Suplementy dla osób 50+: pełny raport

Wniosek

U zdrowych osób po 50. roku życia większość suplementów nie ma dowodów na wyraźną korzyść. Witamina D stosowana rutynowo nie zmniejsza liczby złamań ani upadków u zdrowych osób, a duże dawki podawane rzadko mogą zwiększać ryzyko złamania biodra u kobiet. Wapń z witaminą D wiąże się z mniejszą liczbą złamań w przeglądach, ale dowody są niskiej jakości. Po 75. roku życia wytyczna sugeruje suplementację witaminy D. Białko w ilości 1,0–1,2 g/kg dziennie zaleca się zdrowym osobom starszym, a połączenie białka z ćwiczeniami oporowymi poprawia masę mięśniową u osób z sarkopenią, choć badań jest mało. Kreatyna z treningiem oporowym daje umiarkowaną poprawę siły i masy mięśniowej u zdrowych osób po 50. roku życia. Multiwitamina przy codziennym stosowaniu wiąże się z niewielką poprawą pamięci w jednym dużym badaniu. Omega-3 w większych dawkach może zwiększać ryzyko migotania przedsionków. Chondroityna zmniejsza ból kolan w niewielkim stopniu, a glukozamina nie wykazała wyraźnej korzyści. B12, magnez, potas, koenzym Q10, luteina i polipragmazja nie zostały w tej wersji zweryfikowane, więc raport nie formułuje dla nich zaleceń.

Poziom dowodów

C (ogólnie). Wyniki są mieszane. Najlepiej sprawdzone są witamina D, wapń, białko przy sarkopenii i kreatyna; dla części tematów dowody są małe lub pochodzą z jednego badania.

• Witamina D u zdrowych osób: dobre badania pokazują brak korzyści, czyli poziom B dla tego zastosowania.
• Wapń z witaminą D przy złamaniach: korzyść w przeglądach, ale niskiej jakości, czyli poziom C.
• Białko i ćwiczenia przy sarkopenii: kilka badań, wyniki niejednolite, czyli poziom B.
• Kreatyna z treningiem u osób po 50. roku życia: kilka małych badań, efekt umiarkowany, czyli poziom B.
• Multiwitamina i funkcje poznawcze: jedno duże badanie, efekt mały, czyli poziom C.
• Omega-3 i migotanie przedsionków: kilka badań z placebo, wynik niejednoznaczny, czyli poziom C.
• Chondroityna i glukozamina przy chorobie zwyrodnieniowej kolan: kilka badań z placebo, efekt mały, czyli poziom B dla chondroityny i C dla łączenia.

Co mówią badania

Witamina D

• VITAL, badanie z losowym przydziałem, 25 871 osób (mężczyźni od 50. roku życia, kobiety od 55.), 2000 IU witaminy D3 dziennie, średnio 5,3 roku [2]:
  • nowotwór inwazyjny: 793 vs 824 przypadków, HR 0,96 (0,88–1,06), różnica nieistotna;
  • duże zdarzenia sercowo-naczyniowe: 396 vs 409, HR 0,97 (0,85–1,12), różnica nieistotna.
• Złamania, metaanaliza 7 badań, 71 899 osób (zdrowe osoby starsze) [1]:
  • złamania ogółem: RR 1,03 (0,93–1,14), brak różnicy;
  • upadki: RR 1,01 (0,97–1,04), brak różnicy;
  • u kobiet złamania biodra: RR 1,34 (1,06–1,70), 164 vs 121 zdarzeń. Autorzy łączą to z dużymi dawkami podawanymi rzadko, bez wapnia. To sygnał do ostrożności, nie dowód przyczyny.
• Upadki i złamania, metaanaliza 17 badań (upadki: 38 598 osób; złamania: 8 badań, 19 946 osób) [9]:
  • upadki: OR 1,01 (0,92–1,11), brak różnicy;
  • złamania: OR 1,12 (0,97–1,29), p = 0,11, brak korzyści. Streszczenie pracy opisuje to jako spadek, ale liczby pokazują brak korzyści, a nie spadek.
• Wapń z witaminą D, przegląd parasolowy 32 metaanaliz [10]:
  • złamanie biodra mniejsze w 8 z 12 metaanaliz dla wapnia z witaminą D (RR 0,61–0,84);
  • każde złamanie mniejsze w 7 z 11 metaanaliz (RR 0,74–0,95);
  • tylko 2 z 10 przeglądów dla wapnia z witaminą D były umiarkowanej jakości.
  • Sama witamina D bez wapnia nie dała istotnej redukcji (wyniki w stronę wzrostu ryzyka, nieistotne).
• Wapń sam, metaanaliza badań z losowym przydziałem u starszych osób (2025) [11]: złamania ogółem RR 0,93 (0,88–0,99); złamania poza kręgosłupem RR 0,93 (0,87–0,99); złamania kręgów RR 0,87 (0,75–1,01) i biodra RR 0,90 (0,73–1,12), oba nieistotne. Abstrakt podaje 23 badania, a sekcja wyników 22; ta niespójność pozostaje w pracy.
• Wytyczna Endocrine Society (strona wytycznej) [6]:
  • wiek 50–74 lat: sugeruje się brak rutynowej suplementacji ponad normy IOM (600 IU dziennie do 70. roku życia, 800 IU dziennie powyżej 70.);
  • wiek 75 lat i więcej: sugeruje się suplementację, bo może zmniejszać śmiertelność; lepsze są niższe dawki codziennie niż wysokie dawki rzadziej (w badaniach średnio ok. 900 IU dziennie);
  • nie zaleca się rutynowego oznaczania 25(OH)D u zdrowych dorosłych.

