwzględne ryzyko AF u sportowców jest nadal niskie [13]. Nie znaleziono wiarygodnego bezwzględnego odsetka (np. na 100 osób). Nie do sprawdzenia.
• Przedwczesne pobudzenia komorowe (PVC): występują u sportowców podobnie często jak u osób nietrenujących. Większość jest łagodna, a o ryzyku mówi bardziej morfologia i złożoność (pary, serie, wielokształtność, wielokrotne ogniska) niż sama liczba [14]. W badaniu 112 sportowców skierowanych z powodu PVC 79% miało jednokształtne PVC typowych morfologii [27]. Nie do sprawdzenia.
• Diagnostyka PVC: wywiad, EKG, Holter 24 h (najlepiej z treningiem), echo, próba wysiłkowa. Echo ma niską czułość w wykrywaniu bliznowacenia, które wykrywa rezonans z gadolinem (CMR) [28]. Nie do sprawdzenia.
• ESC dopuszcza rekreacyjny sport o niskiej i umiarkowanej intensywności u osób z kardiomiopatią arytmogenną, bez objawów i z <500 PVC/24 h [2]. Nie do sprawdzenia. Przypadki opisowe pokazują, że bardzo duża liczba PVC może prowadzić do kardiomiopatii; to poziom C [27]. Nie do sprawdzenia.

„Serce sportowca”

• Konsensus międzynarodowy (Sharma i wsp., 2017, JACC) [15] opiera się na opinii ekspertów. Według abstraktu łączy konkretne nieprawidłowości w EKG z dalszą diagnostyką schorzeń związanych z nagłym zgonem sercowym, a zmiany wynikające z treningu odróżnia od nieprawidłowości wskazujących na chorobę.
• Progi „≥4 h treningu tygodniowo” i „QTc ≥500 ms” usunięto: nie ma ich w abstrakcie.
• Konkretne kryteria (odwrócone T, patologiczne Q, blok lewej odnogi, obniżenie ST, wiek >30 lat jako wskazanie do wykluczenia choroby wieńcowej) są nie do sprawdzenia w pobranych materiałach [15][16].
• Zastosowanie kryteriów międzynarodowych zmniejszało liczbę wyników nieprawidłowych bez utraty wykrywania ciężkich chorób [15]. Nie do sprawdzenia.
• Progi grubości ściany lewej komory i wymiarów jam nie były w pobranych materiałach. Nie podaję liczb.

Rehabilitacja kardiologiczna (poziom A)

• Cochrane 2021 (Dibben i wsp., randomizowane badania w chorobie wieńcowej) [17]:
  • w krótkim okresie (6–12 mies.): śmiertelność ogółem RR 0,87 (95% CI 0,73–1,04), zawał RR 0,72 (0,55–0,93), śmiertelność sercowo-naczyniowa RR 0,88 (0,68–1,14);
  • w długim okresie: śmiertelność sercowo-naczyniowa RR 0,58 (0,43–0,78), zawał RR 0,67, śmiertelność ogółem RR 0,91 (0,75–1,10);
  • liczba badań i zdarzeń (podawana wcześniej jako „25 badań, 8823 osoby”, „57 vs 50 na 1000”) nie znajduje potwierdzenia; abstrakt podaje 23 430 uczestników.
  • Brak efektu na CABG i PCI, mniej hospitalizacji i lepsza jakość życia: nie do sprawdzenia w pobranym abstrakcie.
• ESC 2020: zalecany cel w chorobach serca to ≥150 min tygodniowo umiarkowanego wysiłku lub ≥75 min intensywnego, po stratyfikacji ryzyka [1]. Klasy zaleceń (I A dla rehabilitacji, I B po przeszczepie serca) nie zostały potwierdzone i zostały usunięte. Nie do sprawdzenia.
• U bezobjawowych osób z przewlekłym zespołem wieńcowym bez wywołanego niedokrwienia ESC dopuszcza (po ocenie indywidualnej) wszystkie rodzaje wysiłku, także sport wyczynowy [1]. Nie do sprawdzenia.
• ACC 2015: bezobjawowi pacjenci z CAD mogą uczestniczyć w sporcie wyczynowym, jeśli LVEF >50% i próba maksymalna nie wykazuje niedokrwienia ani niestabilności elektrycznej. Klasa i poziom zaleceń nie do sprawdzenia [18]. Zalecenia EAPC z 2019 r. są ostrzejsze dla grupy wysokiego ryzyka. Nie do sprawdzenia.
• Opis przypadku mastersa po zawale z dysfunkcją lewej komory: odroczono intensywny wysiłek, ale ruch utrzymano w ramach wspólnej decyzji [19]. Nie do sprawdzenia (poziom C).

