Trening przy złamaniu i unieruchomieniu (gips, orteza, kule): pełny raport

Wniosek

Najlepiej udokumentowaną metodą ograniczenia utraty siły w unieruchomionej kończynie jest trening zdrowej kończyny po drugiej stronie (efekt krzyżowy): w zbiorczej analizie 8 badań (189 zdrowych osób, unieruchomiona kończyna górna) ograniczał utratę siły, a w pojedynczych badaniach np. trening zdrowej ręki 5 razy w tygodniu przez 3 tygodnie utrzymał siłę unieruchomionego nadgarstka (+2%) wobec spadku o 15% bez treningu. Dla kończyny dolnej w unieruchomieniu nie znalazłem takich badań. Mięśnie tracą masę i siłę bardzo szybko (po 14 dniach ok. 8% przekroju i ok. 23% siły), a pomagają też elektrostymulacja mięśnia i, w małych badaniach, trening z ograniczeniem przepływu krwi; ich zastosowanie wymaga zgody lekarza. Dodatkowe białko ponad zwykłe spożycie nie ograniczało utraty mięśni w jednym badaniu, kreatyna i omega-3 mają wstępne, niejednoznaczne dowody. Trening w gipsie, ortezie lub na kulach zawsze ustal z lekarzem prowadzącym lub fizjoterapeutą.

Poziom dowodów

C. Ocena zbiorcza; poziom różni się w zależności od podtematu:

• B: efekt krzyżowy dla kończyny górnej w unieruchomieniu (metaanaliza 8 małych badań, 189 osób, zróżnicowane ryzyko błędu) [1,3,4,5]; ogólny efekt krzyżowy po treningu jednostronnym u zdrowych (metaanaliza 31 badań, 785 osób, wysokie ryzyko błędu) [2].
• C: elektrostymulacja mięśni (NMES), pojedyncze badanie 24 osób, 5 dni [8]; trening z ograniczeniem przepływu krwi (BFR) w unieruchomieniu (dwa małe badania, 15 i 11 osób) [9,10]; kreatyna (przegląd 6 małych badań, niejednoznaczny) [15,16]; omega-3 (jedno badanie, 20 kobiet) [17]; białko (jedno badanie, 33 osoby, brak efektu; przegląd narracyjny sugeruje więcej) [18,19]; odbudowa po unieruchomieniu (dwa małe badania, 20 mężczyzn) [13,14]; koszt energetyczny kul (małe badania na zdrowych) [20,21].
• D: brak efektu różnej ilości białka w trzydniowym unieruchomieniu (badanie z losowym przydziałem, 33 osoby) [18]. Brak badań: efekt krzyżowy przy unieruchomionej kończynie dolnej, utrzymanie kondycji aerobowej w gipsie.

Ograniczenia przeglądu: wszystkie badania nad utratą mięśni w unieruchomieniu dotyczą zdrowych, młodych osób (głównie mężczyzn), a unieruchomienie trwa 5 dni–4 tygodnie; nie dotyczą osób ze złamaniem. Dla większości prac otwierałem abstrakty (PubMed), dla przeglądu Tipton 2015 część pełnego tekstu. Abstrakty często nie podają serii i powtórzeń; piszę wtedy wprost, że źródło nie podaje dawki. Nie znalazłem badań o utrzymaniu kondycji aerobowej w gipsie (rower z napędem rąk, pływanie), o ćwiczeniach izometrycznych pod gipsem u osób ze złamaniem ani o ćwiczeniach siłowych przy złamanej ręce na maszynach; rady w tym zakresie to wnioski z mechanizmu, nie z badań.

