Spalacze tłuszczu: pełny raport

Wniosek

Żaden ze składników nie daje efektu, który miałby znaczenie w praktyce. W metaanalizach ekstrakt z zielonej herbaty obniża masę ciała o <1 kg [3], a CLA o około 0,7 kg [10]. W przypadku synefryny metaanaliza nie wykazała redukcji masy ciała, za to wykazała wzrost ciśnienia tętniczego [1]. Yohimbina ma tylko małe badania, a dla chromu, garcinii i kofeiny nie udało mi się w tej sesji pobrać metaanaliz, więc nie podaję dla nich liczb. Ryzyko wątrobowe dotyczy głównie EGCG ≥800 mg/dobę [2]. Ryzyko sercowo-naczyniowe dotyczy stymulantów, czyli synefryny, yohimbiny i kofeiny, zwłaszcza w połączeniach.

Poziom dowodów

C. Metaanalizy istnieją tylko dla części składników, a ich wyniki są małe i niejednoznaczne.

• Zielona herbata (EGCG): poziom B. Jest metaanaliza RCT, efekt jest mały [3]. Starsza metaanaliza nie wykazała istotnego wpływu na masę ciała [5], a duże roczne RCT nie wykazało efektu [7].
• CLA: poziom C. Metaanaliza 7 RCT pokazuje mały efekt, ale cztery z siedmiu badań miały poważne braki w raportowaniu metodologii, a autorzy ocenili znaczenie kliniczne jako niepewne [10].
• Synefryna: poziom D dla redukcji masy ciała, bo metaanaliza nie wykazała efektu [1].
• Yohimbina: poziom C. Są pojedyncze małe badania i jeden stary przegląd z wynikami sprzecznymi [14][15].
• Chrom, garcinia, kofeina w spalaczach: nie zweryfikowałem ich w tej sesji (limit narzędzi wyszukiwania). Nie przypisuję im poziomu na podstawie źródeł.
• Kontrola jakości: nie znalazłem w tej sesji źródeł o zanieczyszczeniach ani fałszowaniu, więc ta część opiera się na wiedzy ogólnej. Jedyne źródło [17] dotyczy zgodności zawartości synefryny i kofeiny z limitami.

Co mówią badania

Ekstrakt z zielonej herbaty / EGCG

• Metaanaliza 59 badań RCT (3802 uczestników): masa ciała spadła średnio o −0,64 kg (95% CI −0,97 do −0,30), bez istotnej heterogeniczności. Istotnie spadły też % tkanki tłuszczowej i BMI [3]. Z dostępnego fragmentu wynika, że masa tłuszczowa i obwód talii nie zmieniły się istotnie. Dokładnej dawki i czasu trwania nie pobrałem.
• Starsza metaanaliza (Baladia 2014, cytowana w [6]) nie wykazała istotnego wpływu na masę ciała osób z nadwagą i otyłością, tylko małe zmniejszenie % tłuszczu [5]. Odnośnik pochodzi z drugiej ręki.
• Cochrane (Jurgens 2012) obejmował RCT trwające ≥12 tygodni u osób z nadwagą i otyłością [4]. Pełnych wyników nie udało mi się pobrać, więc nie podaję jego liczb.
• Roczne RCT z podwójnie ślepą próbą u 97 mężczyzn wysokiego ryzyka raka prostaty (49 vs 48; 70 ukończyło badanie): dekofeinowany Polyphenon E z 400 mg EGCG nie zmniejszył masy ciała, BMI ani wskaźnika talia–biodra. Autorzy podsumowują, że preparat był biodostępny i dobrze tolerowany, ale nieskuteczny w redukcji otyłości [7]. Autorzy przytaczają też roczne badanie u kobiet po menopauzie z nadwagą i otyłością: 843 mg EGCG nie dało ogólnej redukcji otyłości, ale u osób z wyższym wyjściowym BMI zaobserwowano zmniejszenie % tłuszczu [7].
• Małe RCT (n=27, 8 tygodni, 400 mg EGCG): jest zbyt małe, żeby wyciągać wnioski o masie ciała [8].
• Wnioski o „spalaniu tłuszczu” oparte na mechanizmach (hamowanie COMT, aktywacja AMPK) pochodzą głównie z badań na myszach [6] i krótkich badań nad utlenianiem tłuszczu [8]. Nie przekładają się wprost na utratę masy ciała.