Zalecenia praktyczne

1. Zacznij od kwestionariusza i rozmowy z lekarzem (POZ lub medycyna sportowa). Obejmuje wywiad rodzinny (nagłe zgony, kardiomiopatie, zaburzenia rytmu przed 50. r.ż.), omdlenia, kołatania, ból w klatce, ciśnienie, lipidogram, glikemię, palenie, wagę i ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego [3][4][6]. Nie do sprawdzenia w pełnym tekście.
2. Spoczynkowe EKG bywa rozsądne u osób >35–40 lat, które zamierzają trenować intensywnie. Wynika to z konsensusów, nie z badań z losowym przydziałem [6][15]. Nie do sprawdzenia. Wytyczna niemiecka nie wymaga go rutynowo bez nieprawidłowości [4]. Wybór zależy od lekarza.
3. Echo zlecane jest przy objawach, szmerze, nieprawidłowym EKG, rodzinnych kardiomiopatiach, nadciśnieniu z podejrzeniem przerostu lub arytmii [4][14]. Nie do sprawdzenia. Nie jest rutynowym badaniem przesiewowym.
4. Próba wysiłkowa jest wskazana przy objawach, u osób wysokiego ryzyka lub planujących bardzo intensywny wysiłek (np. zawody wytrzymałościowe) [1][3][6]. Nie do sprawdzenia. U zdrowych, bezobjawowych osób niskiego ryzyka nie jest rutynowa: przy niskim ryzyku choroby większość dodatnich wyników może być fałszywa [7].
5. CAC: opcja dla mężczyzn 40–75 lat z pośrednim ryzykiem [6][25]. Nie do sprawdzenia. Nie wykonuje się go tylko dlatego, że ktoś dużo trenuje [25].
6. Trening siłowy a ciśnienie: przy dobrze kontrolowanym nadciśnieniu u osób niskiego i umiarkowanego ryzyka sport nie jest ograniczany, ale unikać należy dużych obciążeń z wysiłkiem izometrycznym. Przy wysokim ryzyku lub uszkodzeniach narządowych nie zaleca się wysokiej intensywności treningu oporowego. Przy SBP >160 mmHg odroczyć intensywny trening do czasu kontroli ciśnienia [1]. Nie do sprawdzenia.
7. Progresja: zwiększaj obciążenie stopniowo, z rozgrzewką i schłodzeniem. Osoby nowe lub wracające po przerwie dostają wolniejszy wzrost intensywności [3]. Nie do sprawdzenia.
8. Co zrobić z kołataniem podczas treningu: przerwij ćwiczenie i usiądź lub połóż się. Zapisz, co się działo (czas, tętno z zegarka, czy rytm był równy). Jeśli epizody się powtarzają, idź do lekarza. Diagnostyka: EKG, Holter (najlepiej z treningiem), echo, próba wysiłkowa, ewentualnie CMR [14][28]. Nie do sprawdzenia. Zob. sekcję „Nie do sprawdzenia” niżej.
9. Serce sportowca a choroba: fizjologiczna adaptacja dotyczy osoby bez objawów, bez istotnego wywiadu rodzinnego i z EKG zgodnym z kryteriami [15]. Podejrzenie choroby wzbudzają objawy wysiłkowe, nieprawidłowe EKG, arytmia komorowa, rodzinne kardiomiopatie, tętno niepodnoszące się przy wysiłku lub zawroty głowy przy bradykardii. Rozstrzygają kardiolog sportowy, echo, CMR i próby wysiłkowe [14][15][28]. Nie do sprawdzenia. Dalsze progi liczbowe są poza pobranym materiałem.
10. Po zawale lub zabiegu (PCI, CABG, zastawki): zacznij od oceny kardiologicznej (frakcja wyrzutowa, ocena niedokrwienia, rytm, leki) i rehabilitacji kardiologicznej [1][2][17]. Intensywny trening siłowy lub wytrzymałościowy włącza się po stratyfikacji ryzyka i próbie wysiłkowej, zgodnie z planem lekarza [1][18]. Nie do sprawdzenia. Dokładne terminy zależą od rodzaju zabiegu, EF i powikłań. W polskich warunkach zapytaj o skierowanie na rehabilitację kardiologiczną w ramach NFZ. Szczegóły organizacyjne wymagają weryfikacji u lekarza prowadzącego (nie znaleziono polskich źródeł).