Co mówią badania

1. Efekt krzyżowy: trening zdrowej kończyny

• Metaanaliza 2026 (Rodríguez-Coloma i wsp.). 8 badań, 189 zdrowych osób, jednostronne unieruchomienie kończyny górnej: trening zdrowej kończyny ograniczał utratę siły w porównaniu z samym unieruchomieniem (g = 0,53, p < 0,001): przy unieruchomieniu bliższym (np. ramię) g = 0,62, przy dalszym (np. nadgarstek) 0,42 (izometria 0,63, trening ekscentryczny 0,34). Wielkość mięśnia była chroniona tylko nieznacznie (g = 0,19) i tylko przy unieruchomieniu bliższym (0,40), nie dalszym (0,06). Zmiany w ćwiczonej i unieruchomionej kończynie silnie się wiązały (r = 0,79 dla siły). Autorzy: interpretować ostrożnie (różne ryzyko błędu); w abstrakcie nie podano modeli unieruchomienia ani protokołów treningu [1].
• Farthing 2009 (badanie z losowym przydziałem). 30 osób w 3 grupach po 10; gips na nadgarstek i dłoń lewej ręki na 3 tygodnie; grupa trenująca wykonywała maksymalne izometryczne skurcze (odchylenie łokciowe) zdrowej prawej ręki 5 dni w tygodniu (serii, powtórzeń i czasu sesji abstrakt nie podaje). Siła unieruchomionej ręki: grupa z treningiem 13,9 → 14,2 N·m (ok. +2%, bez istotnej zmiany), grupa bez treningu 12,2 → 10,4 N·m (ok. −15%); grubość mięśnia bez zmiany vs spadek (3,47 → 3,32 cm) [3].
• Farthing 2011. 14 osób (po 7 w grupie z treningiem i bez), gips na lewy nadgarstek; trening zdrowej ręki: maksymalne izometryczne skurcze chwytu 5 dni w tygodniu (czas unieruchomienia nie podany w abstrakcie). Siła chwytu unieruchomionej ręki zachowana, a bez treningu spadek o 11% (p < 0,05); siła zdrowej ręki wzrosła o 10,7% [4].
• Andrushko 2018 (badanie z losowym przydziałem). 16 osób, gips na przedramię nie dominującej ręki, 4 tygodnie; trening: ekscentryczne zginanie nadgarstka zdrowej ręki 3 razy w tygodniu przez 4 tygodnie (serii i powtórzeń abstrakt nie podaje). Siła zginaczy unieruchomionego nadgarstka: −2,4% (trening) vs −21,6% (kontrola); przekrój mięśni przedramienia +1,3% vs −2,3%; zdrowy nadgarstek +30,8% vs −7,4%. Ochrona dotyczyła tylko trenowanej grupy mięśni [5].
• Cochrane 2015 (złamanie nadgarstka). Trening siłowy zdrowej ręki w czasie unieruchomienia, w jednym badaniu na 39 osobach po złamaniu nadgarstka, dał korzyść uznaną za klinicznie marginalną (pewność bardzo niska) [6].
• Efekt krzyżowy ogólnie (Manca 2017). 31 badań z losowym przydziałem, 785 osób: trening jednej kończyny zwiększał siłę drugiej o 11,9% (9,1–14,8); kończyna górna +9,4%, dolna +16,4%; izometria +8,2%, ekscentryka +17,7%; wysokie ryzyko błędu w badaniach; praca nie dotyczyła unieruchomienia [2].
• Ocena: dowody dotyczą kończyny górnej i zdrowych osób; nie znalazłem badań z kończyną dolną w unieruchomieniu ani u osób ze złamaniem poza jednym badaniem w Cochrane.

2. Utrata mięśni i siły w unieruchomieniu oraz jak szybko wraca

• Wall 2014. 24 zdrowych młodych mężczyzn (12 na 5 dni, 12 na 14 dni), jedna noga w gipsie na całą nogę: przekrój mięśnia czworogłowego −3,5 po 5 dniach i −8,4% po 14 dniach; siła −9,0 po 5 dniach i −22,9% po 14 dniach (jednostki dla 5 dni abstrakt pomija, prawdopodobnie procent); masa beztłuszczowa nogi −3,1% po 14 dniach [7].
• Odbudowa (Suetta 2009 i Hvid 2010). 11 młodych (21–27 lat) i 9 starszych mężczyzn (61–74 lat): 2 tygodnie unieruchomienia, potem 4 tygodnie treningu odbudowującego (rodzaju ćwiczeń, częstotliwości i intensywności abstrakt nie podaje). Obie grupy odzyskały wyjściową siłę; młodzi w pełni odzyskali przekrój włókien i funkcję mechaniczną, starsi słabiej [13,14].
• Ograniczenie: powyższe badania dotyczą mężczyzn i krótkiego unieruchomienia (5 dni–2 tygodnie); dane dla kobiet i dłuższego unieruchomienia pochodzą tylko z badania omega-3 [7,13,14,17].