Białko i sarkopenia

• Zalecenie grupy ekspertów ESPEN (2014) [12]: zdrowe osoby starsze powinny jeść co najmniej 1,0–1,2 g białka na kg masy ciała dziennie. Osoby z niedożywieniem lub zagrożone niedożywieniem (z chorobą ostrą lub przewlekłą) potrzebują 1,2–1,5 g/kg dziennie. To stanowisko grupy ekspertów, nie wynik nowego badania.
• Białko z ćwiczeniami oporowymi przy sarkopenii, przegląd systematyczny z metaanalizą (2024), 8 badań, 854 osoby w wieku 60 lat i starsze [13]:
  • masa mięśniowa: SMD 0,95 (0,13–1,78), istotna, ale heterogeniczność bardzo wysoka (I² = 89%);
  • siła mięśniowa (siła chwytu): SMD 0,32 (0,08–0,56), istotna;
  • wydajność fizyczna (test wstawania z krzesła, prędkość chodu): brak istotnej poprawy.
  • Autorzy zaznaczają małą liczbę badań z losowym przydziałem i bardzo różne protokoły (rodzaj białka, dawka, czas, rodzaj ćwiczeń).

Kreatyna

• Przegląd systematyczny z metaanalizą, 8 badań z losowym przydziałem, 482 osoby (średnio 50 lat i więcej), 2025 [14]:
  • kończyny dolne: siła SMD 0,29 (0,00–0,57), na granicy istotności;
  • beztłuszczowa masa ciała: SMD 0,27 (0,02–0,53), istotna;
  • kończyny górne: siła SMD 0,25 (−0,03–0,54), brak istotnej różnicy w całej grupie;
  • w badaniach trwających do 32 tygodni efekty były wyraźniejsze (podgrupy, ostrożnie). Przy 52 tygodniach i dłużej nie wykazano istotnych efektów.
  • Dawki w badaniach: 5 g dziennie albo 0,1–0,14 g na kg masy ciała dziennie.
  • Autorzy zaznaczają małą liczbę badań, ryzyko błędu z powodu odpadów z badań i brak analiz osobno dla kobiet i mężczyzn.

Multiwitamina

• COSMOS, podbadanie kliniczne (573 osoby, 2 lata) i metaanaliza trzech podbadań poznawczych (łącznie ok. 5 200 osób w wieku 60 lat i starszych), 2024 [15]:
  • w metaanalizie codzienna multiwitamina dała niewielką poprawę funkcji poznawczych ogółem (0,07 SU) i pamięci epizodycznej (0,06 SU); to efekty małe;
  • w samym podbadaniu klinicznym efekt na funkcje poznawcze ogółem nie był istotny; istotna była tylko pamięć epizodyczna (0,12 SU);
  • autorzy twierdzą, że wyniki wspierają codzienną multiwitaminę w zapobieganiu pogorszeniu funkcji poznawczych. Wniosek opiera się na abstrakcie, nie na pełnym tekście.
  • Skład multiwitaminy nie został odczytany z abstraktu, więc nie podajemy dawek.

