Witamina D: pełny raport

Wniosek

Witamina D3 (cholekalcyferol) jest pierwszym wyborem. Polskie wytyczne z 2023 r. zalecają dorosłym 19–65 lat 1000–2000 IU/dobę, gdy nie spełniono zaleceń dotyczących ekspozycji słonecznej. Dla osób >75 lat zalecają 2000–4000 IU/dobę. Docelowe 25(OH)D to 30–50 ng/ml (75–125 nmol/l) [1]. Dawka 800–2000 IU/dobę pochodzi z wcześniejszych wytycznych (2013, 2018), nie z 2023 r. [1]. Suplement skutecznie koryguje niedobór. U osób, które mają już wystarczający poziom, metaanalizy pokazują brak albo bardzo mały efekt na siłę i brak efektu na masę mięśniową [8–12]. Dla odporności i kości wyniki są umiarkowane i zależą od poziomu wyjściowego. Rutynowe dołączanie K2 i magnezu nie ma w moich źródłach potwierdzenia. Górna granica bezpieczeństwa to 4000 IU/dobę (EFSA). Polskie wytyczne podają górną granicę profilaktyczną 4000 IU/dobę przy prawidłowej masie ciała i 10 000 IU/dobę przy nadwadze i otyłości [1,3].

Ograniczenie tej weryfikacji: w pełnym tekście sprawdzono wytyczne polskie 2023 [1]. Abstrakty lub strony wyszukiwarki sprawdzono dla [5], [6] i częściowo [7]. Pozostałych prac (m.in. [2–4], [8–15]) nie udało się ponownie otworzyć (PubMed zablokowany, wyczerpany limit narzędzi). Ich liczby pochodzą z abstraktów lub fragmentów z wcześniejszej sesji i są oznaczone w sekcji „Weryfikacja". Informacje oznaczone „[bez źródła w sesji]" pochodzą z wiedzy ogólnej i trzeba je zweryfikować, zanim trafią do aplikacji.

Poziom dowodów

B.

• Podniesienie 25(OH)D: poziom A. Skuteczność D3 jest potwierdzona w metaanalizach RCT [5,6].
• Siła mięśni: poziom B/D. Metaanalizy pokazują efekt zerowy lub bardzo mały, a jego wielkość zależy od niedoboru wyjściowego [8–12].
• Odporność i kości: poziom B. Wyniki są niejednoznaczne i zależne od populacji. Tych obszarów nie zweryfikowałem.
• K2 i magnez: poziom C. Opieram się na mechanizmach i małych badaniach, bez zweryfikowanych źródeł.

Co mówią badania

D3 vs D2

• Metaanaliza RCT Tripkovic 2012 wykazała, że D3 jest skuteczniejsza w podnoszeniu 25(OH)D (P = 0,001) [5]. Przewaga była wyraźna przy dawkach jednorazowych (bolus) (P = 0,0002). Przy dawkowaniu codziennym różnica zanikła [5].
• Metaanaliza van den Heuvel i wsp. (Adv Nutr 2024) objęła RCT z dawkowaniem codziennym lub 1–2 razy w tygodniu. Wykazała większy wzrost 25(OH)D po D3 niż po D2, także w badaniach z dawką dzienną [6]. Znaczenie miał BMI: przy BMI >25 kg/m² różnica między D2 a D3 przestawała być istotna [6]. Odsetek osób z wyjściowym 25(OH)D <50 nmol/l nie różnicował istotnie wyników (P różnicy = 0,22) [6].
• Metaanaliza 9 RCT (n = 628; dawki od 10 µg/dobę do 1250 µg/tydzień; 2–16 tygodni) wykazała, że witamina D niezależnie od formy skutecznie podnosiła 25(OH)D (P < 0,0001) [7]. Wielkości różnicy między D2 a D3 w tej pracy nie udało mi się potwierdzić.
• Polskie wytyczne wskazują cholekalcyferol jako pierwszy wybór. Kalcyfediol to druga opcja, gdy D3 nie podnosi 25(OH)D albo potrzebny jest szybki wzrost [1].
• Wniosek: D3 jest co najmniej równie dobra jak D2, a zwykle skuteczniejsza. Uzasadnia to wybór D3.