3. Ćwiczenia izometryczne pod gipsem, elektrostymulacja (NMES), BFR

• NMES (Dirks 2014, badanie z losowym przydziałem). 24 zdrowych młodych mężczyzn, 5 dni unieruchomienia jednej nogi; grupa NMES (12 osób): nadzorowane sesje 40 minut dwa razy dziennie (intensywności abstrakt nie podaje). Przekrój mięśnia czworogłowego: kontrola −3,5%, NMES bez istotnej utraty; siła spadła w obu grupach (−9% vs −7%), więc NMES ochronił masę, ale nie siłę [8].
• Ćwiczenia izometryczne i BFR (Kubota 2008). 15 zdrowych mężczyzn, gips na lewą kostkę przez 2 tygodnie, chodzenie o kulach bez obciążania; trzy grupy: BFR (ucisk mankietem 200 mmHg, 5 cykli po 5 minut ucisku i 3 minutach przerwy, dwa razy dziennie, 14 dni), trening izometryczny (20 skurczów po 5 sekund mięśni prostowników i zginaczy kolana oraz zginaczy podeszwowych stopy, dwa razy dziennie przez 2 tygodnie) i kontrola. W kontroli istotny spadek siły prostowników i zginaczy kolana oraz obwodu uda i podudzia; w grupie izometrycznej nadal istotny spadek siły zginaczy kolana i zginaczy podeszwowych oraz obwodu podudzia; BFR chronił przed spadkiem siły i obwodu. Wielkości grup abstrakt nie podaje, działań niepożądanych nie zgłoszono [9].
• Kubota 2011. 11 mężczyzn, gips na kostkę 2 tygodnie, mankiet 50 mmHg stosowany powtarzalnie (serii i czasu abstrakt nie podaje): spadek momentu siły prostowników kolana (ekscentrycznie, 60°/s) −12,5% vs −30,1% w kontroli [10].
• BFR w rehabilitacji (Hughes 2017). Metaanaliza 20 badań (po rekonstrukcji więzadła krzyżowego, w chorobie zwyrodnieniowej kolana i u osób starszych, bez unieruchomienia): efekt na siłę BFR z małym obciążeniem g = 0,52 (0,26–0,78), a treningu ciężkiego g = 0,67 (0,30–1,05), czyli BFR słabszy niż ciężki trening; autorzy: opcja o potencjale klinicznym, wymagająca indywidualnego dobrania [11].
• Bezpieczeństwo BFR (Anderson 2022). Przegląd 26 prac (10 opisów przypadków, 5 serii przypadków, 6 badań z losowym przydziałem), 25 813 osób: działania niepożądane zgłosiło 1672 osób (ok. 6,5%, moje przeliczenie), m.in. drętwienie, zawroty głowy, wylewy podskórne i rabdomioliza; zakrzepicy w abstrakcie nie wymieniono; autorzy: można stosować bezpiecznie u odpowiednich osób pod nadzorem wykwalifikowanego specjalisty [12]. Nie znalazłem badań BFR u osób ze złamaniem ani w kończynie z gipsem u pacjentów.

