Sól i potas a ciśnienie: pełny raport

Wniosek

WHO zaleca mniej niż 2 g sodu dziennie, czyli ok. 5 g soli. Limit dotyczy soli ze wszystkich źródeł razem, także tej z pieczywa i wędlin [8]. Sporo soli pochodzi z żywności gotowej i przetworzonej, nie z solniczki [7]. Zamiennik soli, w którym część zwykłej soli (NaCl) zastąpiono chlorkiem potasu (KCl), tj. 75% NaCl + 25% KCl, w dużym badaniu w Chinach zmniejszył liczbę udarów i zgonów u starszych osób z nadciśnieniem lub po udarze [1]. WHO w zaleceniu z 2025 r. traktuje zamienniki z potasem jako warunkowe i wyłącza z niego osoby z problemami z nerkami i zaburzonym wydalaniem potasu [8]. Dlatego zamiennika nie należy przenosić na te osoby ani stosować go bez konsultacji z lekarzem u osób przyjmujących leki wpływające na potas. Potas najlepiej brać z żywności.

Poziom dowodów

B.

• Ograniczenie sodu obniża ciśnienie. Efekt jest mały, ale powtarza się w metaanalizach badań randomizowanych [3,4] i w badaniu żywieniowym DASH-Sodium [6].
• Dane o twardych punktach końcowych (udar, zgon) dla soli potasowej opierają się głównie na jednym dużym badaniu, SSaSS, w Chinach [1,2]. Losowano wioski, nie pojedyncze osoby.
• Badania o bezpieczeństwie u osób z przewlekłą chorobą nerek nie da się z tego badania wyciągnąć, bo nie obejmowało ich w zakresie, który można tu ocenić.

Co mówią badania

• Sód a ciśnienie: metaanaliza Huang 2020 [3]. 133 badania, 12 197 uczestników. Spadek wydalania sodu o 50 mmol na dobę (ok. 1,15 g sodu) wiązał się ze spadkiem ciśnienia skurczowego o ok. 1,1 mmHg i rozkurczowego o ok. 0,3 mmHg. Krótkie badania (poniżej 15 dni) pokazywały mniej więcej połowę tego efektu [3].
• Sód a ciśnienie: metaanaliza Aburto 2013 [4]. Ograniczenie sodu obniżyło ciśnienie skurczowe o ok. 3,4 mmHg. Przy spożyciu poniżej 2 g na dobę, w porównaniu z 2 g i więcej, spadek wyniósł 3,5 mmHg skurczowego i 1,8 mmHg rozkurczowego. Badań randomizowanych było za mało, by ocenić wpływ na zgony i zdarzenia sercowo-naczyniowe [4].
• DASH-Sodium [6]. 412 uczestników. Dieta DASH z niską zawartością sodu obniżyła ciśnienie skurczowe o 11,5 mmHg u osób z nadciśnieniem i o 7,1 mmHg u osób bez nadciśnienia, w porównaniu z dietą z wysokim sodem.
• Potas a ciśnienie: metaanaliza Aburto 2013 [5]. Wyższe spożycie potasu obniżało ciśnienie skurczowe o ok. 3,5 mmHg (od 1,8 do 5,2) i rozkurczowe o ok. 2 mmHg. Efekt dotyczył osób z nadciśnieniem, nie osób bez nadciśnienia. Wyższe spożycie potasu wiązało się z mniejszym ryzykiem udaru: RR 0,76 (0,66–0,89) według abstraktu. Tabela GRADE w tej samej pracy podaje dla udaru RR 0,79 (0,68–0,93), więc przy cytowaniu warto podać zakres.
• SSaSS (Neal 2021), badanie z losowaniem wiosek, otwarte [1, komentarz 2].
  • 20 995 osób w 600 wioskach w rejonach wiejskich Chin. Uczestnicy mieli nadciśnienie i albo przebyty udar, albo byli w wieku co najmniej 60 lat. Średni czas obserwacji: 4,74 roku.
  • Grupa interwencji: mieszanka 75% NaCl + 25% KCl. Grupa kontrolna: zwykła sól.
  • Udar: 29,14 vs 33,65 zdarzeń na 1000 osobolat (RR 0,86; 0,77–0,96).
  • Poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe: 49,09 vs 56,29 (RR 0,87; 0,80–0,94).
  • Zgony z dowolnej przyczyny: 39,28 vs 44,61 (RR 0,88; 0,82–0,95).
  • Poważne zdarzenia niepożądane z powodu hiperkaliemii (wysokiego potasu we krwi): 3,35 vs 3,30 (RR 1,04; 0,80–1,37), czyli brak istotnego wzrostu.
  • Ryzyko bezwzględne (moje obliczenie z tych wskaźników): ok. 2 udary i ok. 2,5 zgonu mniej na 100 osób w ciągu ok. 4,7 roku, u osób z wysokim ryzykiem udaru.
  • Ograniczenia: układ otwarty, losowano wioski, a nie osoby. Zamiennik zmienia jednocześnie ilość sodu i potasu, więc z badania nie da się rozdzielić ich wpływu.
• Źródła soli na świecie [7]. Przegląd z 2020 r. porównuje, skąd bierze się sól w diecie w różnych krajach. Dane dla Polski nie zostały tu sprawdzone.