Omega-3 i migotanie przedsionków

• Metaanaliza 5 badań z losowym przydziałem z placebo (2021) [16]: suplementacja omega-3 wiązała się z większą liczbą przypadków migotania przedsionków (IRR 1,37, 1,22–1,54). W analizie wrażliwości z danymi VITAL rhythm IRR 1,29 (1,13–1,48). Autorzy piszą, że także mniejsze dawki mogły mieć taki sygnał; średni wiek uczestników nie został podany, więc nie wiadomo, jak wynik dotyczy osób starszych.
  • Zastrzeżenia autorów: brak oceny krwawień, niektóre badania nie planowały migotania jako wyniku, analiza na poziomie badań, a nie osób.

Stawy (glukozamina, chondroityna)

• Metaanaliza 30 badań z placebo, choroba zwyrodnieniowa kolana i/lub biodra (2018) [17]:
  • chondroityna: ból mniejszy o ok. 0,5 cm na skali 10 cm (istotne), funkcja lepsza o ok. 0,46 jednostki (istotne);
  • glukozamina: brak istotnej poprawy bólu (−0,26 cm, przedział obejmuje zero); jedyny istotny efekt to nieco mniejsza sztywność, z przedziałem prawie przy zerze;
  • połączenie obu substancji: brak przewagi nad placebo. Badań tego połączenia było za mało, by wyciągnąć wnioski.
  • Autorzy zaznaczają ograniczenia jakości danych i możliwy błąd publikacyjny; bezpieczeństwo nie różniło się istotnie od placebo.

Tematy niezweryfikowane w tej wersji (usunięte z treści) B12, magnez, potas i ryzyko sercowo-naczyniowe przy wapniu, koenzym Q10 przy statynach, luteina i zeaksantyna, polipragmazja, badania krwi przed suplementacją, dawki kreatyny przy nerkach i bezpieczeństwo kreatyny, białko przy chorobie nerek. Liczby i twierdzenia z tych obszarów nie były potwierdzone ze źródłami, więc nie są tu podane. Wymagają sprawdzenia w PubMed przed publikacją.

Zalecenia praktyczne (trening, dieta, zdrowie)

1. Przed włączeniem suplementu porozmawiaj z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki lub masz chorobę nerek albo serca (ogólna zasada ostrożności, bez źródła w tym raporcie).
2. Do 75. roku życia nie przyjmuj witaminy D ponad normy bez wskazania. Wytyczna sugeruje brak rutynowej suplementacji ponad normy IOM u osób 50–74 lat [6].
3. Po 75. roku życia porozmawiaj z lekarzem o codziennej, niższej dawce witaminy D. Wytyczna to sugeruje [6].
4. Nie stosuj wysokich dawek witaminy D podawanych rzadko (przerywanie) bez wapnia [1].
5. Wapń z witaminą D: przeglądy wskazują na mniej złamań, ale dowody są niskiej jakości. Decyzję omów z lekarzem [10][11].
6. Nie badaj poziomu 25(OH)D rutynowo, jeśli nie masz wskazań. Wytyczna odradza rutynowe badanie zdrowych dorosłych [6].
7. Zdrowe osoby starsze mogą celować w 1,0–1,2 g białka na kg masy ciała dziennie; przy niedożywieniu lub chorobie zalecane jest 1,2–1,5 g/kg. Ustal to z lekarzem lub dietetykiem, zwłaszcza przy chorobie nerek [12].
8. Przy sarkopenii łącz białko z ćwiczeniami oporowymi, a nie samo białko. Połączenie poprawia masę mięśniową i siłę chwytu, ale nie zawsze poprawia chód i wstawanie z krzesła [13].
9. Jeśli chcesz spróbować kreatyny z treningiem siłowym, pamiętaj o umiarkowanym efekcie: w badaniach stosowano 5 g dziennie lub 0,1 g na kg masy ciała. Dłuższe badania (ponad rok) nie wykazały istotnych korzyści [14].
10. Chondroityna może zmniejszyć ból kolan w niewielkim stopniu. Glukozaminy nie stosuj z oczekiwaniem wyraźnej ulgi w bólu, a łączenie obu nie daje przewagi [17].
11. Dawki i zalecenia dotyczące B12, magnezu, potasu, koenzymu Q10 i luteiny nie są w tej wersji sprawdzone ze źródłami; nie podawaj ich bez weryfikacji.