4. Białko, kalorie, kreatyna, omega-3

• Białko i energia (Tipton 2015, przegląd narracyjny). Nie dopuszczaj do niedoborów energii i białka; w unieruchomieniu „wydają się uzasadnione” 2–2,5 g białka/kg/dobę, a przy ograniczaniu kalorii bezwzględna ilość białka nie powinna spadać; przy ograniczeniu energii w badaniu z leżeniem przez 2 tygodnie utrata beztłuszczowej masy była szybsza. Uraz może zwiększać wydatek energetyczny o 15–50%, kule dwu- do trzykrotnie zwiększają koszt energetyczny (dane z prac cytowanych w przeglądzie) [19].
• Białko (Kilroe 2021, badanie z losowym przydziałem). 33 zdrowych młodych mężczyzn, 3 dni unieruchomienia jednej nogi; białko 1,6 vs 0,5 vs 0,15 g/kg/dobę (po 11 osób): objętość mięśnia czworogłowego unieruchomionej nogi spadła o 2,3%, 2,7% i 2,0%, a codzienna synteza białek mięśniowych była o 26–30% niższa, bez różnic między grupami. Diety miały taką samą energię; wniosek autorów: ilość białka nie wpłynęła na żadną z reakcji osłabienia mięśni (wartości siły abstrakt nie podaje) [18]. Wyniki są sprzeczne z ostrożnym zaleceniem przeglądu 2–2,5 g/kg, które jest tentatywne.
• Kreatyna (Johnston 2009). 7 mężczyzn, układ naprzemienny, gips na całą rękę (łokieć 90°): kreatyna 4 razy po 5 g dziennie przez 7 dni vs placebo; masa beztłuszczowa +0,9% vs −3,7%, siła zginaczy łokcia −4,1% vs −21,5%, wytrzymałość zginaczy −9,6% vs −43% (wszystkie p < 0,05) [15]. Przegląd 2026 (Pratt). 6 badań z losowym przydziałem z placebo, 118 osób (wiek 15–24 lata), 1–2 tygodnie unieruchomienia: przekrój mięśnia czworogłowego spadał podobnie przy kreatynie i placebo (−5,6% vs −5,5% oraz −11,0% vs −9,4%); siła korzystna w modelach kończyny górnej, nie dolnej; w fazie rehabilitacji dwa badania wykazały większe przyrosty (przekrój 21,3% vs 14,3%); dawek nie podano; część autorów ma powiązania z firmami produkującymi kreatynę [16].
• Omega-3 (McGlory 2019). 20 młodych kobiet; 5 g/dobę omega-3 (grupa kontrolna olej słonecznikowy) od 4 tygodni przed 2-tygodniowym unieruchomieniem nogi: utrata objętości mięśnia 8% vs 14%, a po 2 tygodniach powrotu do aktywności grupa omega-3 nie różniła się od stanu wyjściowego; badanie małe [17].

5. Kule, energia i bezpieczeństwo

• Koszt energetyczny (Moran 2015). 31 zdrowych dorosłych: chodzenie o kulach bez obciążania nogi: 16,4 ml/kg/min na płaskim (ok. 4,57 MET) i 17,85 ml/kg/min na schodach (ok. 5,06 MET); porównania ze zwykłym chodem abstrakt nie podaje [20].
• Kule a inne pomoce (Canter 2024, badanie z losowym przydziałem naprzemiennym). 20 zdrowych studentów: chodzenie bez pomocy dawało niższy wydatek, tętno i odczuwany wysiłek niż każde z urządzeń; w zadaniach dnia codziennego wydatek był taki sam dla trzech urządzeń (kule pachowe, kule bez użycia rąk, skuter kolanowy), przy schodach kula bez użycia rąk dawała mniejszy wydatek niż zwykłe kule, a w teście 6-minutowym najniższy wydatek miał skuter kolanowy; wartości liczbowych abstrakt nie podaje [21].
• Powikłania kul (Manocha 2021). Przegląd narracyjny 60 prac (622 osoby, głównie opisy przypadków): uciskowe powikłania naczyniowe przy kulach pachowych i neuropatie przy kulach przedramieniowych; nieprawidłowe dopasowanie lub użycie w 22 przypadkach; powikłania rzadkie [22].
• Upadki na kulach: nie znalazłem badań.

6. Powrót do obciążeń po zdjęciu gipsu

• Terminy z materiałów informacyjnych (AAOS): po złamaniu nadgarstka lekkie czynności wracają w ciągu 1–2 miesięcy po zdjęciu gipsu, wymagające między 3 a 6 miesiącem od urazu; sztywność poprawia się co najmniej 2 lata [23]. Po złamaniu kostki zwykła aktywność po 3–4 miesiącach, pełna sprawność do 2 lat [24].
• Dane o sportowcach: po operacji kostki 87,1% wróciło do sportu, średnio po ok. 134,5 dnia (do 720 dni przy złamaniach dwu- i trójkostkowych) [25]; po operacji goleni 92% po 12–54 tygodniach [26].
• Odbudowa mięśni: u młodych mężczyzn 4 tygodnie treningu odbudowującego po 2 tygodniach unieruchomienia przywróciły wyjściową siłę [13,14]. Dla złamania z gipsem trwającym 6 tygodni lub dłużej dokładnych badań odbudowy nie znalazłem.