Formy i porównania

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Poniższa wiedza ogólna (czerwone flagi, wizyty, substancje, leki) nie została sprawdzona w źródłach tej weryfikacji.

Nie do sprawdzenia

Czerwone flagi: dzwoń pod 112 lub 999 (nie jedź sam), przerwij wysiłek:

• ból, ucisk lub pieczenie w klatce (może promieniować do ramienia, żuchwy, pleców), który nie ustępuje po zatrzymaniu wysiłku lub odpoczynku;
• omdlenie lub utrata przytomności, zwłaszcza w trakcie wysiłku lub bezpośrednio po nim;
• nagła, nieproporcjonalna duszność;
• kołatanie z zawrotami głowy, bólem w klatce, dusznością lub „zaciemnieniem” przed oczami;
• zatrzymanie krążenia: brak przytomności i prawidłowego oddechu. Wezwij pomoc, rozpocznij uciskanie klatki i użyj AED, jeśli jest dostępny.

Umów wizytę u lekarza (nie pilnie, ale w ciągu dni–tygodni):

• powtarzające się epizody kołatania, szybkie lub nieregularne bicie serca po wysiłku, także wieczorem lub w nocy;
• stopniowy spadek wydolności, nowa duszność przy znanym obciążeniu, obrzęki kostek;
• zawroty głowy lub uczucie omdlenia przy wstawaniu lub w czasie treningu;
• zawał, nagły zgon lub kardiomiopatia u krewnych <50. r.ż.;
• bardzo wolne tętno z objawami;
• po infekcji z bólem w klatce lub kołataniem: zapalenie mięśnia sercowego wymaga przerwy w ćwiczeniach (podawany czas 3–6 mies. nie do sprawdzenia) i kontroli przed powrotem [26].

Substancje i leki (wiedza ogólna):

• Substancje poprawiające wyniki (anaboliki, stymulanty, przedtreningówki z dużą dawką kofeiny lub synefryny) mogą wywoływać arytmie. Szczególnie ważne w wywiadzie.
• Leki (beta-blokery, przeciwpłytkowe, statyny) zmieniają tętno i wydolność, a przy podwójnej terapii przeciwpłytkowej rośnie ryzyko krwawień. Ustalaj trening z lekarzem.
• Wyklucz przyczyny pozasercowe kołatania (kofeina, stymulanty, alkohol, odwodnienie, choroby tarczycy, niedokrwistość).