Zalecenia praktyczne (trening, dieta, zdrowie)

• Limit: mniej niż 2 g sodu, czyli ok. 5 g soli dziennie [8].
• Przeliczanie: 1 g sodu to ok. 2,5 g soli. Na etykiecie bywa podane „sól” albo „sód”, więc sprawdź, który z nich jest podany.
• Gdzie najczęściej jest sól: w pieczywie, wędlinach, serach, zupach instant i kostkach bulionowych, sosach, przetworach, chipsach i w daniach z restauracji lub na wynos. Konkretne wartości na 100 g dla tych produktów nie zostały sprawdzone, więc odczytuj je z etykiet.
• Strategia: gotuj w domu, porównuj etykiety i wybieraj produkty o niższej zawartości soli. Do smaku używaj ziół, czosnku, cytryny i pieprzu. Ogranicz sól stopniowo, bo smak przyzwyczaja się w ciągu kilku tygodni.
• Potas z żywności: cel to ok. 3510 mg (90 mmol) dziennie [9, zalecenie WHO z 2012 r.]. Dobre źródła to warzywa, owoce, strączki, ryby i nabiał. Konkretne zawartości w mg na 100 g nie zostały sprawdzone.
• Sól potasowa:
  • Korzyść z soli potasowej wykazano u starszych osób z nadciśnieniem lub po udarze [1]. Dla zdrowych, młodych osób z prawidłową nerką nie ma badań, które by taką korzyść potwierdzały.
  • Ilość potasu w łyżeczce mieszanki to niewiele: 5 g mieszanki z 25% KCl daje ok. 1,25 g KCl, czyli ok. 0,65 g potasu (moje obliczenie). Przy zaleceniu 3510 mg potas z samej soli nie pokrywa potrzeb, więc główne źródło to żywność [9].
  • Skonsultuj zmianę soli z lekarzem, jeśli masz nadciśnienie, chorobę nerek, serca lub cukrzycę albo przyjmujesz leki z listy w sekcji o bezpieczeństwie.
• Jod: przy ograniczaniu soli dopilnuj jodu z ryb, nabiału i jaj. Nie każdy zamiennik soli jest jodowany, więc sprawdź etykietę.
• Trening siłowy: dla większości osób ćwiczących na siłowni nie ma dowodów, że trzeba dosalać. Długi wysiłek w upale przy dużym poceniu to osobny temat.

Formy i porównania

• Sól kuchenna (NaCl): ok. 39% masy to sód.
• Zamiennik soli z potasem: w SSaSS 75% NaCl + 25% KCl [1]. Gotowe produkty mogą mieć inny skład, więc czytaj etykietę.
• Sól morska, himalajska, różowa: zawierają praktycznie tyle samo sodu co zwykła sól. Nie ma dowodów na przewagę zdrowotną.
• Suplementy potasu: to nie to samo co sól potasowa w kuchni. Zdrowym osobom, które jedzą warzywa i owoce, zwykle nie są potrzebne. Osoby z ryzykiem wysokiego potasu we krwi nie powinny ich brać bez lekarza.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Kto powinien zapytać lekarza przed zmianą soli lub suplementem potasu:
  • osoby z przewlekłą chorobą nerek lub zaburzeniami wydalania potasu. Zamiennik z potasem nie jest dla nich zalecany [8];
  • osoby przyjmujące leki, które zatrzymują potas, np. inhibitory ACE, sartany, spironolakton, amiloryd. Pełną listę trzeba zweryfikować przed publikacją;
  • osoby z chorobą serca, cukrzycą lub w podeszłym wieku.
• Badanie SSaSS nie pozwala ocenić bezpieczeństwa u osób z chorobą nerek, dlatego w tej grupie nie ma podstaw do stosowania zamiennika bez lekarza [1,8].
• Potas z normalnej diety u osób z prawidłowymi nerkami rzadko powoduje wysoki potas we krwi. U osób z chorobą nerek dieta jest ustalana indywidualnie, więc nie ograniczaj ani nie zwiększaj potasu na własną rękę.
• Czerwone flagi, kiedy iść do lekarza albo na pogotowie:
  • osłabienie mięśni, drętwienie lub mrowienie, kołatanie serca, wolne lub nieregularne tętno, omdlenia, duszność, nudności, zwłaszcza po wprowadzeniu soli potasowej lub suplementu potasu: dzwoń na 112 lub 999;
  • ciśnienie stale na poziomie 140/90 mmHg lub wyższym przy pomiarach domowych, ból w klatce piersiowej, nagłe osłabienie jednej strony ciała, zaburzenia mowy lub widzenia: to pilne, dzwoń na 112 lub 999;
  • masz chorobę nerek, serca lub przyjmujesz leki z listy powyżej i chcesz zmienić sól lub dietę: skonsultuj to wcześniej. Lekarz może zlecić badanie potasu i kreatyniny.