Formy i porównania

Nie zweryfikowano w tej wersji porównań form (witamina D, wapń, magnez, B12, białko, kreatyna). Usunięto je z raportu. Dla glukozaminy i chondroityny porównanie dotyczy substancji, nie form.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Witamina D: duże dawki podawane rzadko mogą wiązać się ze wzrostem złamań biodra u kobiet [1]. To obserwacja z metaanalizy, nie dowód przyczynowy.
• Omega-3: w metaanalizie kilku badań z placebo suplementacja wiązała się z większą liczbą przypadków migotania przedsionków [16]. Sygnał był widoczny także przy mniejszych dawkach, dane są ograniczone. Osoby z migotaniem lub z ryzykiem krwawień powinny omówić to z lekarzem.
• Wapń: wpływ na ryzyko zawału i kamicę nerkową nie został w tej wersji zweryfikowany; usunięto.
• Glukozamina i chondroityna: bezpieczeństwo nie różniło się istotnie od placebo, ale działania niepożądane były słabo raportowane [17].
• Pozostałe ryzyka (nerki, potas, magnez, interakcje z lekami, ziele dziurawca): nie zweryfikowano w tej wersji, usunięto.

Czerwone flagi: zgłoś się do lekarza, gdy masz nasilone osłabienie mięśni, kołatanie serca, omdlenia albo ból w boku z krwią w moczu (ogólna zasada, bez źródła w tym raporcie).

Mity

• „Im więcej witaminy D, tym zdrowiej.” W VITAL 2000 IU dziennie nie zmniejszyło zachorowań na nowotwór ani zdarzeń sercowo-naczyniowych [2]. Wytyczna nie zaleca dawek powyżej norm u zdrowych osób 50–74 lat [6].
• „Witamina D sama zapobiega złamaniom.” W metaanalizie 7 badań brak redukcji złamań ogółem, a u kobiet sygnał wzrostu złamań biodra przy dużych dawkach rzadkich [1].
• „Po 50. roku życia trzeba co roku badać witaminę D.” Wytyczna odradza rutynowe badanie zdrowych osób [6].
• „Multiwitamina zapobiega demencji.” Nie zweryfikowano takiej tezy. Dane z COSMOS dotyczą jedynie niewielkiej poprawy pamięci w badaniu [15].
• „Więcej białka zawsze daje więcej mięśni.” Zalecenia dla zdrowych osób starszych mieszczą się w zakresie 1,0–1,2 g/kg dziennie [12]; w badaniach poprawę masy mięśniowej przy sarkopenii obserwowano przy białku połączonym z ćwiczeniami oporowymi [13].
• Mity dotyczące B12, koenzymu Q10 i luteiny: nie zweryfikowano, usunięto.

Źródła

Otwarte i sprawdzone w tej weryfikacji: [1], [2], [6], [9], [10], [11], [12], [13], [14], [15], [16], [17]. Nie udało się otworzyć (błąd 403 albo nie sprawdzono): [3], [4], [5], [7], [8]. Źródło B12 (NIH ODS) zwróciło 403, więc B12 nie jest w tej wersji podane.

