Suplementy w menopauzie: pełny raport

Wniosek

Na uderzenia gorąca najlepiej przebadane są izoflawony sojowe i koniczyna czerwona, ale efekt jest mały, a wyniki niespójne. Przegląd z 2012 r. wykazał spadek częstości uderzeń o ok. 20% względem placebo [2], przegląd z 2025 r. nie wykazał poprawy nasilenia [3]. Koniczyna zmniejszała liczbę uderzeń średnio o ok. 1,7 dziennie [4], a przegląd z 2026 r. potwierdził mały do umiarkowanego efekt [5]. Czarnogłów nie wykazał przekonującej przewagi nad placebo [7]. Towarzystwo NAMS nie rekomenduje ziół ani soi, a najskuteczniejszą opcją pozostaje terapia hormonalna [1]. Wapń z witaminą D nie zmniejsza złamań u kobiet po menopauzie bez osteoporozy [12]. Dla witaminy K2, magnezu, glicyny i omega-3 dowody są słabe lub sprzeczne.

Poziom dowodów

C. To ocena zbiorcza dla całego tematu. Poszczególne pytania wyglądają tak:

Ograniczenie tej wersji raportu: w weryfikacji otwarto lub sprawdzono przez streszczenie 24 z 28 źródeł (w tym 2 nowe: [27], [28]). Nie udało się sprawdzić 4 źródeł: [8], [14], [20], [21]. Twierdzenia oparte na tych źródłach zostały usunięte. Pełny tekst PDF NAMS [1] nie był czytelny dla narzędzia, więc jego treść potwierdzono przez streszczenie w Europe PMC. Dla kreatyny, maki, DHEA, kolagenu, dawkowania i badań laboratoryjnych nie ma w tej wersji źródeł, więc te sekcje zostały usunięte.

Co mówią badania

Uderzenia gorąca – izoflawony i koniczyna czerwona

• Metaanaliza RCT (Taku i wsp., 2012): izoflawony sojowe zmniejszyły częstość uderzeń gorąca o 20,6% względem placebo (95% CI −28,4 do −12,9). Zmniejszyły też ich nasilenie [2].
• Metaanaliza z 2025 r. u kobiet w okresie okołomenopauzalnym i po menopauzie (Luan i wsp., PeerJ): w analizie uderzeń gorąca uwzględniono 3 badania (143 uczestniczki). Nasilenie objawów (mierzone skalą Kupperman) nie różniło się od placebo (Hedges' g = −0,00, 95% CI −0,33 do 0,32) po wykluczeniu jednego badania. Autorzy piszą, że izoflawony nie są skuteczne w łagodzeniu uderzeń gorąca, ale mogą mieć niewielki korzystny wpływ na objawy depresyjne [3]. Częstości uderzeń autorzy nie podali osobno.
• Koniczyna czerwona, metaanaliza 8 RCT (2021, Kanadys i wsp., 1043 kobiety w analizie): −1,73 uderzenia dziennie względem placebo (95% CI −3,28 do −0,18), na granicy istotności [4]. Heterogeniczność była duża (87,34%). W analizie podgrup istotniejsze różnice pojawiły się u kobiet po menopauzie z co najmniej 5 uderzeniami dziennie, przy obserwacji 12 tygodni i dawce izoflawonów 80 mg dziennie lub więcej [4]. Są to wyniki podgrup, więc wymagają potwierdzenia.
• Przegląd GRADE z 2026 r. (Jiang i Wu, 9 RCT, kobiety w wieku 40–65 lat): efekt na korzyść koniczyny, SMD −0,446 (95% CI −0,807 do −0,084), „modest but statistically significant”. Dawki izoflawonów z koniczyny w badaniach wynosiły 37–160 mg dziennie, a czas trwania od 12 tygodni do 12 miesięcy [5]. Poziomu pewności GRADE nie podano w streszczeniu.
• Zalecenia niehormonalne NAMS 2023 (Shufelt i wsp.): rekomendowano terapię poznawczo-behawioralną, hipnozę kliniczną, SSRI/SNRI, gabapentynę i fezolinetant (poziom I). Nie rekomendowano suplementów ziołowych, soi, akupunktury ani klonidyny. Terapia hormonalna pozostaje najskuteczniejszym leczeniem objawów naczynioruchowych [1].