Mity

• „Intensywny sport chroni przed zawałem, więc badania są zbędne”. Ryzyko zdarzenia podczas wysiłku jest małe, ale większe niż w spoczynku. Nie do sprawdzenia [3]. U mężczyzn >45 lat główną przyczyną NZK jest choroba wieńcowa [23] (nie do sprawdzenia).
• „Bez EKG, echa i próby wysiłkowej nie wolno zacząć trenować”. Aktualne wytyczne nie wymagają tego dla zdrowych, aktywnych i bezobjawowych osób niskiego ryzyka. Nie do sprawdzenia [1][3][4].
• „Próba wysiłkowa na wszelki wypadek wykluczy zawał”. U bezobjawowych osób przy niskim ryzyku większość dodatnich wyników może być fałszywa; wynik dodatni prowadzi do dalszych badań [7]. Liczby czułości i PPV usunięto (nie potwierdzono).
• „Kołatanie u sportowca to zawsze coś groźnego”. Większość PVC u sportowców jest łagodna, ale nie wolno tego zakładać bez oceny. Decydują objawy, morfologia, wynik badań i wywiad [14] (nie do sprawdzenia).
• „Maratończyk nie ma miażdżycy”. U trenujących wytrzymałościowo mężczyzn obserwuje się częściej zmiany miażdżycowe [20][22] (nie do sprawdzenia). Dane są obserwacyjne i nie dowodzą przyczynowości [20].
• „Wolne tętno u sportowca jest zawsze dobre”. Bradykardia z objawami lub nieprawidłowym EKG wymaga oceny [15] (nie do sprawdzenia).
• „Po zawale nie wolno już się wysilać”. Ćwiczenia w ramach rehabilitacji są zalecane i zmniejszają ryzyko ponownego zawału [17]. Klasa zalecenia (I A) nie do sprawdzenia.
• „AF u sportowców to wyrok”. Ryzyko względne rośnie (OR 2,46) [11], ale bezwzględnie AF u sportowców pozostaje rzadkie [13] (nie do sprawdzenia).