Mity

• „Sól potasowa jest zawsze bezpieczna i zdrowsza”: nie dla osób z chorobą nerek i nie dla osób przyjmujących leki wpływające na potas. Korzyść wykazano w określonej grupie starszych osób z nadciśnieniem lub po udarze [1,8].
• „Sól himalajska albo morska jest zdrowsza”: zawiera praktycznie tyle samo sodu co zwykła sól.
• „Jeśli nie solę, jem mało soli”: sporo soli pochodzi z produktów gotowych i przetworzonych [7].
• „Każdy powinien ograniczać sód jak najbardziej”: celem jest ok. 2 g sodu dziennie, czyli ok. 5 g soli, a nie zero [8].
• „Potas z suplementów zastąpi warzywa”: suplement nie zastępuje warzyw i nie daje tych samych składników.

Źródła

1. Neal B, Wu Y, Feng X i in. Effect of Salt Substitution on Cardiovascular Events and Death. N Engl J Med 2021;385:1067–1077. RCT klastrowe (SSaSS), 20 995 osób. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34459569/ ; DOI 10.1056/NEJMoa2105675
2. Lim GB. Salt substitution reduces the rate of cardiovascular events and death. Nat Rev Cardiol 2021;18:738–739. Komentarz do [1]. https://www.nature.com/articles/s41569-021-00615-3
3. Huang L i in. Metaanaliza 133 badań randomizowanych o ograniczeniu sodu i ciśnieniu, 12 197 uczestników. BMJ 2020;368:m315. https://www.bmj.com/content/368/bmj.m315
4. Aburto NJ i in. Effect of lower sodium intake on health: systematic review and meta-analyses. BMJ 2013;346:f1326. https://www.bmj.com/content/346/bmj.f1326
5. Aburto NJ i in. Effect of increased potassium intake on cardiovascular risk factors and disease: systematic review and meta-analyses. BMJ 2013;346:f1378. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23558164/
6. Sacks FM i in. Effects on blood pressure of reduced dietary sodium and the DASH diet (DASH-Sodium). N Engl J Med 2001;344:3–10. RCT żywieniowe, 412 uczestników. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/nejm200101043440101 ; PMID 11136953
7. Bhat S i in. A Systematic Review of the Sources of Dietary Salt Around the World. Adv Nutr 2020;11(3). Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31904809/
8. WHO. Use of lower-sodium salt substitutes: WHO guideline (streszczenie), 2025, opublikowane 27.01.2025. Zalecenie warunkowe. https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/7c2a4e7c-4fe7-406d-aa0f-d5c5552fea32/content
9. Przegląd o zamiennikach soli bogatych w potas, w którym przytoczono zalecenie WHO z 2012 r. (ok. 3510 mg potasu dziennie). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10305088/