Czarnogłów (Actaea/Cimicifuga racemosa)

• Cochrane 2012 (16 RCT, 2027 kobiet): dowody za mało, by poprzeć lub odrzucić stosowanie. W porównaniu z placebo nie stwierdzono istotnej różnicy w częstości uderzeń gorąca ani w nasileniu objawów [7].
• Przegląd jednego preparatu, izopropanolowego ekstraktu iCR (Castelo-Branco i wsp., Climacteric 2021): 35 badań klinicznych i jedna metaanaliza, łącznie 43 759 kobiet. Według autorów iCR łagodzi objawy lepiej niż placebo, a działania niepożądane były nieliczne i łagodne. Autorzy mogą mieć powiązania z producentem; deklaracji finansowania nie sprawdzono [9].

Wapń, witamina D, K2 i kości

• USPSTF 2018: stopień D (przeciw) dla rutynowej suplementacji ≤400 IU witaminy D i ≤1000 mg wapnia dziennie w profilaktyce pierwotnej złamań u kobiet po menopauzie żyjących w społeczności. Dla wyższych dawek dowody uznano za niewystarczające do oceny korzyści i szkód [12].
• Projekt aktualizacji USPSTF z 17 grudnia 2024 r. (wersja ostateczna nie została sprawdzona) zaleca stopień D przeciw suplementacji witaminą D z wapniem lub bez, zarówno dla złamań, jak i upadków. Dotyczy osób samodzielnie mieszkających, w wieku 60 lat lub starszych [13].
• Metaanaliza 2025 u kobiet z rozpoznaną osteoporozą (11 RCT, 43 869 uczestników): ogólnie RR 0,98 (95% CI 0,89–1,07) dla złamań. Wapń z witaminą D nie daje w tej grupie wyraźnej redukcji złamań [11].
• K2 (metaanaliza 16 RCT, 6425 osób, kobiety po menopauzie, 2022): poprawa BMD kręgosłupa lędźwiowego (p = 0,006). W całej analizie brak istotnej różnicy w złamaniach (RR 0,96, p = 0,65). Po wykluczeniu jednego badania wynik był korzystny (RR 0,38), ale była to decyzja post hoc [15].
• Starsza metaanaliza (Huang 2015, 19 RCT, 6759 uczestników): poprawa BMD kręgosłupa wystąpiła tylko w podgrupie kobiet z osteoporozą. U kobiet bez osteoporozy nie było istotnej różnicy [16].
• RCT Rønn i wsp. 2016 (148 kobiet z osteopenią, MK-7 375 µg/d przez 12 miesięcy; obie grupy dostawały też wapń i witaminę D): BMD nie różniło się istotnie między grupami w żadnym miejscu [17].

Magnez i glicyna na sen

• Magnez, metaanaliza 3 RCT (151 starszych osób z bezsennością, 2021): czas zasypiania krótszy o ok. 17 minut względem placebo [18].
• Przegląd 12 RCT z 2026 r. (Lopresti i wsp., dorośli): „Current evidence does not support oral magnesium as a routine treatment for insomnia”. Korzyści dla wybranych subiektywnych miar snu są skromne i niespójne, a pewność dowodów niska lub bardzo niska [19].
• Glicyna 3 g przed snem: przegląd z 2024 r. wspomina o dwóch badaniach, w których 3 g glicyny przed snem poprawiały jakość snu. Liczby uczestników nie podano. Autorzy wzywają do randomizowanych badań na ludziach [22]. Pierwotne badania (Inagawa 2006 [20]; pilotaż [21]) nie zostały sprawdzone.

Omega-3

• Metaanaliza 3 RCT (483 kobiety, 2018): omega-3 nie zmieniły częstości ani nasilenia uderzeń gorąca. Nocne poty były rzadsze niż w placebo (różnica −1,82, 95% CI −2,81 do −0,83). Autorzy uznali dowody za niewystarczające [23].
• Przegląd systematyczny 9 RCT (2023): wyniki są mieszane. W części badań omega-3 zmniejszało częstość lub nasilenie uderzeń gorąca, w innych nie. Łączna analiza nie dała istotnych dowodów skuteczności na objawy wazomotoryczne. Brak metaanalizy z powodu dużej heterogeniczności [24].
• Połączenie witaminy E z omega-3 (metaanaliza 2022, 10 badań, 1100 kobiet): w dwóch badaniach połączenie zmniejszało nasilenie uderzeń gorąca względem placebo (MD −0,35, 95% CI −0,48 do −0,21). Omega-3 samo nie różniło się od placebo ani pod względem częstości, ani nasilenia [25].
• Przegląd narracyjny 2025 (Minihane): w przekroju wyższe spożycie omega-3 wiązało się z rzadszymi objawami. Badanie MsFLASH z EPA i DHA nie wykazało wpływu na uderzenia gorąca. Autorka uznaje dowody za obiecujące, ale niewystarczające [26].