Źródła

1. Pelliccia A, Sharma S, Gati S i wsp. 2020 ESC Guidelines on sports cardiology and exercise in patients with cardiovascular disease. Eur Heart J 2021;42:17–96. Wytyczne (część zaleceń sprawdzona w omówieniach). https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehaa605
2. SEC Working Group. Comments on the 2020 ESC guidelines on sports cardiology and exercise in patients with cardiovascular disease. Rev Esp Cardiol 2021;74:488–493. Komentarz do wytycznych (nie do sprawdzenia). https://doi.org/10.1016/j.rec.2021.03.002
3. Riebe D i wsp. Updating ACSM's Recommendations for Exercise Preparticipation Health Screening. Med Sci Sports Exerc 2015;47(11):2473–2479. Konsensus ekspertów (sprawdzono abstrakt). https://doi.org/10.1249/MSS.0000000000000664
4. Joisten C, Hirschmüller A i wsp. Sports Preparticipation Evaluation for Healthy Adults: A Consensus-Based German Guideline. Sports Med 2025. Wytyczne konsensusowe (nie do sprawdzenia). https://doi.org/10.1007/s40279-025-02230-5
5. Weise A i wsp. Pre-Participation Evaluation of Recreational and Competitive Athletes – A Systematic Review of Guidelines and Consensus Statements. Sports Medicine – Open 2025. Przegląd systematyczny wytycznych (autor i czasopismo sprawdzone; liczba 35 dokumentów nie). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11972279/
6. Cardiovascular Risk Assessment in the Older Athlete. Sports Health 2021 (autorzy niepodani; nie do sprawdzenia). Przegląd narracyjny. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8559005/
7. Fowler-Brown A, Pignone M, Pletcher M i wsp. Exercise Tolerance Testing To Screen for Coronary Heart Disease: A Systematic Review for the USPSTF. Ann Intern Med 2004;140(7):W9–W24 (PMID 15069009). Przegląd systematyczny (dane starsze; abstrakt sprawdzony). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15069009/
8. Global Incidence of Sports-Related Sudden Cardiac Death. J Am Coll Cardiol 2017 (abstrakt konferencyjny; nie do sprawdzenia). Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jacc.2017.03.564
9. Quinn R, Moulson N, Wang J, Isserow S, McKinney J. Sports-Related Sudden Cardiac Death Attributable to Myocarditis: A Systematic Review and Meta-analysis. Can J Cardiol 2022 (sprawdzone). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35850383/
10. Sex Differences in the Incidence of Sudden Cardiac Arrest/Death in Competitive Athletes: A Systematic Review and Meta-analysis. Sports Med 2024/2025 (16 badań, 1797 przypadków; nie do sprawdzenia). https://link.springer.com/article/10.1007/s40279-024-02163-5
11. Newman W i wsp. Risk of atrial fibrillation in athletes: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med 2021;55:1233–1238 (OR 2,46 zgodne w omówieniach; pełny tekst nie sprawdzony). Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://doi.org/10.1136/bjsports-2021-103994
12. Atrial Fibrillation (AF) in Endurance Athletes: a Complicated Affair (autorzy niepodani; nie do sprawdzenia). 2018. Przegląd narracyjny omawiający 3 metaanalizy. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6209018/
13. Przegląd narracyjny AF u sportowców (OR 1,76 u starszych; nie do sprawdzenia). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11720530/
14. Premature Ventricular Contractions in Athletes: Insight into Evaluation and Management. ACC Expert Analysis 2022 (nie do sprawdzenia). Przegląd eksperta. https://www.acc.org/Latest-in-Cardiology/Articles/2022/05/27/16/19/Premature-Ventricular-Contractions-in-Athletes
15. Sharma S, Drezner JA, Baggish A i wsp. International Recommendations for Electrocardiographic Interpretation in Athletes. J Am Coll Cardiol 2017;69:1057–1075 (abstrakt sprawdzony). Konsensus ekspertów. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28231933/
16. Comments on the New International Criteria for Electrocardiographic Interpretation in Athletes. Rev Esp Cardiol 2017 (nie do sprawdzenia). Komentarz. https://www.revespcardiol.org/en-comments-on-new-international-criteria-articulo-S1885585717304218
17. Dibben G, Faulkner J, Oldridge N, Rees K, Thompson DR, Zwisler AD, Taylor RS. Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease. Cochrane Database Syst Rev 2021;11:CD001800. Przegląd systematyczny RCT (wartości RR sprawdzone). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34741536/
18. ACC. Return to play post-myocardial infarction (patient case quiz, cytuje ACC 2015 i EAPC 2019; nie do sprawdzenia). 2019. Materiał edukacyjny. https://www.acc.org/education-and-meetings/patient-case-quizzes/2019/11/13/06/40/return-to-play-post-myocardial-infarction
19. Return-to-Sport Evaluation After STEMI and Persistent Systolic Dysfunction in a Masters Athlete. JACC Case Reports 2026 (nie do sprawdzenia). Opis przypadku. https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jaccas.2026.107475
20. Merghani A i wsp. Prevalence of Subclinical Coronary Artery Disease in Masters Endurance Athletes With a Low Atherosclerotic Risk Profile. Circulation 2017 (odsetki prawidłowego CAC sprawdzone). Badanie przekrojowe obserwacyjne. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/circulationaha.116.026964
21. Aengevaeren VL i wsp. Exercise volume versus intensity and progression of coronary atherosclerosis (MARC-2). Circulation 2023 (nie do sprawdzenia). Badanie obserwacyjne podłużne. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.122.061173
22. Extreme endurance training and coronary artery disease: A systematic review and a meta-analysis. Int J Cardiol 2025 (nie do sprawdzenia). Metaanaliza badań obserwacyjnych. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167527325002153
23. Protokół badania MARC (Measuring Athlete's Risk of Cardiovascular events; nie do sprawdzenia). Opis protokołu. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4315792/
24. Aengevaeren VL i wsp. The heart of the ageing endurance athlete: the role of chronic coronary stress. Eur Heart J 2021;42:2737 (nie do sprawdzenia). Przegląd. https://academic.oup.com/eurheartj/article/42/28/2737/6179516
25. Coronary Atherosclerosis in Master Athletes: Current Knowledge and Future Challenges (nie do sprawdzenia). J Pers Med 2026, oraz przegląd J Clin Med 2026. https://www.mdpi.com/2075-4426/16/3/172 oraz https://www.mdpi.com/2077-0383/15/14/5329
26. Return-to-Play Post-Myocarditis for Athletes: To Play or Not to Play? 2024 (nie do sprawdzenia). Przegląd narracyjny. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11475062/
27. Classification of Premature Ventricular Contractions in Athletes During Routine Preparticipation Exams. Circ Arrhythm Electrophysiol 2024 (nie do sprawdzenia). https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCEP.124.012835
28. Przegląd narracyjny PVC u sportowców i rola CMR (autorzy niepodani; nie do sprawdzenia). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8781801/