1. de Moura de Souza M. i wsp. Vitamin D Supplementation and the Incidence of Fractures in the Elderly Healthy Population: A Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. J Gen Intern Med 2024;39(14):2829–2836. Metaanaliza 7 badań z losowym przydziałem (71 899 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38997531/
2. Manson JE i wsp. (zespół VITAL). Vitamin D Supplements and Prevention of Cancer and Cardiovascular Disease. N Engl J Med 2019 (online 2018). Badanie z losowym przydziałem, 25 871 osób, 2000 IU D3 dziennie, średnio 5,3 roku. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30415629/
3. Zespół VITAL (Manson i wsp.). Principal results of the VITamin D and OmegA-3 TriaL (VITAL) and updated meta-analyses of relevant vitamin D trials. J Steroid Biochem Mol Biol 2020. Przegląd i metaanaliza. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0960076019305424
4. Zespół VITAL (Manson i wsp.). Vitamin D, Marine n-3 Fatty Acids, and Primary Prevention of Cardiovascular Disease: Current Evidence. Circ Res 2020. Przegląd narracyjny. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCRESAHA.119.314541
5. VITAL: Findings about the VITAL Study (strona zespołu badawczego, Brigham and Women's Hospital). https://www.vitalstudy.org/findings.html
6. Endocrine Society. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Strona wytycznej (rok 2024 i czasopismo nie potwierdzone na stronie). https://www.endocrine.org/clinical-practice-guidelines/vitamin-d-for-prevention-of-disease
7. Medscape. Vitamin D for Disease Prevention: ES 2024 Guideline Summary. https://reference.medscape.com/cc2/p10/guideline-essentials-2024-endocrine-society-recommendations-2024a1000ivm
8. News-Medical. Endocrine Society issues new clinical practice guideline on vitamin D use and testing (3.06.2024). https://www.news-medical.net/news/20240603/Endocrine-Society-issues-new-clinical-practice-guideline-on-vitamin-D-use-and-testing.aspx
9. Octary T, Gautama MSN, Duong H. Effectiveness of Vitamin D Supplements in Reducing the Risk of Falls among Older Adults: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Ann Geriatr Med Res 2023;27(3):192–203. Metaanaliza 17 badań z losowym przydziałem. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10556715
10. Chakhtoura M. i wsp. Vitamin D Supplementation and Fractures in Adults: A Systematic Umbrella Review of Meta-Analyses of Controlled Trials. J Clin Endocrinol Metab 2022;107(3):882 (online 2021). Przegląd parasolowy 32 przeglądów systematycznych. https://academic.oup.com/jcem/article/107/3/882/6409080
11. Li J. Effects of calcium supplementation on the risk of fracture in older adults. Acta Ortop Bras 2025;33(6):e284103. Metaanaliza badań z losowym przydziałem. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12599811/
12. Deutz NEP i wsp. Protein intake and exercise for optimal muscle function with aging: recommendations from the ESPEN Expert Group. Clin Nutr 2014;33(6):929–936. Stanowisko grupy ekspertów ESPEN (warsztaty 2013). DOI 10.1016/j.clnu.2014.04.007. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2014.04.007
13. Whaikid P, Piaseu N. The effectiveness of protein supplementation combined with resistance exercise programs among community-dwelling older adults with sarcopenia: a systematic review and meta-analysis. Epidemiol Health 2024;46:e2024030. Przegląd systematyczny z metaanalizą, 8 badań, 854 osoby. DOI 10.4178/epih.e2024030. https://doi.org/10.4178/epih.e2024030
14. Liu S i wsp. The impact of creatine supplementation associated with resistance training on muscular strength and lean tissue mass in the aged: a systematic review and meta-analysis. Eur Rev Aging Phys Act 2025;22:26. Przegląd systematyczny z metaanalizą, 8 badań z losowym przydziałem, 482 uczestników. DOI 10.1186/s11556-025-00392-9. https://doi.org/10.1186/s11556-025-00392-9
15. Vyas CM i wsp. Effect of multivitamin-mineral supplementation vs placebo on cognitive function: COSMOS clinical substudy and meta-analysis of three COSMOS cognitive substudies. Am J Clin Nutr 2024;119(3):692–701. Podbadanie kliniczne (badanie z losowym przydziałem) i metaanaliza trzech podbadań. DOI 10.1016/j.ajcnut.2023.12.011. https://doi.org/10.1016/j.ajcnut.2023.12.011
16. Lombardi M, Carbone S, Del Buono MG i wsp. Omega-3 fatty acids supplementation and risk of atrial fibrillation: an updated meta-analysis of randomized controlled trials. Eur Heart J Cardiovasc Pharmacother 2021;7(4):e69–e70. Metaanaliza 5 badań z losowym przydziałem z placebo. DOI 10.1093/ehjcvp/pvab008. https://doi.org/10.1093/ehjcvp/pvab008
17. Zhu X i wsp. Effectiveness and safety of glucosamine and chondroitin for the treatment of osteoarthritis: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Orthop Surg Res 2018;13:170. Metaanaliza 26 artykułów (30 badań) z placebo. DOI 10.1186/s13018-018-0871-5. https://doi.org/10.1186/s13018-018-0871-5