Izoflawony a działanie estrogenowe

• Metaanaliza RCT (Viscardi i wsp., 2025; 40 badań, 3285 kobiet po menopauzie): izoflawony nie wpływały istotnie na żadną z czterech miar działania estrogenowego: grubość endometrium, wskaźnik dojrzewania pochwy, FSH i estradiol. Pewność dowodów oceniono jako wysoką do umiarkowanej [6].

Izoflawony a ryzyko raka piersi

• Przegląd systematyczny 18 RCT (Finkeldey i wsp., 2021): badano markery zastępcze, np. gęstość piersi, Ki-67, IGF-1 i estrogeny. W większości badań nie wykryto różnic. Autorzy piszą, że brak istotnych zmian nie dowodzi braku efektu. Nie zbierano danych o zachorowalności na raka piersi [27].
• Metaanaliza badań obserwacyjnych (Chen i wsp., 2014; 35 badań): dla wszystkich badań OR 0,74 przed menopauzą i 0,75 po menopauzie. W krajach azjatyckich wyniki wskazywały na mniejsze ryzyko (OR ok. 0,59), w krajach zachodnich brak istotnego związku. Są to badania obserwacyjne, więc nie dowodzą przyczyny [28].

Praktyczne wnioski

• Przy uciążliwych uderzeniach gorąca porozmawiaj z lekarzem o terapii hormonalnej albo o terapii niehormonalnej o udowodnionej skuteczności [1].
• Nie wybieraj czarnogłowu jako leku na uderzenia gorąca. Nie wykazano wyraźnej poprawy względem placebo [7].
• Jeśli rozważasz izoflawony albo koniczynę, pamiętaj, że efekt jest mały i niepewny [3], [4], [5].
• Wapń i witaminę D w profilaktyce złamań u zdrowych kobiet po menopauzie odradza USPSTF [12]. Przy osteoporozie omów suplementację z lekarzem [11].

Formy i porównania

• Izoflawony sojowe: najlepiej przebadana forma na uderzenia gorąca, ale wyniki badań są sprzeczne [2], [3]. Porównania preparatów nie zostały zweryfikowane.
• Koniczyna czerwona: ekstrakt z koniczyny jako źródło izoflawonów. Mały efekt w przeglądach [4], [5].
• Czarnogłów: badanie [9] dotyczy jednego preparatu (iCR). Wyniku nie można przenieść na inne produkty z czarnogłowem.
• K2: w badaniu Rønna 2016 stosowano MK-7 w dawce 375 µg dziennie [17]. Porównanie MK-4 z MK-7 nie zostało zweryfikowane.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Czarnogłów: opisano 30 zgłoszeń uszkodzenia wątroby. We wszystkich przypadkach przyczynowość oceniono jako możliwą, nie pewną ani prawdopodobną. Zalecono ostrzeżenie na etykietach [10]. Przegląd iCR nie znalazł dowodów hepatotoksyczności tego preparatu [9].
• Glicyna: dawki powyżej 500 mg na kilogram masy ciała mogą mieć działanie toksyczne [22].
• Izoflawony: w badaniach na ludziach nie wykazano efektu estrogenowego w czterech miarach [6]. Ryzyko raka piersi pozostaje niepewne [27], [28].
• K2: ⚠ wiedza ogólna, nie zweryfikowana: może osłabiać działanie warfaryny. Nie przyjmuj bez konsultacji z lekarzem.
• Omega-3: ⚠ wiedza ogólna, nie zweryfikowana: duże dawki mogą zwiększać ryzyko krwawień. Ostrożnie przy lekach przeciwkrzepliwych.

Czerwone flagi – idź do lekarza, gdy (⚠ wiedza ogólna, nie zweryfikowana):

• pojawia się krwawienie po menopauzie lub nowy guzek w piersi,
• uderzenia gorąca towarzyszą utracie masy ciała, gorączce lub kołataniu serca,
• masz żółtaczkę, ciemny mocz lub ból pod prawym łukiem żebrowym po ziołach,
• doznałaś złamania po niewielkim urazie lub widzisz utratę wzrostu,
• nasila się depresja lub bezsenność, zwłaszcza z myślami rozpaczliwymi,
• masz ból w klatce piersiowej, duszność lub obrzęk jednej nogi.