Zalecenia praktyczne

• Najpierw uzyskaj zgodę lekarza. Wszystko poniżej dotyczy zdrowych osób w badaniach; przy złamaniu zapytaj lekarza prowadzącego lub fizjoterapeutę, co wolno [6,23,24].
• Złamana lub unieruchomiona ręka: trenuj zdrową rękę. Przykład z badania: 5 razy w tygodniu przez 3 tygodnie maksymalne skurcze izometryczne zdrowej ręki utrzymały siłę unieruchomionego nadgarstka (+2%), a bez treningu spadła o 15% [3]. Inny przykład: ekscentryczne zginanie nadgarstka zdrowej ręki 3 razy w tygodniu przez 4 tygodnie ograniczyło spadek siły do 2,4% wobec 21,6% [5]. Serii i powtórzeń badania nie podają, więc ustal je z fizjoterapeutą. Efekt dotyczy trenowanej grupy mięśni, więc ćwicz te same ruchy [5].
• Złamana lub unieruchomiona noga: to, co zdrowe. Dla kończyny dolnej nie ma badań z efektem krzyżowym w unieruchomieniu, ale metaanaliza ogólna pokazała, że trening jednej nogi zwiększał siłę drugiej o ok. 16% [2]; trenuj zdrową nogę, górną połowę ciała siedząc oraz brzuch i plecy (rada z mechanizmu, bez badań dla złamań); nie obciążaj kończyny poza zaleceniami lekarza.
• Ćwiczenia izometryczne pod gipsem: w jednym badaniu 20 skurczów po 5 sekund dwa razy dziennie przez 2 tygodnie nie chroniło wszystkich mięśni (siła zginaczy kolana i zginaczy podeszwowych nadal spadała), więc traktuj je jako uzupełnienie [9]; zapytaj lekarza o napinanie mięśni w gipsie.
• Elektrostymulację (NMES) i BFR omów z lekarzem lub fizjoterapeutą. NMES 40 minut dwa razy dziennie przez 5 dni chroniła masę mięśnia czworogłowego, ale nie siłę [8]; BFR (np. mankiet 200 mmHg, 5 cykli po 5 minut ucisku, dwa razy dziennie, w badaniu na 15 osobach) chroniło siłę, ale dane o bezpieczeństwie u osób ze złamaniem i zakrzepicą nie istnieją; stosuj tylko pod nadzorem specjalisty [9,12].
• Białko i kalorie: nie ucinaj mocno kalorii; utrzymaj co najmniej zwykłe spożycie białka. Przegląd ostrożnie proponuje 2–2,5 g/kg/dobę, ale w badaniu 33 mężczyzn 3 dni unieruchomienia 1,6 g/kg nie ograniczyło utraty mięśnia bardziej niż 0,5 g/kg [18,19].
• Kreatyna: dowody są niejednoznaczne. Dawka z badania na 7 mężczyznach z ręką w gipsie to 4 razy po 5 g dziennie przez 7 dni (siła zginaczy łokcia −4,1% vs −21,5% przy placebo), ale przegląd 6 badań nie wykazał jednoznacznych korzyści dla nogi, a część jego autorów ma powiązania z producentami kreatyny; omów z lekarzem [15,16].
• Omega-3: wstępne dowody (5 g dziennie od 4 tygodni przed unieruchomieniem, 20 kobiet); nie ma pewności, że zadziała po fakcie [17].
• Kule: poproś o dopasowanie i naukę chodu; powikłania zdarzały się przy złym dopasowaniu; rozważ skuter kolanowy lub kulę bez użycia rąk, jeśli lekarz się zgodzi (mniejszy wydatek w niektórych zadaniach) [21,22].
• Po zdjęciu gipsu: wracaj do obciążeń stopniowo i zgodnie z zaleceniami; młodzi zdrowi mężczyźni po 4 tygodniach treningu odbudowującego odzyskali siłę po 2 tygodniach unieruchomienia, a po dłuższym unieruchomieniu spodziewaj się dłuższej odbudowy [13,14,23,24].
• Kondycja aerobowa: nie znalazłem badań; wybór ćwiczeń (rower z napędem rąk, ergometr, pływanie) ustal z lekarzem i fizjoterapeutą.