Badanie 25(OH)D i docelowe stężenia

• Polskie wytyczne przyjmują następujące zakresy [1,13]:
  • niedobór: <20 ng/ml (<50 nmol/l);
  • stężenie suboptymalne: 20–30 ng/ml (50–75 nmol/l);
  • stężenie optymalne: 30–50 ng/ml (75–125 nmol/l).
• Stężenia >50 do 100 ng/ml uznano za podwyższone (wysoka podaż). Stężenia >100 ng/ml oznaczają zwiększone ryzyko zatrucia [1]. Zatrucie definiuje się jako 25(OH)D >100 ng/ml z hiperkalcemią, hiperfosfatemią, hiperkalciurią i supresją PTH [1].
• Przeliczniki: 1 ng/ml = 2,5 nmol/l, a 40 IU = 1 µg [1].
• Wytyczne z 2023 r. nie zalecają rutynowego badania 25(OH)D w całej populacji. W grupach ryzyka oznaczenie jest zdecydowanie zalecane [1].
• Przy 25(OH)D >100 ng/ml wytyczne każą natychmiast przerwać terapię i ocenić wapń oraz wapniomocz. Poziom 25(OH)D kontroluje się co miesiąc, aż spadnie do ≤50 ng/ml [1].

Siła i masa mięśniowa

• Metaanaliza Beaudart 2014 objęła 30 RCT i 5615 osób (średnia wieku 61 lat). Efekt na siłę był mały, SMD 0,17 (P = 0,02) [8].
  • Nie było efektu na masę mięśniową (SMD 0,058) ani moc (SMD 0,057) [8].
  • Efekt na siłę był większy przy 25(OH)D <30 nmol/l [8].
• Stockton 2011 (17 RCT, 5072 osoby): brak istotnego wpływu na siłę u dorosłych bez niedoboru. Pojedyncze badania pokazują poprawę siły mięśni proksymalnych u osób z niedoborem [9].
• Bislev 2021 (54 RCT, 8747 osób) to największa metaanaliza kontrolowana placebo [10].
  • Czas testu TUG po witaminie D był o 0,15 s dłuższy (19 badań, n = 5223) [10].
  • Maksymalna siła zgięcia kolana była niższa o 3,3 N [10].
  • Pozostałe miary nie różniły się od placebo, także w podgrupach z niskim poziomem wyjściowym [10].
• Sportowcy:
  • 11 RCT i 436 sportowców: brak istotnego wpływu na siłę maksymalną (1RM) i moc [11].
  • W podgrupie z wyjściowym 25(OH)D <75 nmol/l SMD wyniósł 0,25 dla siły górnej i 0,26 dla dolnej części ciała, ale przedziały ufności obejmowały zero [11].
  • Druga metaanaliza objęła 5 RCT i 163 sportowców [12]. Szczegółów wyników nie zweryfikowałem.
  • Badania na sportowcach są małe [11,12].
• Wniosek: nie ma wiarygodnych dowodów, że suplementacja zwiększy siłę osoby z prawidłowym poziomem. Mały efekt na siłę (głównie u osób starszych) widać w jednej metaanalizie [8]. Korzyść jest możliwa przede wszystkim przy wyraźnym niedoborze.

Odporność [bez źródła w sesji]

• Z pamięci: metaanaliza IPD Martineau (BMJ 2017) obejmowała 25 RCT i ok. 10 900 osób. Ogólne zmniejszenie ryzyka ostrych infekcji dróg oddechowych było niewielkie (OR ≈ 0,88). Korzyść była największa przy 25(OH)D <25 nmol/l i przy dawkowaniu codziennym lub co tydzień.
• Duże, późniejsze badania populacyjne, w tym CORONAVIT, nie wykazały wyraźnej ochrony u osób z niskim poziomem wyjściowym (w CORONAVIT 97,4% przebadanych miało poniżej 75 nmol/l, średnio ok. 41 nmol/l). Pozostałe liczby wymagają weryfikacji.