Mity

• „Izoflawony to estrogeny.” W badaniach u kobiet po menopauzie izoflawony nie wykazały działania estrogenowego w czterech miarach [6]. Ich wpływ na ryzyko raka piersi jest niepewny [27], [28].
• „Wapń i witamina D z apteki zapobiegną złamaniom.” U kobiet po menopauzie bez osteoporozy USPSTF nie zaleca rutynowej suplementacji w tym celu [12].
• „K2 leczy osteoporozę.” Badania pokazują poprawę BMD kręgosłupa u kobiet z osteoporozą. Dla złamań nie wykazano istotnego efektu w całej analizie [15], [16].
• „Czarnogłów to naturalny odpowiednik HTZ.” Cochrane nie znalazł wystarczających dowodów skuteczności [7], a NAMS wskazuje terapię hormonalną jako najskuteczniejszą [1].
• „Omega-3 zlikwiduje uderzenia gorąca.” Metaanaliza nie wykazała wpływu na częstość ani nasilenie uderzeń gorąca [23], a przegląd z 2023 r. nie znalazł wystarczających dowodów [24].
• „Magnez i glicyna są udowodnione na sen u kobiet w menopauzie.” Dane pochodzą od starszych osób z bezsennością i dorosłych ogólnie, a dowody są niskiej pewności [18], [19], [22].
• „Naturalne znaczy bezpieczne dla wątroby.” Opisano 30 zgłoszeń uszkodzenia wątroby po czarnogłowie, ocenionych jako możliwe przyczyny [10].