Synefryna (gorzka pomarańcza)

• Metaanaliza 18 badań klinicznych kontrolowanych placebo: po dłuższym stosowaniu spadek masy ciała był nieistotny, a skład ciała bez zmian [1].
• Ta sama praca: skurczowe ciśnienie wzrosło o +6,37 mmHg (95% CI 1,02–11,72), a rozkurczowe o +4,33 mmHg (0,48–8,18). Autorzy piszą też o tendencji do wzrostu tętna [1].

Yohimbina

• Przegląd systematyczny 3 badań (Pittler i Ernst 2004), opisany w monografii drugorzędnej, wykazał wyniki sprzeczne i nie pozwolił stwierdzić skuteczności [14].
• RCT u 20 piłkarzy (Ostojić 2006): 20 mg/dobę przez 21 dni obniżyło % tłuszczu (9,3→7,1%, p<0,05) [15]. Nie zmieniła się masa ciała ani mięśniowa, a wyniki sportowe też nie [14][15]. Badanie jest bardzo małe, krótkie i dotyczyło szczupłych sportowców.
• Strony internetowe powołujące się na „metaanalizę 14 RCT z 2023 r.” dla yohimbiny (np. blog [brak w źródłach]) nie podają bibliografii. Nie potwierdziłem takiej metaanalizy i uznaję to twierdzenie za niewiarygodne.

CLA

• Metaanaliza 7 RCT u osób z nadwagą i otyłością (długotrwałe; wyszukano 15 RCT): masa ciała −0,70 kg (95% CI −1,09 do −0,32), tłuszcz −1,33 kg (−1,79 do −0,86; I²=54%). Cztery z siedmiu badań miały poważne braki w raportowaniu metodologii. Autorzy oceniają efekt jako mały, o niepewnym znaczeniu klinicznym, i piszą, że dowody nie wykazują przekonująco klinicznie istotnego wpływu na skład ciała. Działania niepożądane to zaparcia, biegunka i luźne stolce [10].
• Starsza metaanaliza 18 badań (Whigham 2007) wskazuje na powolny, mniej więcej liniowy spadek tłuszczu w ciągu 6 miesięcy, mniejszy niż u zwierząt [9].
• Nowsza metaanaliza dawka–odpowiedź: w ogóle badań CLA zmniejsza masę ciała i tłuszcz, ale w podgrupie badań wysokiej jakości nie zmienia masy tłuszczowej ani % tłuszczu. Wyniki wysokiej jakości pokazują małe zmniejszenie masy ciała i BMI oraz małe zwiększenie beztłuszczowej masy ciała [11].

Chrom, garcinia, kofeina

• Nie pobrałem w tej sesji metaanaliz dla chromu, garcinii (HCA) ani kofeiny jako składnika spalaczy. Nie podaję więc ich efektów liczbowo.
• Z wiedzy ogólnej (niezweryfikowanej tutaj) efekty na masę ciała są w tych metaanalizach zwykle małe i niespójne, a część badań jest finansowana przez producentów. Przed użyciem w aplikacji trzeba je zweryfikować w PubMed.
• Dla porównania: ekstrakt zielonej kawy miał w metaanalizie 3 RCT (142 osoby) −2,47 kg. Autorzy ocenili jednak wszystkie badania jako słabej jakości, z ogromną heterogenicznością (I²=97%) [13].

Zalecenia praktyczne (suplementy)

• Traktuj spalacze jako dodatek o marginalnym znaczeniu. Różnicę robi deficyt kaloryczny, białko i trening siłowy. Żaden z opisanych składników nie ma dowodów, które uzasadniałyby miejsce w planie redukcji.
• Jeśli już zielona herbata: EGCG poniżej 800 mg/dobę (limit UE) [2][16]. Bezpieczniej poniżej ~300–400 mg/dobę. W badaniach EFSA 14 badań miało dawkę ≤316 mg EGCG/dobę [2].
• Dawki dzielone: w badaniu opisanym przez EFSA 800 mg jednorazowo zwiększyło ekspozycję na wolny EGCG o >60% po 4 tygodniach, a 400 mg dwa razy dziennie nie [2]. Jednorazowa duża dawka jest więc gorsza.
• Synefryna: brak dowodów na odchudzanie, a jest ryzyko dla ciśnienia [1]. Nie polecam.
• Yohimbina: brak danych, które uzasadniałyby jej stosowanie. Nie ma ustalonej, potwierdzonej dawki. W jedynym opisanym tu RCT użyto 20 mg/dobę [15].
• CLA: ewentualnie jako opcja o małym efekcie (<1 kg masy ciała i ~1,3 kg tłuszczu w jednej metaanalizie 7 badań, z których cztery miały poważne braki metodologiczne) [10]. Nie warto kupować ze względu na samą skuteczność.