Kości [bez źródła w sesji]

• Z pamięci: w dużych badaniach u osób ogólnie zdrowych (VITAL, 2000 IU/dobę, ok. 5 lat, ~25 900 osób) witamina D nie zmniejszała liczby złamań.
• Efekt jest wiarygodniej udokumentowany dla witaminy D z wapniem u starszych osób z niedoborem, zwłaszcza w domach opieki. Zweryfikuj to w źródłach pierwotnych.

K2 i magnez [bez źródła w sesji]

• K2: nie znalazłem RCT wykazujących, że K2 jest potrzebna, aby D3 działała bezpiecznie albo skutecznie u zdrowych dorosłych. Dowody dotyczą głównie biomarkerów (niskokarboksylowana osteokalcyna). Dowody na złamania są słabe i niespójne.
• Magnez: jest kofaktorem enzymów aktywujących witaminę D. Małe badania sugerują, że przy niskim magnezie odpowiedź 25(OH)D może być słabsza. Dowodów na korzyść suplementacji u osób z prawidłowym spożyciem magnezu nie ma.

Po jakim czasie widać efekt

• Stężenie 25(OH)D przy dawkach leczniczych: RCT na 60 dorosłych z niedoborem (średnio 19,4 ng/ml na starcie), 12 tygodni 7000 IU/d, 50 000 IU/tydz. lub 100 000 IU co 2 tygodnie. We wszystkich grupach 25(OH)D istotnie rosło od startu do 4. tygodnia i od 4. do 8. tygodnia, potem przestało rosnąć i utrzymywało się w okolicy 45 ng/ml (autorzy: „mid-40s”); pomiary w tygodniach 4, 8, 12, 24, 36 [15]. To dawki lecznicze, nie profilaktyczne.
• Dawki zwykłe: RCT 12 tygodni, 108 kobiet z niedoborem (<20 ng/ml), 400, 600 lub 800 IU/d; pomiary w tygodniach 4, 8 i 12. Po 12 tygodniach 25(OH)D wzrosło średnio o 7,69, 8,83 i 10,23 ng/ml, a poziom ≥20 ng/ml osiągnęło odpowiednio 26,9%, 37,0% i 65,4% kobiet (placebo: 7,4%) [16].
• Okres półtrwania 25(OH)D wynosi ok. 13–15 dni [1].
• Kontrola według polskich wytycznych 2023: przy leczeniu niedoboru (m.in. 4000 IU/d lub równoważne schematy tygodniowe i miesięczne) badanie 25(OH)D po 8–12 tygodniach od rozpoczęcia, najpóźniej po 3 miesiącach; leczenie trwa 1–3 miesięcy lub do osiągnięcia ≥30–50 ng/ml, potem dawka profilaktyczna. Przy kalcyfediolu 10 µg/d pierwsza kontrola po 6–8 dniach [1].
• Efekt odczuwalny: źródła mierzą stężenie we krwi, nie samopoczucie. U osób bez niedoboru metaanalizy pokazują brak lub bardzo mały efekt na siłę (patrz wyżej) [8–12].

Dawkowanie i stosowanie (suplementy)

Dorośli w Polsce według wytycznych 2023 [1] (opracowanie [2] jako źródło uzupełniające)