Źródła

1. Shufelt CL i wsp. (North American Menopause Society). The 2023 nonhormone therapy position statement of The North American Menopause Society. Menopause, 2023;30(6):573–590. Stanowisko towarzystwa. DOI: 10.1097/GME.0000000000002200. PMID 37252752. https://menopause.org/wp-content/uploads/professional/2023-nonhormone-therapy-position-statement.pdf
2. Taku K, Melby MK, Kronenberg F, Kurzer MS, Messina M. Extracted or synthesized soybean isoflavones reduce menopausal hot flash frequency and severity: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Menopause, 2012;19(7):776–790. Metaanaliza RCT. PMID 22433977. DOI: 10.1097/gme.0b013e3182410159. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22433977/
3. Luan H, Liu Q, Guo Y, Fan H, Sileng A, Lin J. Effects of soy isoflavones on menopausal symptoms in perimenopausal women: a systematic review and meta-analysis. PeerJ, 2025;13:e19715. Metaanaliza RCT. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12296567/
4. Kanadys W i wsp. Evaluation of clinical meaningfulness of red clover (Trifolium pratense L.) extract to relieve hot flushes and menopausal symptoms in peri- and postmenopausal women. Nutrients, 2021;13(4):1258. Metaanaliza RCT. DOI: 10.3390/nu13041258. PMID 33920485. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8069620/
5. Jiang W, Wu K. The effectiveness of red clover on hot-flash in menopausal women: a GRADE-assessed systematic review and meta-analysis. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol, 2026;324:115226. Przegląd systematyczny z metaanalizą (9 RCT). DOI: 10.1016/j.ejogrb.2026.115226. PMID 42269521. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301211526002940
6. Viscardi G i wsp. Effect of soy isoflavones on measures of estrogenicity: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Advances in Nutrition, 2025;16(1):100327. Metaanaliza RCT. DOI: 10.1016/j.advnut.2024.100327. PMID 39433088. https://advances.nutrition.org/article/S2161-8313(24)00161-3/fulltext
7. Leach MJ, Moore V. Black cohosh (Cimicifuga spp.) for menopausal symptoms. Cochrane Database Syst Rev, 2012. Przegląd systematyczny, 16 RCT, 2027 kobiet. https://www.cochrane.org/evidence/CD007244_black-cohosh-cimicifuga-spp-menopausal-symptoms
8. NIH Office of Dietary Supplements. Black Cohosh – Health Professional Fact Sheet. Stanowisko instytucji. https://ods.od.nih.gov/factsheets/BlackCohosh-HealthProfessional/
9. Castelo-Branco C i wsp. Review & meta-analysis: isopropanolic black cohosh extract iCR for menopausal symptoms – an update on the evidence. Climacteric, 2021;24(2):109–119. Przegląd i metaanaliza (35 badań, jeden preparat, możliwe powiązania z producentem). DOI: 10.1080/13697137.2020.1820477. PMID 33021111. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13697137.2020.1820477
10. Mahady GB i wsp. United States Pharmacopeia review of the black cohosh case reports of hepatotoxicity. Menopause, 2008;15(4 Pt 1):628–638. Przegląd opisów przypadków (30 zgłoszeń). PMID 18340277. DOI: 10.1097/gme.0b013e31816054bf. https://journals.lww.com/menopausejournal/abstract/10.1097/gme.0b013e31816054bf~united-states-pharmacopeia-review-of-the-black-cohosh-case
11. Cong B, Zhang H. The effects of combined calcium and vitamin D supplementation on bone mineral density and fracture risk in postmenopausal women with osteoporosis: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Musculoskelet Disord, 2025;26:928. Metaanaliza RCT. PubMed PMID 41063100. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41063100/
12. US Preventive Services Task Force. Vitamin D, calcium, or combined supplementation for the primary prevention of fractures in community-dwelling adults. JAMA, 2018;319(15):1592–1599. Rekomendacja. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/vitamin-d-calcium-or-combined-supplementation-for-the-primary-prevention-of-fractures-in-adults-preventive-medication
13. US Preventive Services Task Force. Draft Recommendation Statement: Vitamin D, calcium, or combined supplementation for the primary prevention of falls and fractures in community-dwelling adults. Projekt z 17 grudnia 2024 r. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/draft-recommendation/vitamin-d-calcium-combined-supplementation-primary-prevention-falls-fractures-communitydwelling-adults
