Witaminy i minerały z jedzenia: pełny raport

Wniosek

U większości zdrowych dorosłych zbilansowana dieta może pokryć zapotrzebowanie na witaminy i minerały, ale w Polsce wiele osób tego nie robi. Najwyraźniej widać to przy witaminie D: suplementuje ją bardzo mała część dorosłych [3]. Jod jest zabezpieczony głównie przez jodowaną sól [8]. Gotowanie obniża zawartość części witamin, ale nie wszystkich. Mrożone warzywa i owoce w badaniach laboratoryjnych zwykle nie różnią się wyraźnie od świeżych [12][13]. „5 porcji” warzyw i owoców to punkt, od którego korzyść z badań obserwacyjnych przestaje rosnąć [11].

Poziom dowodów

B. Nie ma jednej metaanalizy badań randomizowanych, która odpowiadałaby na cały temat. Poszczególne części mają różną jakość:

• 5 porcji warzyw i owoców opiera się na metaanalizie badań obserwacyjnych (kohortowych) [11].
• Dane o niedoborach w Polsce pochodzą głównie z badań przekrojowych (jednorazowe pomiary spożycia lub stężeń) [1][3][7].
• Gotowanie i mrożenie to analizy laboratoryjne zawartości składników w żywności, a nie badania zdrowotne [12][13][14].
• Wchłanianie opiera się na przeglądach i badaniach pojedynczych posiłków [16][17][18].

Ograniczenia tego przeglądu: sprawdzono 9 twierdzeń z liczbami (zob. sekcja Weryfikacja na końcu). Pozostałe źródła nie zostały otwarte, więc ich liczby usunięto i zostawiono tylko ogólny kierunek. Normy i wartości UL nie są w tym raporcie podane, bo nie udało się ich zweryfikować.

Co mówią badania

Czy sama dieta wystarcza?

• Przegląd narracyjny wskazuje, że wiele witamin i minerałów da się dostarczyć zbilansowaną dietą z głównych grup produktów [24] (nie sprawdzono w pełnym tekście).
• Przegląd z 2025 r. zwraca uwagę, że niedobory mikroskładników bywają częste także w krajach zamożnych, bo trudno utrzymać zbilansowaną dietę i składniki słabo się wchłaniają [25] (nie sprawdzono).

Najczęstsze braki u Polaków (spożycie to nie to samo co potwierdzony niedobór)

• Porównanie Polska–Norwegia (badanie przekrojowe). Spożycie folianów i witaminy D wypada poniżej zaleceń u obu płci, a wapnia i magnezu – poniżej zaleceń u dorosłych w Polsce [1] (nie sprawdzono; liczby pominięte).
• Wapń i magnez. Nie znalazłem polskich badań z pomiarem we krwi, są tylko dane o spożyciu [1].
• Witamina D, spożycie. W badaniu WOBASZ (2381 dorosłych) regularnie suplementowało ją 4,4% kobiet i 2,6% mężczyzn [3]. Dane o spożyciu z diety u młodzieży i młodych kobiet pokazują, że z jedzenia trudno ją pokryć [4][5][6] (nie sprawdzono liczb).
• Witamina D, stężenie we krwi. Badanie z północnej Polski (54°N) opisuje rozpowszechniony niedobór witaminy D u dorosłych, zwłaszcza po miesiącach małego nasłonecznienia [7]. Liczby z tego badania są niesprawdzone i zostały usunięte.
• Jod. Obowiązkowe jodowanie soli w Polsce poprawiło zabezpieczenie jodem [8][9]. Badanie z 2017 r. [8] wskazuje, że u dzieci jodowanie działa, ale kobiety w ciąży i karmiące nadal mają niewystarczającą podaż. Obniżanie soli bez zastąpienia jej innymi źródłami jodu może więc pogorszyć podaż [8].
• Żelazo. Nie znalazłem aktualnych polskich danych o ferrytynie u mężczyzn. Starszy przegląd wskazuje na częsty niedobór żelaza u małych dzieci i kobiet w ciąży [2] (nie sprawdzono).

Gotowanie

• Według przeglądu najbardziej wrażliwe na obróbkę są witamina C, foliany i tiamina. Niacyna, biotyna i kwas pantotenowy są dość stabilne [15] (nie sprawdzono liczb strat).
• Z podsumowania badania laboratoryjnego wynika, że najwięcej witaminy C zachowuje gotowanie w mikrofali, a najmniej gotowanie w wodzie [14] (tylko streszczenie).