Formy i porównania

• Efekt krzyżowy a NMES a BFR: efekt krzyżowy ma najlepsze dowody i nie wymaga sprzętu; NMES chroniło masę, ale nie siłę (24 osoby); BFR chroniło siłę w dwóch małych badaniach, ale dane o bezpieczeństwie przy złamaniach brak [1,8,9,10,12].
• Białko ponad normę a zwykłe białko: w badaniu 3-dniowym bez różnic; przegląd narracyjny sugeruje więcej [18,19].
• Kule pachowe a kula bez użycia rąk a skuter kolanowy: równy wydatek w zadaniach dnia codziennego; różnice przy schodach i marszu [21].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Kiedy do lekarza lub na SOR:

• Narastający ból, obrzęk, zsinienie lub zbielenie palców, drętwienie, gips za ciasny, gorączka: pilnie (szczegóły w raporcie o złamaniach).
• Ból, obrzęk i zaczerwienienie jednej łydki lub uda w czasie unieruchomienia nogi: podejrzenie zakrzepicy; przy duszności lub bólu w klatce piersiowej wezwij pogotowie.
• Mrowienie, osłabienie lub zimna ręka po chodzie na kulach pachowych: sprawdź dopasowanie kul i zgłoś się do lekarza [22].
• BFR: drętwienie, zawroty głowy i wylewy podskórne to najczęstsze działania niepożądane; rzadziej opisano rabdomiolizę; przerwij i skontaktuj się z lekarzem [12].
• Ćwicz tak, by nie obciążać miejsca złamania i nie ryzykować upadku; trening równowagi i skoków na kulach odradzam (wniosek z ostrożności, bez badań).

Mity

• „W gipsie nic nie mogę robić” – można trenować zdrową kończynę i inne partie; w badaniach trening zdrowej ręki ograniczał utratę siły w unieruchomionej [1,3,5].
• „Mięśnie tracę dopiero po miesiącach” – po 5 dniach przekrój mięśnia czworogłowego spadł o 3,5, a siła o 9,0, po 14 dniach o 8,4% i 22,9% [7].
• „Dużo białka w gipsie zatrzyma zanik” – w badaniu 33 mężczyzn 1,6 g/kg nie chroniło bardziej niż 0,5 g/kg w 3 dni [18].
• „Kreatyna na pewno chroni mięśnie w gipsie” – wyniki niejednoznaczne: dla nogi brak jednoznacznego efektu [15,16].
• „Po zdjęciu gipsu można od razu trenować jak przed urazem” – mięśnie są osłabione, a pełna sprawność wraca po miesiącach; terminy ustala lekarz [13,14,23,24].