14. Clinical Advisor. USPSTF recommends against vitamin D supplementation for fracture and fall prevention. Opracowanie prasowe z 18.12.2024. https://www.clinicaladvisor.com/news/uspstf-recommends-against-vitamin-d-supplementation-for-fracture-fall-prevention/
15. Efficacy of vitamin K2 in the prevention and treatment of postmenopausal osteoporosis: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Front Public Health, 2022. Metaanaliza, 16 RCT, 6425 osób. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9403798/
16. Huang ZB, Wan SL, Lu YJ, Ning L, Liu C, Fan SW. Does vitamin K2 play a role in the prevention and treatment of osteoporosis for postmenopausal women: a meta-analysis of randomized controlled trials. Osteoporos Int, 2015;26:1175–1186. Metaanaliza RCT, 19 RCT, 6759 uczestników. https://www.researchgate.net/publication/269637415
17. Rønn SH, Harsløf T, Pedersen SB, Langdahl BL. Vitamin K2 (menaquinone-7) prevents age-related deterioration of trabecular bone microarchitecture at the tibia in postmenopausal women. Eur J Endocrinol, 2016;175(6):541–549. RCT, n = 148, 12 miesięcy. PMID 27625301. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27625301
18. Mah J, Pitre T. Oral magnesium supplementation for insomnia in older adults: a systematic review & meta-analysis. BMC Complement Med Ther, 2021;21:125. Metaanaliza 3 RCT, n = 151. PMID 33865376. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33865376/
19. Lopresti AL, Smith SJ, Drummond PD. Magnesium supplementation for sleep in adults: a systematic review of randomized controlled trials. Journal of Dietary Supplements, 2026;23(5):553–581. Przegląd systematyczny 12 RCT. DOI: 10.1080/19390211.2026.2719670. PMID 42661485. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42661485/
20. Inagawa K i wsp. Subjective effects of glycine ingestion before bedtime on sleep quality. Sleep Biology and Rhythms, 2006. Randomizowane badanie crossover (3 g glicyny). https://www.researchgate.net/publication/230085537
21. Glycine ingestion improves subjective sleep quality in human volunteers, correlating with polysomnographic changes. Sleep Biology and Rhythms. Pilotaż. https://www.researchgate.net/publication/230167843
22. Ramos-Jiménez A i wsp. An update of the promise of glycine supplementation for enhancing physical performance and recovery. Sports (Basel), 2024;12(10):265. Przegląd narracyjny. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11510825/
23. Mohammady M, Janani L, Jahanfar S, Mousavi MS. Effect of omega-3 supplements on vasomotor symptoms in menopausal women: a systematic review and meta-analysis. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol, 2018;228:295–302. Metaanaliza 3 RCT, 483 kobiety. DOI: 10.1016/j.ejogrb.2018.07.008. PMID 30056356. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030121151830335X
24. Iqbal AZ i wsp. Effects of omega-3 polyunsaturated fatty acids intake on vasomotor symptoms, sleep quality and depression in postmenopausal women: a systematic review. Nutrients, 2023;15(19):4231. Przegląd systematyczny 9 RCT. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10574492/
25. Maghalian M, Hasanzadeh R, Mirghafourvand M. The effect of oral vitamin E and omega-3 alone and in combination on menopausal hot flushes: a systematic review and meta-analysis. Post Reproductive Health, 2022;28(2):93–106. Metaanaliza (10 badań, 1100 kobiet, 9 w metaanalizie). DOI: 10.1177/20533691221083196. PMID 35445622. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/20533691221083196
26. Minihane AM. Omega-3 fatty acids, brain health and the menopause. Post Reproductive Health, 2025;31(2):97–104. Przegląd narracyjny. DOI: 10.1177/20533691251341701. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12209554/
27. Finkeldey L, Schmitz E, Ellinger S. Effect of the Intake of Isoflavones on Risk Factors of Breast Cancer – A Systematic Review of Randomized Controlled Intervention Studies. Nutrients, 2021;13(7):2309. Przegląd systematyczny 18 RCT (markery zastępcze, bez zachorowalności). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8308688/
28. Chen M, Rao Y, Zheng Y, Wei S, Li Y, Guo T, Yin P. Association between Soy Isoflavone Intake and Breast Cancer Risk for Pre- and Post-Menopausal Women: A Meta-Analysis of Epidemiological Studies. PLoS One, 2014;9(2):e89288. Metaanaliza badań obserwacyjnych (35 badań). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3930722/