Weryfikacja

• zgodne – Newman 2021 [11]: OR 2,46 (ponad dwukrotnie wyższe szanse AF) potwierdzone w omówieniach; 13 badań, 70 478 uczestników, BJSM 2021;55:1233–1238; adres poprawiono na DOI.
• nie do sprawdzenia – Newman 2021 [11]: przedział ufności 1,73–3,51 (pełny tekst niedostępny).
• zgodne – ESC 2020 [1]: 150 min tygodniowo umiarkowanego wysiłku lub 75 min intensywnego jako cel w chorobach serca.
• poprawione – ESC 2020 [1]: było „rehabilitacja z ćwiczeniami klasa I A, po przeszczepie serca I B”; jest: klasy zaleceń nie potwierdzone, zapis usunięto.
• nie do sprawdzenia – ESC 2020 [1]: zalecenia dla osób aktywnych, siedzących, bezobjawowych z CAD oraz ograniczenia ciśnienia (SBP >160 mmHg).
• poprawione – Sharma 2017 [15]: było „trening ≥4 h tygodniowo” i „QTc ≥500 ms wymaga konsultacji”; jest: progów nie ma w abstrakcie, usunięto.
• nie do sprawdzenia – Sharma 2017 [15]: konkretne kryteria EKG (odwrócone T, Q/R >0,25 lub >40 ms, wiek >30 lat) oraz redukcja liczby wyników nieprawidłowych.
• poprawione – Riebe 2015 / ACSM [3]: było „rutynowa próba wysiłkowa tylko u wysokiego ryzyka”; jest: abstrakt opisuje model trzech czynników (aktywność, objawy/choroba, planowana intensywność); zalecenie co do próby nie potwierdzone.
• nie do sprawdzenia – ACSM [3]: ryzyko wyższe podczas wysiłku, objawy ostrzegawcze, progresja obciążenia.
• poprawione – Fowler-Brown 2004 / USPSTF [7]: było „czułość 18%, PPV 4%”; źródło wtórne podaje 40–62% i 6–48%; jest: abstrakt (PMID 15069009) nie podaje czułości ani PPV, liczby usunięto; konflikt nierozstrzygnięty.
• zgodne – Fowler-Brown 2004 [7]: RR 2,0–5,0 dla nieprawidłowej próby; „do 2,7%” bezobjawowych z ciężkim zwężeniem; przy niskim ryzyku większość dodatnich wyników może być fałszywa.
• poprawione – Dibben 2021 [17]: było „25 badań, 8823 osoby; 57 vs 50 na 1000”; jest: abstrakt podaje 23 430 uczestników; liczby badań i zdarzeń usunięto.
• zgodne – Dibben 2021 [17]: 6–12 mies. RR 0,87 (śmiertelność ogółem), 0,72 (zawał), 0,88 (sercowo-naczyniowa); długoterminowo 0,91 (ogółem), 0,67 (zawał), 0,58 (sercowo-naczyniowa).
• nie do sprawdzenia – Dibben 2021 [17]: brak efektu na CABG i PCI, mniej hospitalizacji, jakość życia.
• poprawione – Quinn 2022 [9]: było „0,93 na 100 000 osobolat” bez określenia; jest: 0,93 (95% CI 0,47–1,82) dotyczy wszystkich zgonów sportowych; zapalenie mięśnia 0,047 (0,018–0,123).
• zgodne – Quinn 2022 [9]: 15 badań, 347 mln osobolat.
• poprawione – Weise 2025 [5]: było „autorzy niepodani”; jest: Weise A. i wsp., Sports Medicine – Open 2025.