Źródła

1. Rodríguez-Coloma M, Scott LD, Bascour-Sandoval C, Castillo-Vejar L, Carr JC, Andrushko JW. Cross-education of unilateral resistance training as a strategy to mitigate immobilization-induced neuromuscular decline: a systematic review and meta-analysis. J Appl Physiol 2026;140(6):1813–1834. Metaanaliza (8 badań, 189 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42141765/
2. Manca A, Dragone D, Dvir Z, Deriu F. Cross-education of muscular strength following unilateral resistance training: a meta-analysis. Eur J Appl Physiol 2017;117(11):2335–2354. Metaanaliza (31 badań z losowym przydziałem, 785 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28936703/
3. Farthing JP, Krentz JR, Magnus CR. Strength training the free limb attenuates strength loss during unilateral immobilization. J Appl Physiol 2009;106(3):830–836. RCT (30 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19150859/
4. Farthing JP, Krentz JR, Magnus CRA, Barss TS, Lanovaz JL, Cummine J, Esopenko C, Sarty GE, Borowsky R. Changes in functional magnetic resonance imaging cortical activation with cross education to an immobilized limb. Med Sci Sports Exerc 2011;43(8):1394–1405. Badanie z losowym przydziałem (14 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21266927/
5. Andrushko JW, Lanovaz JL, Björkman KM, Kontulainen SA, Farthing JP. Unilateral strength training leads to muscle-specific sparing effects during opposite homologous limb immobilization. J Appl Physiol 2018;124(4):866–876. RCT (16 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29357520/
6. Handoll HH, Elliott J. Rehabilitation for distal radial fractures in adults. Cochrane Database Syst Rev 2015;(9):CD003324. Przegląd systematyczny (26 badań, 1269 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26403335/
7. Wall BT, Dirks ML, Snijders T, Senden JM, Dolmans J, van Loon LJ. Substantial skeletal muscle loss occurs during only 5 days of disuse. Acta Physiol (Oxf) 2014;210(3):600–611. Badanie eksperymentalne (24 zdrowych mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24168489/
8. Dirks ML, Wall BT, Snijders T, Ottenbros CL, Verdijk LB, van Loon LJ. Neuromuscular electrical stimulation prevents muscle disuse atrophy during leg immobilization in humans. Acta Physiol (Oxf) 2014;210(3):628–641. RCT (24 mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24251881/
9. Kubota A, Sakuraba K, Sawaki K, Sumide T, Tamura Y. Prevention of disuse muscular weakness by restriction of blood flow. Med Sci Sports Exerc 2008;40(3):529–534. RCT (15 mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18379217/
10. Kubota A, Sakuraba K, Koh S, Ogura Y, Tamura Y. Blood flow restriction by low compressive force prevents disuse muscular weakness. J Sci Med Sport 2011;14(2):95–99. RCT (11 mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21035395/
11. Hughes L, Paton B, Rosenblatt B, Gissane C, Patterson SD. Blood flow restriction training in clinical musculoskeletal rehabilitation: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med 2017;51(13):1003–1011. Metaanaliza (20 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28259850/
12. Anderson KD, Rask DMG, Bates TJ, Nuelle JAV. Overall safety and risks associated with blood flow restriction therapy: a literature review. Mil Med 2022;187(9–10):1059–1064. Przegląd (26 prac, 25 813 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35284924/
13. Suetta C, Hvid LG, Justesen L, Christensen U, Neergaard K, Simonsen L, Ortenblad N, Magnusson SP, Kjaer M, Aagaard P. Effects of aging on human skeletal muscle after immobilization and retraining. J Appl Physiol 2009;107(4):1172–1180. Badanie eksperymentalne (20 mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19661454/
14. Hvid L, Aagaard P, Justesen L, Bayer ML, Andersen JL, Ørtenblad N, Kjaer M, Suetta C. Effects of aging on muscle mechanical function and muscle fiber morphology during short-term immobilization and subsequent retraining. J Appl Physiol 2010;109(6):1628–1634. Badanie eksperymentalne (20 mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20864557/
15. Johnston AP, Burke DG, MacNeil LG, Candow DG. Effect of creatine supplementation during cast-induced immobilization on the preservation of muscle mass, strength, and endurance. J Strength Cond Res 2009;23(1):116–120. Badanie naprzemienne, pojedynczo zaślepione (7 mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19130643/
16. Pratt J, Candow DG, Rawson ES, Forbes SC, Prokopidis K. Effects of creatine supplementation on lean mass, muscle size and muscle performance during immobilisation and rehabilitation: a systematic review. Exp Physiol 2026. Przegląd systematyczny (6 badań, 118 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42952382/
17. McGlory C, Gorissen SHM, Kamal M, Bahniwal R, Hector AJ, Baker SK, Chabowski A, Phillips SM. Omega-3 fatty acid supplementation attenuates skeletal muscle disuse atrophy during two weeks of unilateral leg immobilization in healthy young women. FASEB J 2019;33(3):4586–4597. RCT (20 kobiet). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30629458/
18. Kilroe SP, Fulford J, Jackman S, Holwerda A, Gijsen A, van Loon L, Wall BT. Dietary protein intake does not modulate daily myofibrillar protein synthesis rates or loss of muscle mass and function during short-term immobilization in young men: a randomized controlled trial. Am J Clin Nutr 2021;113(3):548–561. RCT (33 mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32469388/
19. Tipton KD. Nutritional support for exercise-induced injuries. Sports Med 2015;45 Suppl 1:S93–S104. Przegląd narracyjny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26553492/ (PMC4672013)
20. Moran J, Murphy A, Murphy D, Austin A, Moran D, Cronin C, Guinan E, Hussey J. The energy expenditure of non-weight bearing crutch walking on the level and ascending stairs. Gait Posture 2015;42(1):23–26. Badanie eksperymentalne (31 zdrowych dorosłych). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25891530/
21. Canter DJ i wsp. A comparison of energy expenditure and perceived exertion between standard axillary crutches, knee scooters, and a hands-free crutch. PM R 2024. RCT naprzemienny (20 zdrowych studentów). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37950663/
22. Manocha RHK, MacGillivray MK, Eshraghi M, Sawatzky BJ. Injuries associated with crutch use: a narrative review. PM R 2021;13(10):1176–1192. Przegląd narracyjny (60 prac, 622 osoby). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33094912/
23. AAOS OrthoInfo. Distal radius fractures (broken wrist). Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.orthoinfo.org/en/diseases--conditions/distal-radius-fractures-broken-wrist/
24. AAOS OrthoInfo. Ankle fractures (broken ankle). Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.orthoinfo.org/en/diseases--conditions/ankle-fractures-broken-ankle/
25. Mazzella GG, Bocchino G, De Fazio A, Capece G, Forconi F, Maccauro G, Vitiello R. Return to sport in athletes after surgical ankle fractures: a systematic review. J Exp Orthop 2025;12(4):e70392. Przegląd systematyczny (17 badań, 1422 pacjentów). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41158204/
26. Robertson GA, Wood AM. Return to sport after tibial shaft fractures: a systematic review. Sports Health 2016;8(4):324–330. Przegląd systematyczny (16 badań, 889 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27340245/