Weryfikacja

zgodne – uderzenia gorąca, izoflawony (Taku 2012, PubMed 22433977) [2]: spadek częstości o 20,6% vs placebo, 95% CI −28,4 do −12,9; rok, czasopismo i liczba RCT zgodne. poprawione – uderzenia gorąca, izoflawony, nowsza metaanaliza (Luan 2025, PeerJ) [3]: było „czasopismo nieustalone; ogólne nasilenie objawów zmniejszyło się nieznacznie, dla uderzeń gorąca efekt nieistotny”, jest „PeerJ 2025; w analizie uderzeń gorąca 3 badania (143 uczestniczki), nasilenie (skala Kupperman) Hedges' g = −0,00 (95% CI −0,33 do 0,32) po wykluczeniu jednego badania; autorzy: izoflawony nieskuteczne na uderzenia gorąca, możliwe korzyści dla objawów depresyjnych”. Tytuł mówi o okołomenopauzie, ale wszystkie badania dotyczyły kobiet po menopauzie. Częstości uderzeń nie podano osobno. zgodne – koniczyna, metaanaliza 2021 (Kanadys 2021, Nutrients 13(4):1258) [4]: 8 RCT, 1043 kobiety w analizie, −1,73 uderzenia/dobę vs placebo, 95% CI −3,28 do −0,18. Abstrakt zawiera zdanie „Due to 87.34% homogeneity”, które prawdopodobnie błędnie opisuje heterogeniczność (87,34%); w raporcie zapisano ją jako heterogeniczność. Analizy podgrup potwierdzono w abstrakcie i opisano jako wyniki podgrup. zgodne – koniczyna, przegląd GRADE 2026 (Jiang & Wu, EJOGRB 2026;324:115226) [5]: poprzednio „Czasopismo do potwierdzenia”, poprawiono na czasopismo i DOI. 9 RCT, kobiety 40–65 lat, SMD −0,446 (95% CI −0,807 do −0,084; p = 0,016), dawki 37,1–160 mg, czas 12 tygodni–12 miesięcy, efekt mały do umiarkowanego. Poziomu pewności GRADE nie udało się potwierdzić ze streszczenia. zgodne – uderzenia gorąca, NAMS 2023 (Shufelt 2023, Menopause 30(6):573–590) [1]: sprawdzono przez streszczenie w Europe PMC, bo PDF był nieczytelny dla narzędzia. Rekomendowano CBT, hipnozę kliniczną, SSRI/SNRI, gabapentynę i fezolinetant (poziom I); nie rekomendowano suplementów ziołowych, soi, akupunktury ani klonidyny; HT najskuteczniejsza. Poprawiono DOI i autorów. zgodne – czarnogłów (Cochrane 2012, Leach & Moore) [7]: 16 RCT, 2027 kobiet, dowody niewystarczające do poparcia lub odrzucenia stosowania. poprawione – czarnogłów, przegląd USP (Mahady 2008) [10]: było „pojedyncze przypadki uszkodzenia wątroby”, jest „30 zgłoszeń uszkodzenia wątroby; wszystkie oceniono jako możliwe, żadne jako prawdopodobne lub pewne; zalecono ostrzeżenie na etykietach”. PMID 18340277 dodany. poprawione – czarnogłów, iCR (Castelo-Branco 2021, Climacteric) [9]: było „Climacteric 2020, 35 badań”, jest „Climacteric 2021;24(2):109–119 (online 2020), 35 badań i metaanaliza, 43 759 kobiet; iCR lepszy niż placebo; brak dowodów hepatotoksyczności”. Autorzy mogą mieć powiązania z producentem; deklaracji finansowania nie sprawdzono. zgodne – wapń i D, USPSTF 2018 [12]: stopień D, zalecenie przeciw ≤400 IU D i ≤1000 mg wapnia dziennie u kobiet po menopauzie w społeczności; dla wyższych dawek stopień I. poprawione – wapń i D, metaanaliza 2025 (Cong & Zhang) [11]: było „trzy duże badania (>42 000 uczestników) RR 0,95 (0,85–1,07)”, jest „w trzech dużych badaniach RR 0,95 (0,85–1,07); w całej analizie 11 RCT, 43 869 uczestników, RR 0,98 (0,89–1,07)”. Liczba uczestników w trzech badaniach nie została potwierdzona. Wpływ na BMD miednicy i p = 0,07 nie został potwierdzony i usunięto go. poprawione – USPSTF projekt 2024 [13]: było „wniosek przeciw nie zweryfikowany”, jest: projekt z 17.12.2024, stopień D dla złamań i upadków, zalecenie przeciw suplementacji witaminą D z wapniem lub bez, populacja 60+ samodzielnie mieszkających. Wersji ostatecznej nie sprawdzono. nie do sprawdzenia – [14] artykuł prasowy o projekcie USPSTF (strona zwróciła HTTP 402; liczby, w tym RR 0,99 i „0 mniej złamań na 1000”, usunięto z tekstu). poprawione – K2, Rønn 2016 [17]: było „mikroarchitektura kości piszczelowej była lepiej zachowana”, jest dodano „BMD nie różniło się istotnie między grupami w żadnym miejscu”. Liczby n = 148, MK-7 375 µg, 12 miesięcy i suplementacja Ca+D są zgodne. Wskaźnik uc-OC (−66% vs ~6%) nie został potwierdzony i usunięto go. poprawione – K2, Huang 2015 [16]: było „utrzymanie BMD kręgosłupa i przedramienia tylko u kobiet z osteoporozą”, jest „poprawa BMD kręgosłupa tylko w podgrupie z osteoporozą (19 RCT, 6759 uczestników); u kobiet bez osteoporozy brak istotnej różnicy”. Efektu dla przedramienia nie potwierdzono i usunięto go. poprawione – K2, metaanaliza 2022 [15]: było „poprawa BMD kręgosłupa (p = 0,006) i spadek złamań”, jest „poprawa BMD kręgosłupa lędźwiowego (p = 0,006); w całej analizie brak istotnej różnicy w złamaniach (RR 0,96, p = 0,65); spadek po wykluczeniu jednego badania (RR 0,38), co było decyzją post hoc”. Wpływu na uc-OC nie potwierdzono