Formy i porównania

• Ekstrakt (kapsułki) vs napar: zawartość EGCG w suplementach to 5–1000 mg/dobę wg EFSA [16]. W naparze ilość jest niższa i bardziej przewidywalna. Przypadki hepatotoksyczności wiążą się głównie z ekstraktami [2].
• Dekofeinowany ekstrakt nie wykazał efektu na masę ciała w rocznym RCT [7], więc ewentualny efekt może zależeć od połączenia z kofeiną. Nie rozstrzygają tego pobrane dane.
• CLA: mieszanina izomerów c9,t11 i t10,c12 (50:50) to forma badana najczęściej [9].
• Połączenia „EGCG + kofeina + synefryna + yohimbina” to mieszanki zastrzeżone. Efektów skojarzenia nie przebadano na dużą skalę, a ryzyka stymulantów się sumują.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Wątroba (EGCG). EFSA przeanalizowała 38 badań interwencyjnych i stwierdziła, że dawki ≥800 mg EGCG/dobę wiążą się ze wzrostem ALT i AST u niewielkiego odsetka osób (zwykle <10%) [2]. Komisja Europejska zmieniła załącznik III rozporządzenia 1925/2006: porcja dzienna musi zawierać <800 mg EGCG, a na etykiecie ma być ostrzeżenie [16]. EFSA zaznacza też, że badania z dawkami do 800–1600 mg nie były zaprojektowane do oceny bezpieczeństwa [2]. Szczegółowych opisów ostrych uszkodzeń wątroby nie pobrałem.
• Serce (synefryna). Metaanaliza: wzrost ciśnienia o ok. 6/4 mmHg i tendencja do wzrostu tętna [1]. Autorzy badania etykiet suplementów dostępnych w Portugalii uznali, że przekroczenie zalecanych limitów synefryny i kofeiny może nieść ryzyko zdrowotne [17]. Nie pobrałem natomiast przeglądu opisów przypadków zdarzeń sercowych.
• Yohimbina: nie pobrałem danych o bezpieczeństwie z badań, więc ostrzeżenie opieram na wiedzy ogólnej. Jest antagonistą receptorów α2 i może podnosić ciśnienie, powodować lęk i kołatanie serca. Unikać przy nadciśnieniu, chorobach serca i lekach psychotropowych.
• CLA: w metaanalizie [10] działania niepożądane obejmowały zaparcia, biegunkę i luźne stolce. Wpływ na profil lipidowy i insulinooporność bywa opisywany jako kontrowersyjny (wiedza ogólna, nie pobrano źródła).
• Kofeina: w połączeniu ze stymulantami zwiększa ryzyko tachykardii i nadciśnienia (wiedza ogólna, nie ze źródeł).
• Interakcje: nie mam pobranych danych poza ogólnym ostrzeżeniem. Osoby z chorobami wątroby, nadciśnieniem, arytmią, zaburzeniami lękowymi lub przyjmujące leki (w tym antydepresanty, przeciwzakrzepowe, leki na nadciśnienie) powinny skonsultować się z lekarzem.

Kontrola jakości suplementów

• W tej sesji nie znalazłem recenzowanych źródeł o zanieczyszczeniach ani o fałszowaniu spalaczy (np. o nieujawnionych lekach, takich jak sibutramina). Poniższe zalecenia to wiedza ogólna do sprawdzenia przed publikacją:
  • Szukaj niezależnych certyfikatów (Informed Sport, NSF Certified for Sport).
  • Sprawdzaj dawkę EGCG na porcję i unikaj „mieszanek własnościowych” (proprietary blends), w których nie podano dawek składników.
  • Unikaj produktów obiecujących szybką utratę wagi bez diety, kupowanych z nieznanych źródeł lub sprzedawanych jako „naturalna alternatywa leku”.
• W UE etykieta ekstraktu z zielonej herbaty ma zawierać ostrzeżenie o limicie 800 mg EGCG [16].
• Obserwacyjne badanie 20 suplementów z synefryną i kofeiną dostępnych w sprzedaży internetowej wysyłkowej do Portugalii (na podstawie etykiet, nie analiz laboratoryjnych): mediana kofeiny deklarowanej na etykiecie to 200 mg, a szacowana mediana synefryny to 11 mg. 65% produktów przekraczało limity zalecane przez niemiecki BfR dla synefryny, a 30% przekraczało 200 mg kofeiny [17]. Wynik dotyczy zgodności z limitami, a nie zanieczyszczeń ani zgodności składu z etykietą.