• Pora roku: wytyczne 2023 mają warunek ekspozycji słonecznej. U zdrowych dorosłych, którzy od maja do końca września odsłaniają przedramiona i nogi na 30–45 min między 10:00 a 15:00 bez filtrów, suplementacja jest niekonieczna, choć nadal zalecana i bezpieczna [1]. Jeśli ten warunek nie jest spełniony, zalecana jest całoroczna suplementacja 1000–2000 IU/dobę [1].
• Masa ciała: polskie wytyczne wskazują, że dawkę D3 trzeba dostosować do masy ciała, a przy niedoborze także do poziomu 25(OH)D [1]. Osoby z nadwagą i otyłością zwykle potrzebują dawki podwójnej [1]. Górna granica profilaktyczna wynosi 4000 IU/dobę przy prawidłowej masie ciała i 10 000 IU/dobę przy nadwadze i otyłości [1].
• Schematy dawkowania: dawkowanie dzienne i skumulowane (tygodniowe, dwutygodniowe, miesięczne) jest równoważne. 1000 IU/dobę odpowiada 7000 IU/tydzień i 30 000 IU/miesiąc [1].
• Dawki ładujące: pojedyncza dawka ładująca ≥100 000 IU nie jest zalecana w Polsce [1].
• Przyjmowanie: D3 jest rozpuszczalna w tłuszczach, więc przyjmuj ją z posiłkiem zawierającym tłuszcz [bez źródła w sesji].

Formy i porównania

• D3 vs D2: patrz wyżej. D3 jest preferowana [1,5,6]. Wegańskie preparaty D3 (z porostów) istnieją [bez źródła w sesji].
• Kalcyfediol (25(OH)D): w Polsce jest drugim wyborem, gdy D3 nie podnosi poziomu albo potrzebny jest szybki wzrost [1]. W doustnej dawce 10 µg/dobę pierwszą kontrolę 25(OH)D zaleca się po 6–8 dniach [1].
• Dawki jednorazowe (bolus) a dzienne: dawkowanie codzienne zmniejsza przewagę D3 nad D2 [5]. Niemiecki BfR ostrzega przed wysokimi pojedynczymi dawkami co kilka dni lub tygodni [4].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• Górna granica spożycia (UL): EFSA w 2023 r. ustaliła dla dorosłych (łącznie z ciężarnymi i karmiącymi) i młodzieży 11–17 lat UL = 100 µg (4000 IU)/dobę. Dla dzieci 1–10 lat UL = 50 µg (2000 IU) [3,4]. Te wartości są spójne z tabelą 2 w polskich wytycznych [1].
  • Za krytyczny punkt końcowy przyjęto zaburzenia gospodarki wapniowej (hiperkalcemia/hiperkalciuria) [3]. Szczegóły punktu końcowego do sprawdzenia w pełnym tekście.
• Polska: górna dobowa granica profilaktyczna to 4000 IU dla dorosłych z prawidłową masą ciała i 10 000 IU przy nadwadze lub otyłości [1].
• Skutki przedawkowania: zatrucie definiuje się jako 25(OH)D >100 ng/ml z hiperkalcemią, hiperfosfatemią, hiperkalciurią i supresją PTH [1].
• Nerki: przed suplementacją należy ocenić ryzyko nadwrażliwości na witaminę D. Wytyczne wymieniają m.in. hiperkalciurię, hiperkalcemię, kamicę nerkową i nefrokalcynozę [1].
• Interakcje [bez źródła w sesji]:
  • tiazydy zwiększają ryzyko hiperkalcemii;
  • sarkoidoza, pierwotna nadczynność przytarczyc i kamica nerkowa wymagają konsultacji lekarskiej;
  • K2 (witamina K) wchodzi w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi z grupy antagonistów witaminy K (warfaryna, acenokumarol);
  • magnez w postaci suplementów ma UL 250 mg/dobę (EFSA), a przy niewydolności nerek jest ryzykowny.
• Dawki ponad 4000 IU stosuj pod kontrolą wapnia i 25(OH)D. Dawki wysokie w jednorazowych bolusach zwiększają ryzyko działań niepożądanych [4].