• poprawione – Merghani 2017 [20]: było „44,3% vs 22,2%, CAC ≥300 (11,3%), zwężenie ≥50% (7,5%), mediana 13 maratonów, OR 1,08 na rok”; jest: zgodne tylko 60% sportowców i 63% kontroli z prawidłowym CAC; pozostałe liczby nie do potwierdzenia, usunięto.
• poprawione – adresy URL: Newman (researchgate → DOI), Fowler-Brown (błędny DOI → PMID 15069009).
• nie do sprawdzenia – Global SCD 2017 [8]: 0,72 na 100 000 osobolat, 21 badań, 1994 zgony, 437 mln osobolat.
• nie do sprawdzenia – Sex differences 2024/2025 [10]: 1,42 vs 0,32 na 100 000 (IRR 5,55).
• nie do sprawdzenia – Weise 2025 [5]: liczba 35 dokumentów.
• nie do sprawdzenia – German guideline 2025 [4]: konsensus 16 towarzystw, zakres badań przesiewowych.
• nie do sprawdzenia – Masters athletes 2021 [6]: propozycja badań, rola CAC, niska wartość PPV.
• nie do sprawdzenia – MARC-2 2023 [21]: progresja i intensywność ≥9 MET.
• nie do sprawdzenia – Metaanaliza 2025 [22]: więcej miażdżycy, bez wzrostu płytek wysokiego ryzyka.
• nie do sprawdzenia – CAC review 2026 [25]: 40–75 lat, 10-letnie ryzyko ASCVD 5–20%.
• nie do sprawdzenia – MARC protocol [23]: >90% zdarzeń u mężczyzn, CAD główną przyczyną od 45. r.ż.
• nie do sprawdzenia – AF narrative [12]: metaanaliza 2014 (19 badań, HR 1,98), wcześniejsza (ryzyko 5-krotne), krzywa U.
• nie do sprawdzenia – AF narrative [13]: OR 1,76 u starszych, bezwzględne ryzyko AF niskie.
• nie do sprawdzenia – ACC PVC 2022 [14]: morfologia i złożoność PVC, Holter, CMR.
• nie do sprawdzenia – PVC classification 2024 [27]: 112 sportowców, 79% jednokształtnych PVC; kardiomiopatia przy dużej liczbie PVC.
• nie do sprawdzenia – CMR narrative [28]: niska czułość echa w wykrywaniu bliznowacenia.
• nie do sprawdzenia – Case JACC 2026 [19]: odroczenie intensywnego wysiłku u mastersa po STEMI.
• nie do sprawdzenia – ACC/EAPC [18]: IIb, poziom C, LVEF >50%; zalecenia EAPC 2019.
• nie do sprawdzenia – Myocarditis RTP 2024 [26]: przerwa 3–6 mies.
• nie do sprawdzenia – Comments Rev Esp Cardiol 2017 [16] i SEC 2021 [2]: tezy o kryteriach EKG.
• nie do sprawdzenia – Older athlete 2021 [6]: wszystkie twierdzenia.
• nie do sprawdzenia – wiedza ogólna w sekcjach Bezpieczeństwo, Zalecenia 8 i 10, Mity (czerwone flagi, wizyty, substancje, leki, dostęp do rehabilitacji w Polsce).
• poprawione – numeracja źródeł: źródło 8 w poprzedniej wersji miało pominięty numer; usunięto go i przesunięto numery 9–29 na 8–28 (we wszystkich odwołaniach w tekście).