Mity

• „Spalacz topi tłuszcz.” Metaanalizy pokazują efekt <1 kg masy ciała (zielona herbata) i około 0,7 kg (CLA) [3][10]. W przypadku CLA cztery z siedmiu badań miały poważne braki metodologiczne [10].
• „Więcej EGCG = lepszy efekt.” Brak dowodów na dodatkowy efekt. Za to ryzyko dla wątroby rośnie przy ≥800 mg/dobę [2].
• „Naturalny składnik jest bezpieczny.” Synefryna z gorzkiej pomarańczy podnosi ciśnienie [1], a ekstrakt z zielonej herbaty może uszkadzać wątrobę [2].
• „Synefryna to bezpieczna alternatywa efedryny.” Brak dowodów na odchudzanie, a są dowody na wzrost ciśnienia [1].
• „Yohimbina spala tłuszcz w diecie na czczo.” To twierdzenie spotykane w blogach. Opiera się na jednym małym badaniu i nie ma potwierdzenia w metaanalizach [14][15].
• „CLA buduje mięśnie.” W metaanalizie badań wysokiej jakości przyrost beztłuszczowej masy jest mały [11]. Nie wzmacnia to wniosku, że CLA „buduje mięśnie”.

Źródła

1. Koncz D., Tóth B., Bahar M.A., Roza O., Csupor D. The Safety and Efficacy of Citrus aurantium (Bitter Orange) Extracts and p-Synephrine: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients, 2022;14(19):4019. Przegląd systematyczny i metaanaliza badań klinicznych kontrolowanych placebo (18 prac). https://www.mdpi.com/2072-6643/14/19/4019 (DOI 10.3390/nu14194019)
2. EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food. Scientific opinion on the safety of green tea catechins. EFSA Journal, 2018. Opinia naukowa (przegląd 38 badań interwencyjnych). https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2018.5239 (adres nie otworzył się podczas weryfikacji)
3. Autorzy nie pobrani. The effects of green tea extract supplementation on body composition, obesity-related hormones and oxidative stress markers: a GRADE-assessed systematic review and dose–response meta-analysis of randomised controlled trials. British Journal of Nutrition, 2023. Metaanaliza RCT (59 badań, n=3802). https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-nutrition/article/effects-of-green-tea-extract-supplementation-on-body-composition-obesityrelated-hormones-and-oxidative-stress-markers-a-gradeassessed-systematic-review-and-doseresponse-metaanalysis-of-randomised-controlled-trials/5F7DCFF04BE51796D39A6CC5B0A3089A (adres nie otworzył się podczas weryfikacji)
4. Jurgens T.M., Whelan A.M., Killian L., Doucette S., Kirk S., Foy E. Green tea for weight loss and weight maintenance in overweight or obese adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2012. Przegląd systematyczny RCT (odczytano tylko część abstraktu). https://doi.org/10.1002/14651858.CD008650.pub2
5. Baladia E., Basulto J., Manera M., Martínez R., Calbet D. Effect of green tea or green tea extract consumption on body weight and body composition; systematic review and meta-analysis. Nutrición Hospitalaria, 2014. Metaanaliza; źródło cytowane wtórnie w [6], niepobrane bezpośrednio. DOI 10.3305/nh.2014.29.3.7118
6. Autorzy nie pobrani. EGCG Reduces Obesity and White Adipose Tissue Gain Partly Through AMPK Activation in Mice. Frontiers in Pharmacology, 2018. Badanie na zwierzętach (myszy); zawiera też przegląd wtórny. https://www.frontiersin.org/journals/pharmacology/articles/10.3389/fphar.2018.01366/full
7. Kumar N.B., Patel R., Pow-Sang J., Spiess P.E., Salup R., Williams C.R., Schell M.J. Long-term supplementation of decaffeinated green tea extract does not modify body weight or abdominal obesity in a randomized trial of men at high risk for prostate cancer. Oncotarget, 2017;8:99093–99103. RCT (1 rok, 400 mg EGCG, n=97). https://www.oncotarget.com/article/18858/text/ (DOI 10.18632/oncotarget.18858)