Mity

• „Więcej witaminy D znaczy lepiej." Powyżej 50 ng/ml zaczynają się stężenia podwyższone, a powyżej 100 ng/ml rośnie ryzyko zatrucia [1]. Dawki powyżej UL wymagają kontroli.
• „D2 to to samo co D3." D3 podnosi 25(OH)D skuteczniej lub co najmniej równie skutecznie [5,6].
• „Witamina D zwiększy siłę i masę mięśniową." Największe metaanalizy nie pokazują istotnego efektu przy wystarczającym poziomie (jedna wykazała mały efekt na siłę, głównie u starszych), a jedna wskazuje nawet minimalnie gorsze wyniki testów [8–11].
• „Latem słońce wystarczy." Wytyczne uznają suplementację za niekonieczną tylko wtedy, gdy między majem a wrześniem faktycznie spełniono warunek ekspozycji (30–45 min, odsłonięte przedramiona i nogi, 10:00–15:00, bez filtrów). Nawet wtedy suplementacja pozostaje zalecana i bezpieczna [1].
• „Każdy musi robić badanie 25(OH)D." Rutynowego badania całej populacji nie zaleca się. Oznaczenie jest wskazane w grupach ryzyka [1].
• „Z D3 trzeba brać K2." Brak mocnych dowodów u zdrowych dorosłych [bez źródła w sesji].
• „Duża dawka raz w miesiącu jest bezpieczna." BfR ostrzega przed wysokimi pojedynczymi dawkami [4]. Wytyczne 2023 uznają za skuteczne i bezpieczne dawki skumulowane równoważne dziennym (np. 30 000 IU/miesiąc w leczeniu niedoboru), ale nie zalecają pojedynczej dawki ładującej ≥100 000 IU [1].