Weryfikacja

zgodne – SSaSS [1]: 20 995 osób, 4,74 roku, udar 29,14 vs 33,65 na 1000 osobolat (RR 0,86; 0,77–0,96), poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe 49,09 vs 56,29 (RR 0,87), zgony 39,28 vs 44,61 (RR 0,88), hiperkaliemia 3,35 vs 3,30 (RR 1,04; p=0,76). zgodne – Huang 2020 [3]: 133 badania, 12 197 uczestników; spadek ciśnienia 1,10 mmHg skurczowego i 0,33 mmHg rozkurczowego na 50 mmol sodu w moczu. zgodne (zaokrąglenie) – Aburto 2013, sód [4]: 3,47/1,81 mmHg przy spożyciu poniżej 2 g vs 2 g i więcej; raport podawał 3,5/1,8. poprawione – Aburto 2013, sód [4]: było „metaanaliza zlecona przez WHO”, jest: usunięto, bo nie potwierdzono zlecenia; zostawiono wynik i brak danych o zgonach z RCT. zgodne – Aburto 2013, potas [5]: skurczowe −3,49 mmHg (1,82–5,15), udar RR 0,76 (0,66–0,89) wg abstraktu. poprawione – Aburto 2013, potas [5]: było „RR udaru ok. 0,76 i spadek skurczowego ok. 3,5 mmHg z pamięci”, jest: dane z abstraktu; dopisano, że tabela GRADE podaje RR 0,79 (0,68–0,93). poprawione – DASH-Sodium [6]: było „ok. 412 osób, po 30 dni na poziom, ok. 11 mmHg”, jest: 412 uczestników, spadek skurczowego 11,5 mmHg u osób z nadciśnieniem i 7,1 mmHg bez nadciśnienia; liczba dni i sposób żywienia uczestników nie sprawdzone, usunięto. poprawione – WHO, zalecenie sodu i potasu [8,9]: było „doniesienie prasowe, New Hope Network (dawne [10])”, jest: streszczenie WHO z 2025 r. (sód poniżej 2 g, zalecenie warunkowe dla zamienników z potasem u dorosłych w populacji ogólnej); potas 3510 mg wg WHO z 2012 r. przez przegląd [9]. Źródło prasowe usunięto. poprawione – zalecenie WHO o zamiennikach soli: było „znane z pamięci”, jest: potwierdzone z 2025 r., dopisano do raportu i do zaleceń. zgodne – Lim 2021 [2]: komentarz w Nat Rev Cardiol 18:738–739, DOI zgodny. zgodne – Bhat 2020 [7]: tytuł, czasopismo i rok potwierdzone; treść przeglądu (dane dla Polski) nie do sprawdzenia, więc użyto tylko ogólnego zdania. nie do sprawdzenia – Bavry, ACC 2021 (dawne [2]): nie odnaleziono, źródło usunięto wraz z odwołaniami. nie do sprawdzenia – NephJC (dawne [4]): źródło wtórne, nie udało się go zweryfikować; usunięto zdania oparte tylko na nim (kryteria wykluczenia w SSaSS, finansowanie, odsetek soli dosalanej w Chinach). nie do sprawdzenia – SSaSS: 73% osób po udarze i średni wiek 65 lat; usunięto liczby. nie do sprawdzenia – 1 płaska łyżeczka soli ok. 5–6 g: usunięto liczbę. nie do sprawdzenia – zawartość soli na 100 g w pieczywie, wędlinach, serach, zupach instant; usunięto liczby i zostawiono ogólne wskazanie produktów. nie do sprawdzenia – zawartość potasu w produktach w mg/100 g; usunięto liczby. nie do sprawdzenia – „Polacy jedzą 9–11 g soli dziennie”; usunięto. nie do sprawdzenia – etykiety UE „niska zawartość soli” (≤0,3 g/100 g); usunięto. nie do sprawdzenia – jodowana polska sól, progi eGFR (<45, <30), lista leków (poza ogólnym zdaniem o lekach zatrzymujących potas, do zweryfikowania), dodatkowe leki i stany (NLPZ, trimetoprim, heparyna, cyklosporyna, takrolimus, odwodnienie); zostawiono wyłącznie ogólne ostrzeżenie. nie do sprawdzenia – EFSA (zalecenie potasu 3,5 g/d): usunięto; zalecenie WHO z [9] pozostaje. nie do sprawdzenia – „krzywa J” (PURE, obserwacyjne dane o bardzo niskim sodzie): usunięto. nie do sprawdzenia – sól morska/himalajska zawiera tyle samo sodu, zamienniki z większą ilością KCl do 50–70%, kubki smakowe adaptują się w kilka tygodni: zostawiono ogólnie, bez liczb. nie do sprawdzenia – czerwone flagi i progi ciśnienia (≥140/90, ≥180/110): zasady ogólne bez źródła w raporcie; wymagają sprawdzenia przed publikacją w pełnej wersji.