8. Autorzy nie pobrani. The Impact of Decaffeinated Green Tea Extract on Fat Oxidation, Body Composition and Cardio-Metabolic Health in Overweight, Recreationally Active Individuals. Nutrients, 2021. Małe RCT (n=27, 8 tyg.). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7996723/
9. Whigham L.D., Watras A.C., Schoeller D.A. Efficacy of conjugated linoleic acid for reducing fat mass: a meta-analysis in humans. American Journal of Clinical Nutrition, 2007;85(5):1203–1211. Metaanaliza (18 badań). https://doi.org/10.1093/ajcn/85.5.1203
10. Onakpoya I.J., Posadzki P.P., Watson L.K., Davies L.A., Ernst E. The efficacy of long-term conjugated linoleic acid (CLA) supplementation on body composition in overweight and obese individuals: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. European Journal of Nutrition, 2012;51(2):127–134 (online 2011). Przegląd systematyczny i metaanaliza RCT (7 badań). https://link.springer.com/article/10.1007/s00394-011-0253-9
11. Autorzy nie pobrani. The effects of conjugated linoleic acid supplementation on anthropometrics and body composition indices in adults: a systematic review and dose–response meta-analysis. British Journal of Nutrition, ok. 2023. Metaanaliza RCT. https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-nutrition/article/effects-of-conjugated-linoleic-acid-supplementation-on-anthropometrics-and-body-composition-indices-in-adults-a-systematic-review-and-doseresponse-metaanalysis/A3F12F07BB3118D4F757D901C6E1E366 (adres nie otworzył się podczas weryfikacji)
12. Schoeller D.A., Watras A.C., Whigham L.D. A meta-analysis of the effects of conjugated linoleic acid on fat-free mass in humans. Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism, 2009. Metaanaliza (dotyczy beztłuszczowej masy ciała; nie pobrano). https://cdnsciencepub.com/doi/10.1139/H09-080
13. Onakpoya I., Terry R., Ernst E. The Use of Green Coffee Extract as a Weight Loss Supplement: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomised Clinical Trials. Gastroenterology Research and Practice, 2011 (PMC 2010). Metaanaliza 3 RCT (n=142). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2943088/ (strona zablokowana przez weryfikację antybotową)
14. Drugs.com. Yohimbe: Uses, Benefits & Dosage (monografia drugorzędna, cytuje Pittler M.H., Ernst E. Dietary supplements for body-weight reduction: a systematic review. Am J Clin Nutr 2004;79(4):529-536). https://www.drugs.com/npp/yohimbe.html
15. Ostojić S.M. Yohimbine: the effects on body composition and exercise performance in soccer players. Research in Sports Medicine, 2006. RCT (n=20). https://www.researchgate.net/publication/6587841_Yohimbine_The_Effects_on_Body_Composition_and_Exercise_Performance_in_Soccer_Players (adres nie otworzył się podczas weryfikacji)
16. Food Safety Magazine. Due to Risk of Liver Damage, EU Limits Green Tea Extract with EGCG in Foods. Artykuł o regulacji UE (opis rozporządzenia, źródło drugorzędne). https://www.food-safety.com/articles/8187-due-to-risk-of-liver-damage-eu-limits-green-tea-extract-with-egcg-in-foods
17. Cepêda C.M., Capela J.P. Potential risks of dietary supplements for weight loss containing synephrine and caffeine available in Portugal. Revista de Nutrição, 2025;38:e240115. Badanie obserwacyjne etykiet 20 suplementów (nie przegląd opisów przypadków). https://www.researchgate.net/publication/393910976_Potential_risks_of_dietary_supplements_for_weight_loss_containing_synephrine_and_caffeine_available_in_Portugal (DOI 10.1590/1678-9865202538e240115)