Źródła

1. Płudowski P., Kos-Kudła B., Walczak M. i wsp. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients, 2023;15(3):695. Wytyczne ekspertów. https://doi.org/10.3390/nu15030695 (PMC9920487)
2. Płudowski P. Supplementing Vitamin D in Different Patient Groups to Reduce Deficiency. Nutrients, 2023;15(17):3725. Przegląd narracyjny (źródło uzupełniające, treści nie sprawdzono). https://doi.org/10.3390/nu15173725
3. EFSA NDA Panel. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin D, including the derivation of a conversion factor for calcidiol monohydrate. EFSA Journal, 2023;21:e08145. Opinia naukowa oparta na przeglądzie RCT. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.8145
4. BfR. High single doses of vitamin D via food supplements at intervals of days or weeks associated with health risks. Opinia instytucji. https://www.bfr.bund.de/en/opinions/high-single-doses-of-vitamin-d-via-food-supplements-at-intervals-of-days-or-weeks-associated-with-health-risks/
5. Tripkovic L., Lambert H., Hart K. i wsp. Comparison of vitamin D2 and vitamin D3 supplementation in raising serum 25-hydroxyvitamin D status: a systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr, 2012;95(6):1357–1364. Przegląd systematyczny i metaanaliza RCT. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22552031/
6. van den Heuvel E.G.H.M., Lips P., Schoonmade L.J., Lanham-New S.A., van Schoor N.M. Comparison of the Effect of Daily Vitamin D2 and Vitamin D3 Supplementation on Serum 25-Hydroxyvitamin D Concentration (Total 25(OH)D, 25(OH)D2, and 25(OH)D3) and Importance of Body Mass Index: A Systematic Review and Meta-Analysis. Adv Nutr, 2024 (online 2023). Przegląd systematyczny i metaanaliza RCT. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10831883/
7. Autorzy nie podani we fragmencie. Vitamin D2 and D3 Supplementation Effect on Serum 25(OH)D Levels: A Meta-Analysis. Metaanaliza 9 RCT (n = 628). https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2475299123098001
8. Beaudart C., Buckinx F., Rabenda V. i wsp. The Effects of Vitamin D on Skeletal Muscle Strength, Muscle Mass, and Muscle Power: A Systematic Review and Meta-Analysis of RCTs. J Clin Endocrinol Metab, 2014;99(11):4336. https://academic.oup.com/jcem/article-abstract/99/11/4336/2836764
9. Stockton K.A., Mengersen K., Paratz J.D., Kandiah D., Bennell K.L. Effect of vitamin D supplementation on muscle strength: a systematic review and meta-analysis. Osteoporos Int, 2011. https://doi.org/10.1007/s00198-010-1407-y
10. Bislev L.S., Grove-Laugesen D., Rejnmark L. Vitamin D and Muscle Health: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Placebo-Controlled Trials. J Bone Miner Res, 2021. https://doi.org/10.1002/jbmr.4412 (PubMed 34405916)
11. Autorzy nie podani we fragmencie. Effects of vitamin D supplementation on maximal strength and power in athletes: a systematic review and meta-analysis of RCTs. Metaanaliza 11 RCT, n = 436. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10570740/
12. Autorzy nie podani we fragmencie. Effects of vitamin D3 supplementation on serum 25(OH)D concentration and strength in athletes: a systematic review and meta-analysis of RCTs. Metaanaliza 5 RCT, n = 163. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6878631/
13. Płudowski P., Karczmarewicz E., Bayer M. i wsp. Practical guidelines for the supplementation of vitamin D and the treatment of deficits in Central Europe – Recommended vitamin D intakes in the general population and groups at risk of vitamin D deficiency. Endokrynol Pol, 2013;64(4):319–327. Wytyczne ekspertów. https://journals.viamedica.pl/endokrynologia_polska/article/view/EP.2013.0012/32393
14. Płudowski P., Takács I., Boyanov M. i wsp. Clinical Practice in the Prevention, Diagnosis and Treatment of Vitamin D Deficiency: A Central and Eastern Europe Expert Consensus Statement. Nutrients, 2022;14(7):1483. Konsensus ekspertów (istnienie pracy potwierdzone w wykazie piśmiennictwa [1]; treści tabeli dawek nie sprawdzono). https://www.mdpi.com/2072-6643/14/7/1483
15. Babalyan V, Hutchings N, Baghdasaryan S, i wsp., Bilezikian JP. Kinetics and concentrations of circulating 25-hydroxyvitamin D using different vitamin D repletion regimens. Osteoporos Int. 2026. RCT (n = 60). https://doi.org/10.1007/s00198-025-07782-w (PubMed 41369768)
16. Peris CH, Selvam S, Swaminathan S, Rangarajan R, Kurpad AV, Raj T, Thankachan P. The Dose-Response Effects of Vitamin D3 on Serum 25-Hydroxyvitamin D Levels in Vitamin D-Deficient Young Indian Women: A Randomized Controlled Trial. Nutrients. 2026. RCT (n = 108). https://doi.org/10.3390/nu18091476 (PubMed 42124077)