Weryfikacja

• zgodne – Rodríguez-Coloma 2026: 8 badań, 189 osób, kończyna górna; siła g = 0,53 (bliższe 0,62, dalsze 0,42), wielkość mięśnia g = 0,19 (0,40 i 0,06), korelacje r = 0,79 i 0,81 [1].
• zgodne – Farthing 2009: 30 osób w 3 grupach po 10, gips 3 tygodnie, maksymalna izometria (odchylenie łokciowe) 5 dni w tygodniu; siła 13,9 → 14,2 vs 12,2 → 10,4 N·m; grubość mięśnia 3,61 → 3,57 vs 3,47 → 3,32 cm [3].
• zgodne – Andrushko 2018: 16 osób, trening ekscentryczny zginania nadgarstka 3 razy w tygodniu przez 4 tygodnie; −2,4% vs −21,6%, przekrój +1,3% vs −2,3%, zdrowa strona +30,8% vs −7,4% [5].
• zgodne – Dirks 2014: 24 mężczyzn (12 + 12), 5 dni, NMES 40 minut dwa razy dziennie, przekrój −3,5% (kontrola) vs brak istotnej utraty, siła −9 ± 2% vs −7 ± 3% [8].
• zgodne – Kubota 2008: 15 mężczyzn, gips na kostkę 2 tygodnie, kule bez obciążania, BFR 200 mmHg, 5 cykli (5 min ucisku i 3 min przerwy) dwa razy dziennie przez 14 dni, izometria 20 skurczów po 5 s dwa razy dziennie, wyniki grup [9].
• zgodne – Kilroe 2021: 33 mężczyzn po 11 w grupie, 3 dni, 1,6 / 0,5 / 0,15 g/kg/dobę, spadek objętości mięśnia 2,3 / 2,7 / 2,0%, synteza białek mięśniowych niższa o 30 / 26 / 27%, bez różnic [18].
• zgodne – Wall 2014 (24 mężczyzn, gips na całą nogę; odczyt strony PubMed w raporcie o złamaniach) [7]; Johnston 2009 (7 mężczyzn, 4 × 5 g, 7 dni, wyniki procentowe) [15]; Pratt 2026 (6 badań, 118 osób, −5,6% vs −5,5%, −11,0% vs −9,4%, 21,3% vs 14,3%, dawek brak) [16]; McGlory 2019 (20 kobiet, 5 g/dobę, 14% vs 8%) [17]; Manca 2017 (31 badań, 785 osób, +11,9%) [2].
• poprawione – Kilroe 2021: było „siły nie zmierzono w abstrakcie” bez informacji o diecie; jest: diety miały taką samą energię, a autorzy twierdzą, że białko nie wpłynęło na żaden wskaźnik osłabienia mięśni, wartości siły abstrakt nie podaje [18].
• nie do sprawdzenia – wartości Hughes 2017 i Anderson 2022 (jeden odczyt abstraktu; procent działań niepożądanych 6,5% to przeliczenie z abstraktu) [11,12]; Canter 2024 (brak wartości liczbowych w abstrakcie, brak pierwszego autora w pełnej liście) [21]; Suetta 2009 i Hvid 2010 (rodzaj treningu odbudowującego nie podany) [13,14].
• nie do sprawdzenia – serie i powtórzenia w badaniach Farthing 2009, 2011, Andrushko 2018, Kubota 2011, Dirks 2014 (intensywność NMES): abstrakty ich nie podają; w raporcie napisano to wprost.
• nie do sprawdzenia – brak badań znalezionych dla: efekt krzyżowy w unieruchomieniu kończyny dolnej, kondycja aerobowa w gipsie, ćwiczenia izometryczne pod gipsem u osób ze złamaniem, upadki na kulach, BFR u osób ze złamaniem.