Weryfikacja

• zgodne – VITAL, nowotwór: 793 vs 824 przypadków, 25 871 osób, 5,3 roku [2]; dopisano HR 0,96 (0,88–1,06), którego brakowało.
• zgodne – VITAL, zdarzenia sercowo-naczyniowe: 396 vs 409, HR 0,97 (0,85–1,12) [2].
• poprawione – było: śmiertelność z powodu raka HR 0,83 (0,67–1,02) i „po wyłączeniu 2 lat ok. −25%” [3][5], jest: usunięte; źródła [3] i [5] nie do sprawdzenia (błąd 403).
• zgodne – złamania ogółem RR 1,03 (0,93–1,14) i upadki RR 1,01 (0,97–1,04) [1].
• zgodne – biodro u kobiet RR 1,34 (1,06–1,70), 164 vs 121 zdarzeń [1].
• poprawione – było: „metaanaliza 8 badań, 19 946 osób” dla upadków i złamań [9], jest: 17 badań ogółem; upadki 38 598 osób (OR 1,01, 0,92–1,11), złamania 8 badań, 19 946 osób (OR 1,12, 0,97–1,29, p = 0,11) [9]; OR 1,12 zgodne.
• zgodne – wapń z witaminą D: biodro zmniejszone w 8 z 12 metaanaliz, RR 0,61–0,84; każde złamanie w 7 z 11, RR 0,74–0,95; 2 z 10 przeglądów umiarkowanej jakości [10].
• poprawione – było: „autorzy nie odczytani”, jest: Chakhtoura M. i wsp., przegląd 32 przeglądów, online 2021 [10]; sama witamina D bez wapnia: brak istotnego efektu, nieistotny trend w stronę wzrostu (RR biodra 1,10–1,30) [10].
• poprawione – było: „wyników liczbowych nie odczytałem”, jest: złamania ogółem RR 0,93 (0,88–0,99), poza kręgosłupem RR 0,93 (0,87–0,99), kręgów RR 0,87 (0,75–1,01), biodra RR 0,90 (0,73–1,12); pominięto „u osób ≥50 lat”, bo wiek nie został odczytany [11]; dopisano czasopismo i niespójność liczby badań.
• zgodne – wytyczna, wiek 50–74: brak rutynowej suplementacji ponad normy IOM [6]; brak rutynowego oznaczania 25(OH)D u zdrowych [6].
• poprawione – było: „wiek ≥75: zaleca się suplementację empiryczną [7]”, jest: „sugeruje się” (strona wytycznej [6]); dopisano dawkę średnio ok. 900 IU dziennie i pierwszeństwo niższych dawek codziennie [6].
• poprawione – było: „wyjątek przy niewystarczającej ekspozycji na słońce lub diecie [7]”, jest: usunięte; strona wytycznej wymienia tylko wcześniejsze wskazania (np. hipokalcemia) [6].
• poprawione – było: „W Polsce ... 800–2000 IU/dobę zgodne z wyjątkiem w wytycznej [7]” i „górna granica EFSA 4000 IU”, jest: usunięte; nie zweryfikowano.
• zgodne – białko, zdrowe osoby starsze 1,0–1,2 g/kg/dobę i niedożywieni lub zagrożeni 1,2–1,5 g/kg/dobę; zalecenie grupy ekspertów, nie badania [12] (abstrakt sprawdzony na stronie artykułu).
• zgodne – białko z ćwiczeniami przy sarkopenii: 8 badań, 854 osoby, masa mięśniowa SMD 0,95 (0,13–1,78; I² 89%), siła chwytu SMD 0,32 (0,08–0,56), brak poprawy wstawania z krzesła i chodu [13]; zastrzeżenia autorów przepisane.
• nie do sprawdzenia – metaanalizy białka u osób starszych z wynikami wyszukiwarki (m.in. 10 badań z whey, obserwacje na 3 353 osobach): nie otwarto pełnych tekstów, nie użyto w treści.