Weryfikacja

• zgodne – synefryna [1]: metaanaliza 18 badań klinicznych kontrolowanych placebo, spadek masy ciała nieistotny, skład ciała bez zmian.
• zgodne – synefryna [1]: SBP +6,37 mmHg (95% CI 1,02–11,72), DBP +4,33 mmHg (0,48–8,18), tendencja do wzrostu tętna.
• zgodne – CLA [10]: 7 RCT z 15 zidentyfikowanych, masa ciała −0,70 kg (−1,09 do −0,32), tłuszcz −1,33 kg (−1,79 do −0,86; I²=54%), cztery badania z poważnymi brakami w raportowaniu metodologii, znaczenie kliniczne niepewne.
• poprawione – [10]: autorzy „nie pobrani” i rok „ok. 2011–2012”, jest Onakpoya i in., Eur J Nutr 2012;51(2):127–134 (online 2011). Dodano też, że chodzi o braki w raportowaniu metodologii.
• poprawione – [10]: w zaleceniach praktycznych było „~1 kg tłuszczu w metaanalizach niskiej jakości”, jest ~1,3 kg tłuszczu w jednej metaanalizie 7 badań (4 z poważnymi brakami metodologicznymi).
• poprawione – [10]/poziom dowodów: CLA było „poziom B, jakość badań umiarkowana”, jest poziom C, bo 4 z 7 badań miały poważne braki, a autorzy nie widzą przekonującego efektu klinicznego.
• poprawione – [7]: było „mediana 92,0 vs 92,5 kg, p=0,96” jako wynik po roku, jest brak efektu na masę ciała, BMI i wskaźnik talia–biodra (97 mężczyzn, 49 vs 48, 70 ukończyło badanie). Wartości 92,0 vs 92,5 kg i p=0,96 pochodzą z tabeli cech wyjściowych (baseline), a nie z wyników po interwencji. Dodano też autorów (Kumar i in.) oraz zdanie o 843 mg EGCG u kobiet z nadwagą i otyłością, potwierdzone w tekście.
• poprawione – [17]: było „przegląd opisów przypadków: 30 doniesień o 35 pacjentach z bólem w klatce piersiowej, kołataniem serca, omdleniami”, jest badanie obserwacyjne etykiet 20 suplementów z synefryną i kofeiną (mediana kofeiny 200 mg, szacowana mediana synefryny 11 mg, 65% powyżej limitu BfR dla synefryny, 30% powyżej 200 mg kofeiny). Opis przypadków nie występuje w tej pracy i został usunięty. Dodano autorów (Cepêda, Capela) i rok 2025.
• nie do sprawdzenia – [3]: −0,64 kg (95% CI −0,97 do −0,30), 59 RCT, n=3802. Adres jest za długi dla narzędzia pobierającego, a wyszukiwarka była niedostępna (limit narzędzi). Liczby pozostawiono za raportem.
• nie do sprawdzenia – [2]: 38 badań interwencyjnych, próg ≥800 mg EGCG/dobę, 14 badań ≤316 mg, dawka jednorazowa 800 mg (+60% ekspozycji na wolny EGCG) vs 2×400 mg. Adres jest niedostępny. Usunięto z raportu niepotwierdzony warunek „przez ≥4 miesiące”. Pozostałe liczby pozostawiono za raportem.
• nie do sprawdzenia – [15]: Ostojić 2006, n=20, 20 mg/dobę, 21 dni, tłuszcz 9,3→7,1% (p<0,05). Adres jest niedostępny. Usunięto niezidentyfikowane „nowsze badanie n=40, 5 mg/dobę” oraz zdanie o dawkach 5–20 mg.
• nie do sprawdzenia – [13]: 3 RCT, 142 osoby, −2,47 kg, I²=97%. Strona PMC zablokowana (reCAPTCHA). Autorzy (Onakpoya, Terry, Ernst) dopisani, bo nie wynikają z pobranej strony.
• nie do sprawdzenia – [9], [11], [12], [14], [16], [4], [5], [6], [8]: nie pobrano ich w tej recenzji (limit narzędzi). W [12] usunięto przypisanie twierdzeń o izomerach, liniowym spadku tłuszczu i profilu lipidowym, bo ta praca dotyczy beztłuszczowej masy ciała. Twierdzenie o lipidach i insulinooporności przy CLA zostawiono jako wiedzę ogólną, a w [9] zastąpiono adres DOI.