Weryfikacja

• zgodne – zakresy 25(OH)D: niedobór <20, suboptymalne 20–30, optymalne 30–50 ng/ml (50/75/125 nmol/l) [1]
• zgodne – przeliczniki 1 ng/ml = 2,5 nmol/l i 40 IU = 1 µg [1]
• poprawione – było „wytyczne 2023: dorośli 19–65 lat 800–2000 IU/dobę", jest 1000–2000 IU/dobę (800–2000 to wytyczne 2013 i 2018 w tabeli 1 [1]) [1]
• poprawione – było „osoby >65–75 lat i o ciemnej karnacji 800–2000 IU", jest >65–75 lat: 1000–2000 IU; ciemną karnację usunięto, bo wytyczne 2023 jej nie wymieniają; dawka 2000–4000 IU dla >75 lat zgodna; wcześniej błędnie przypisana do [3] (EFSA), jest [1] [1,3]
• poprawione – było „nadwaga i otyłość: 1600–4000 IU/dobę", jest „zwykle dawka podwójna" względem osób o prawidłowej masie [1]
• zgodne – górna granica profilaktyczna w Polsce 4000 IU/dobę (prawidłowa masa) i 10 000 IU/dobę (nadwaga/otyłość), tabela 2 [1]
• poprawione – było „leczenie niedoboru: 6000 IU/dobę przez 4–12 tyg., potem 800–2000 IU [16]", jest „4000 IU/dobę lub równoważne schematy tygodniowe/miesięczne, kontrola po 8–12 tyg."; 6000 IU to wytyczne 2018 [1]
• poprawione – było „7000–10 000 IU/dobę lub 50 000 IU/tydz. przez 4–12 tygodni", jest to samo bez czasu trwania, którego nie potwierdzono; dawki zgodne z kolumną 2013 w tabeli 1 [1] [13]
• poprawione – było „dawki ≥300 000 IU niezalecane [13]", jest „pojedyncza dawka ładująca ≥100 000 IU niezalecana w Polsce" [1]
• poprawione – było „dla dorosłych przyjmuję analogiczną zasadę (maj–wrzesień)", jest „suplementacja niekonieczna tylko przy ekspozycji 30–45 min, odsłonięte przedramiona i nogi, 10:00–15:00, maj–wrzesień; inaczej całoroczne 1000–2000 IU" [1]
• poprawione – było „całoroczna suplementacja 800–2000 IU", jest 1000–2000 IU [1]
• zgodne – kalcyfediol jako druga opcja; 10 µg/dobę, pierwsza kontrola po 6–8 dniach [1]
• zgodne – rutynowe badanie 25(OH)D w całej populacji niezalecane, w grupach ryzyka zdecydowanie zalecane [1]
• poprawione – było „przy przedawkowaniu przerwać terapię i oznaczać wapń oraz 25(OH)D co miesiąc do ≤50 ng/ml", jest: dotyczy 25(OH)D >100 ng/ml; wapń i wapniomocz ocenia się, a 25(OH)D kontroluje co miesiąc do ≤50 ng/ml [1]
• poprawione – było „toksyczność definiuje się od >100 ng/ml", jest: >100 ng/ml to zwiększone ryzyko zatrucia; zatrucie to >100 ng/ml z hiperkalcemią, hiperfosfatemią, hiperkalciurią i supresją PTH [1]
• zgodne – Tripkovic 2012: D3 skuteczniejsza (P = 0,001); przy bolusie P = 0,0002; przy dawkowaniu codziennym efekt zanikł; PMID 22552031 odpowiada tej pracy [5]
• poprawione – było „znaczenie miały też BMI i poziom wyjściowy", jest: znaczenie miał BMI (przy BMI >25 różnica D2/D3 zanikała); poziom wyjściowy nie różnicował istotnie (P = 0,22); dodano autorów (van den Heuvel i wsp.) [6]
• zgodne – metaanaliza [6] objęła RCT z dawkowaniem codziennym lub 1–2 razy w tygodniu; D3 > D2 także przy dawce dziennej [6]
• poprawione – było „SMD 1,16 (D2) i 1,52 (D3), różnica nieistotna, przeszukanie do VII 2018", jest „9 RCT, n = 628, obie formy skutecznie podnoszą 25(OH)D (P < 0,0001)"; liczb SMD i daty przeszukania nie udało się potwierdzić, więc je usunięto [7]
• nie do sprawdzenia – Beaudart 2014: 30 RCT, 5615 osób, SMD siły 0,17 (P = 0,02), brak efektu na masę i moc (abstrakt niedostępny); wniosek w tekście złagodzono, bo praca pokazuje mały dodatni efekt na siłę, więc „brak poprawy siły" było nieścisłe [8]