• zgodne – kreatyna z treningiem oporowym: 8 badań, 482 osoby, kończyny dolne SMD 0,29 (0,00–0,57), masa beztłuszczowa SMD 0,27 (0,02–0,53), kończyny górne nieistotne, ≥52 tygodnie bez istotnych efektów; dawki 5 g lub 0,1–0,14 g/kg [14].
• nie do sprawdzenia – starsze metaanalizy kreatyny (2014, 2017, 2021) z wynikami wyszukiwarki: nie otwarto, nie użyto w treści.
• zgodne – multiwitamina COSMOS: metaanaliza 0,07 SU (0,03–0,11) i 0,06 SU (0,03–0,10); podbadanie kliniczne: ogólnie nieistotne, pamięć epizodyczna 0,12 SU (0,002–0,23) [15]; dopisano liczbę osób (573; 2158; 2472) i skład wniosków autorów.
• nie do sprawdzenia – „ok. 2 lata spowolnienia starzenia” i zapobieganie demencji: takiego sformułowania nie ma w sprawdzonym abstrakcie [15], nie użyto. Dawka składników multiwitaminy nieodczytana.
• zgodne – omega-3 i migotanie przedsionków: 5 badań z placebo, IRR 1,37 (1,22–1,54); bez VITAL rhythm IRR 1,29 (1,13–1,48); zastrzeżenia autorów [16].
• nie do sprawdzenia – nowsza metaanaliza 34 badań (2025/2026, medRxiv i PMC12723971) z wnioskiem o braku ryzyka przy <1,5 g EPA+DHA: nie otwarto pełnego tekstu, nie użyto w treści.
• zgodne – chondroityna: ból −0,54 cm (−0,90 do −0,18) na skali 10 cm, funkcja −0,46 (−0,75 do −0,17); glukozamina: ból nieistotna, sztywność SMD −0,31 (−0,61 do −0,002); połączenie bez przewagi [17]; liczba uczestników podana niespójnie (7172 vs 7127), zaznaczono.
• nie do sprawdzenia – metaanaliza 2024 (PubMed 38581640): PubMed wymaga cookies, nie otwarto, nie użyto w treści.
• nie do sprawdzenia – źródło B12 (NIH ODS): błąd 403; dawki B12 i zalecenia dla osób powyżej 50. roku życia nie są w tej wersji podane. Liczby z wyników wyszukiwarki nie są źródłem.
• nie do sprawdzenia – źródło [3] (ScienceDirect): błąd 403; twierdzenia z [3] usunięte.
• nie do sprawdzenia – źródło [4] (AHA, Circ Res): błąd 403; nie użyto go w treści.
• nie do sprawdzenia – źródło [5] (vitalstudy.org): błąd 403; korzyść dla omega-3 (zawał −28%) usunięta.
• nie do sprawdzenia – źródło [7] (Medscape): nie otwarto; treść wytycznej sprawdzona na stronie wytycznej [6].
• nie do sprawdzenia – źródło [8] (News-Medical): nie otwarto; nie użyto w treści.
• nie do sprawdzenia – rok 2024 i czasopismo wytycznej (J Clin Endocrinol Metab): nie potwierdzone na stronie [6].
• nie do sprawdzenia – usunięto z raportu, bez źródła w tej weryfikacji: B12, magnez, potas (SSaSS), koenzym Q10, luteina i zeaksantyna (AREDS2), polipragmazja, badania krwi przed suplementacją, porównania form suplementów, bezpieczeństwo kreatyny, białko przy chorobie nerek.
• nie do sprawdzenia – ogólne ostrzeżenia dotyczące objawów (czerwone flagi) i zasady ostrożności przy lekach: bez źródła, zostają jako ogólna zasada oznaczona w tekście.