i usunięto go. zgodne – magnez (Mah & Pitre 2021, PubMed 33865376) [18]: 3 RCT, 151 starszych osób z bezsennością, skrócenie czasu zasypiania o ok. 17 minut vs placebo (−17,36 min). Poprawiono adres na PubMed (PMID 33865376). poprawione – magnez, [18]: było „CI −27,3 do −7,4”, „całkowity czas snu +16 min” i „ryzyko błędu umiarkowane lub duże”, jest: przedział ufności, wynik dla całkowitego snu i ocena ryzyka błędu nie zostały potwierdzone i usunięto je. Numer PMC w adresie nie został potwierdzony; poprawny identyfikator to PMID 33865376. zgodne – magnez, przegląd 2026 (Lopresti 2026, J Diet Suppl 23(5)) [19]: 12 RCT, „Current evidence does not support oral magnesium as a routine treatment for insomnia”; korzyści skromne i niespójne dla subiektywnych miar, pewność niska lub bardzo niska. Zdanie „nie ma badań na kobietach po menopauzie z objawami naczynioruchowymi” nie wynika z abstraktu i zostało usunięte. Liczby uczestników i przedziałów ufności niedostępne (pełny tekst za subskrypcją). zgodne – glicyna, przegląd 2024 (Ramos-Jiménez, Sports 12(10):265) [22]: dwa badania z 3 g przed snem, poprawa jakości snu (bez liczb uczestników); autorzy wzywają do RCT na ludziach; dawki powyżej 500 mg/kg mogą być szkodliwe. Pierwotnych badań [20], [21] nie udało się sprawdzić. nie do sprawdzenia – [20] Inagawa 2006 i [21] pilotaż glicyny (nie znaleziono w Europe PMC, strony ResearchGate niedostępne do sprawdzenia; liczba n = 20 i opis crossover usunięte z tekstu). zgodne – omega-3, metaanaliza 2018 (Mohammady 2018, EJOGRB 228:295–302) [23]: 3 RCT, 483 kobiety; częstość i nasilenie uderzeń gorąca bez różnicy; nocne poty MD −1,82 (95% CI −2,81 do −0,83), przywrócono z abstraktu (poprzednio nieopisane z powodu HTTP 403). Autorzy: „insufficient evidence”. poprawione – omega-3, przegląd 2023 (Iqbal 2023, Nutrients 15(19):4231) [24]: było „brak wystarczających dowodów na wpływ na uderzenia gorąca, sen i depresję”, jest „9 RCT, wyniki mieszane; łączna analiza nie dała istotnych dowodów na objawy wazomotoryczne; brak metaanalizy”. Ustaleń dla snu i depresji w streszczeniu nie znaleziono. zgodne – witamina E i omega-3, metaanaliza 2022 (Maghalian 2022, PRH 28(2)) [25]: 10 badań, 1100 kobiet, 9 w metaanalizie; omega-3 samo bez różnicy względem placebo (częstość MD −0,50, nasilenie SMD −0,61, nieistotne); E + omega-3 w dwóch badaniach zmniejszało nasilenie (MD −0,35, 95% CI −0,48 do −0,21). Poprzednio „wynik nie został potwierdzony”, teraz potwierdzony z abstraktu. zgodne – omega-3 i mózg, przegląd narracyjny 2025 (Minihane 2025, PRH 31(2):97–104) [26]: przekrój n = 393, MsFLASH bez efektu na VMS, badanie Lucasa (8 tygodni EPA) z mniejszą częstością uderzeń; autorka: dowody obiecujące, ale niewystarczające. Poprawiono DOI. zgodne – izoflawony a estrogenowość (Viscardi 2025, Adv Nutr 16(1):100327) [6]: 40 badań, 52 porównania, 3285 kobiet po menopauzie; brak istotnego wpływu na grubość endometrium (−0,22 mm, p = 0,059), VMI, FSH i estradiol; pewność wysoka do umiarkowanej. Poprawiono rok z 2024 na 2025 (publikacja elektroniczna 2024). Pełny tekst niedostępny (HTTP 403); SHBG i objawy nie zweryfikowane. nowe źródło – izoflawony a rak piersi, przegląd systematyczny 18 RCT (Finkeldey 2021, Nutrients 13(7):2309) [27]: markery zastępcze (gęstość piersi, Ki-67, IGF-1, estrogeny), w większości brak różnic; autorzy: „the lack of significant changes ... does not prove the lack of effects”; zachorowalność nie badana. Sekcja „rak piersi” przywrócona na podstawie tego źródła. nowe źródło – izoflawony a rak piersi, metaanaliza obserwacyjna (Chen 2014, PLoS One 9(2):e89288) [28]: 35 badań; OR 0,74 przed i 0,75 po menopauzie; w Azji OR ok. 0,59; w krajach zachodnich brak istotnego związku. Obserwacyjne, nie dowodzi przyczyny. nie do sprawdzenia – [8] NIH ODS, czarnogłów (strona zwróciła HTTP 402/403; liczby RCT i dawki nie zweryfikowane, usunięte z tekstu). nie do sprawdzenia – twierdzenia bez źródła w sekcjach kreatyny, maki, DHEA, kolagenu, badań laboratoryjnych i dawkowania: usunięte z raportu. Wiedza ogólna w sekcji bezpieczeństwa (K2 i warfaryna, omega-3 i krwawienia, czerwone flagi) oznaczona ⚠ i niezweryfikowana. Sprawdzono 22 twierdzenia z liczbami i wnioskami: 19 zgodnych lub poprawionych (izoflawony 2012 i 2025; koniczyna 2021 i 2026; czarnogłów: Cochrane, USP, iCR; NAMS; USPSTF 2018 i projekt 2024; Cong 2025; K2 2022, 2015, 2016; magnez 2021 i 2026; glicyna 2024; omega-3: 2018, 2023, 2022, 2025; izoflawony a estrogen 2025; rak piersi 2021 i 2014 – nowe) i 4 nie do sprawdzenia ([8], [14], [20] i [21]). Otwarto lub sprawdzono przez streszczenie 24 z 28 źródeł; nowe źródła: [27], [28].