• nie do sprawdzenia – Stockton 2011: 17 RCT, 5072 osoby, brak efektu u osób bez niedoboru [9]
• nie do sprawdzenia – Bislev 2021: 54 RCT, 8747 osób, TUG +0,15 s, siła zgięcia kolana −3,3 N [10]
• nie do sprawdzenia – metaanalizy u sportowców: 11 RCT/436 osób, SMD 0,25 i 0,26 z CI obejmującym zero [11]; 5 RCT/163 osoby [12]
• nie do sprawdzenia – EFSA 2023: UL 100 µg (4000 IU) dla dorosłych i 11–17 lat, 50 µg dla 1–10 lat; wartości spójne z tabelą 2 w [1], ale opinii EFSA nie otwarto [3]
• poprawione – było „krytycznym punktem końcowym była trwała hipokalciuria (hiperkalciuria), analiza 34 RCT", jest „zaburzenia gospodarki wapniowej (hiperkalcemia/hiperkalciuria)"; błędny termin „hipokalciuria" i liczbę 34 RCT usunięto, bo nie dały się potwierdzić [3]
• poprawione – było „EFSA: tylko ok. 0,1% suplementów zawiera >100 µg", jest: zdanie usunięte (nie do potwierdzenia) [3]
• nie do sprawdzenia – BfR ostrzega przed wysokimi pojedynczymi dawkami co kilka dni lub tygodni; zgodne z tytułem opinii, treści nie otwarto [4]
• poprawione – było „jednoczesna suplementacja wapnia i witaminy D wiązała się z większym ryzykiem kamicy [2]", jest: przed suplementacją oceniać ryzyko nadwrażliwości (kamica, hiperkalciuria, hiperkalcemia, nefrokalcynoza) [1]; pierwotne twierdzenie niepotwierdzone [2]
• poprawione – źródło 13: było tytuł „Vitamin D supplementation guidelines for Central Europe", jest „Practical guidelines for the supplementation of vitamin D and the treatment of deficits in Central Europe…", Endokrynol Pol 2013;64:319–327, autorzy Płudowski, Karczmarewicz, Bayer i wsp. (wg wykazu piśmiennictwa w [1]) [13]
• nie do sprawdzenia – źródło 14 (dawniej 15), konsensus CEE 2022: istnienie i dane bibliograficzne zgodne z wykazem piśmiennictwa w [1]; treści tabeli dawek nie sprawdzono [14]
• nie do sprawdzenia – dawne źródło 14 (PMC11314300, dawki 7000 IU/dobę, 30 000 i 50 000 IU/tydz.): nie udało się otworzyć ani odnaleźć; źródło usunięto razem z odwołaniami (zdanie o wyższych dawkach przy otyłości i złym wchłanianiu oraz zdanie „skutki przedawkowania rzadkie" zastąpiono treścią z [1])
• nie do sprawdzenia – dawne źródło 16 („Current recommendations in Poland…", ResearchGate): nie udało się otworzyć ani odnaleźć; źródło usunięto razem z odwołaniami, a treści (brak rutynowego badania, grupy ryzyka) są potwierdzone w [1]
• nie do sprawdzenia – źródło 2 (Płudowski 2023, Nutrients 15(17):3725): nie otwarto; zostało tylko jako uzupełniające, bez własnych liczb w raporcie [2]
• poprawione – opis CORONAVIT w sekcji „Odporność”: było „umiarkowany poziom wyjściowy”, jest 97,4% przebadanych poniżej 75 nmol/l, średnio ok. 41 nmol/l (BMJ 2022;378:e071230, PMC9449358; sprawdzone w pełnym tekście w raporcie infekcje-witamina-d.md)
• zgodne – czas do efektu: kontrola 25(OH)D po 8–12 tyg. (najpóźniej po 3 mies.) przy leczeniu niedoboru, leczenie 1–3 mies. lub do ≥30–50 ng/ml, okres półtrwania 25(OH)D 13–15 dni, kalcyfediol 10 µg/d: kontrola po 6–8 dniach (pełny tekst wytycznych otwarty w Europe PMC) [1]
• zgodne – czas do efektu: istotny wzrost 25(OH)D od startu do 4. i od 4. do 8. tygodnia, potem plateau w okolicy 45 ng/ml (abstrakt) [15]
• zgodne – czas do efektu: 12 tyg., 400/600/800 IU/d, wzrost 25(OH)D o 7,69/8,83/10,23 ng/ml, poziom ≥20 ng/ml u 26,9/37,0/65,4% (abstrakt) [16]