Mrożonki

• Badanie laboratoryjne [12] nie wykazało zwykle istotnych różnic witamin między świeżymi, świeżo przechowywanymi i mrożonymi owocami i warzywami (nie sprawdzono szczegółów).
• Analiza ośmiu produktów (kukurydza, marchew, brokuły, szpinak, groszek, jagody, truskawki, zielona fasolka) [13]: witamina C nie różniła się w 5 z 8 produktów, a w pozostałych 3 była wyższa w mrożonych. Część karotenu (β-karoten) w niektórych mrożonkach spadała wyraźnie.
• Są to małe badania laboratoryjne. Nie sprawdziłem finansowania; część materiałów o mrożonkach pochodzi od branży, więc zachowaj ostrożność.

Wchłanianie

• Utrudniają: fityniany, polifenole i wapń, które hamują wchłanianie żelaza niehemowego [16][17].
• Poprawiają: witamina C, mięso, ryby i drób [16][17]. Namaczanie, kiełkowanie i fermentacja zmniejszają działanie fitynianów [16].
• Kawa i herbata: w starszych badaniach pojedynczego posiłku wyraźnie obniżały wchłanianie żelaza niehemowego [18]. Ryzyko dotyczy głównie osób z niskim spożyciem żelaza z mięsa i z dużą ilością inhibitorów [18]. Zalecenie, by pić je z przerwą od posiłku, to ostrożność, a nie wynik badań.
• Wapń i magnez: nie znalazłem wiarygodnych danych, że kawa lub herbata istotnie obniżają ich status u zdrowych osób.

5 porcji warzyw i owoców

• Metaanaliza 26 badań kohortowych (1 892 885 osób, 145 015 zgonów) i dwie duże kohorty amerykańskie [11]. Przy około 5 porcjach dziennie ryzyko zgonu było niższe: RR 0,87 (95% CI 0,85–0,88). Wyższe spożycie nie dawało już dodatkowej korzyści. Porównanie, do którego odniesiono ten wynik, wymaga sprawdzenia w pełnym tekście.
• Najniższą śmiertelność wiązano z ok. 2 porcjami owoców i 3 porcjami warzyw. Soki owocowe i ziemniaki nie wykazały korzyści. Warzywa skrobiowe (groszek, kukurydza) nie dawały takiego efektu [11].
• Są to badania obserwacyjne, więc nie dowodzą przyczyny. Osoby jedzące więcej warzyw i owoców mogą mieć też inne zdrowe nawyki. Ryzyka bezwzględnego z dostępnych danych nie da się ustalić [11].

Badania laboratoryjne

• Żelazo: wytyczne ASH z 2026 r. (omówienia medialne; pełnego tekstu nie sprawdzono) [26][27] zalecają uznać niedobór przy ferrytynie ≤30 ng/ml u większości dorosłych. Próg ≤50 ng/ml dotyczy osób z objawami lub czynnikami ryzyka, np. obfitymi miesiączkami, planowaną ciążą lub niedokrwistością w ciąży. WHO nadal podaje <15 ng/ml [33]. Ferrytyna rośnie w stanie zapalnym, więc prawidłowy wynik jej nie wyklucza; wtedy ocenia się też wysycenie transferryny (TSAT) lub stosuje próg ferrytyny <100 ng/ml [26][27]. W Polsce wynik interpretuje lekarz według norm laboratorium.
• Magnez: przegląd systematyczny z 2011 r. (21 publikacji, 20 biomarkerów) wskazał, że stężenie w surowicy, w erytrocytach i wydalanie z moczem reagują na zmiany podaży [30]. Surowicza wartość nie musi odzwierciedlać zasobów całego organizmu [32] (nie sprawdzono). Według przeglądu z 2026 r. żaden pojedynczy biomarker nie jest wystarczająco wiarygodny [31] (nie sprawdzono). Prawidłowy wynik z krwi nie wyklucza więc niedoboru.
• Witamina D: oznaczenie 25(OH)D we krwi. Interpretację progów zostawiono laboratorium i lekarzowi; w raporcie nie podano konkretnych progów, bo ich nie sprawdzono.
• Jod: stężenie jodu w moczu (UIC) jest wskaźnikiem populacyjnym, a nie indywidualnym [8].
• Wapń: nie znalazłem w tej sesji źródła do omówienia diagnostyki. Stężenie wapnia we krwi jest silnie regulowane i słabo odzwierciedla podaż. Ocenia się dietę i parametry gospodarki wapniowo-witaminowej (wiedza ogólna, bez źródła).

Zalecenia praktyczne

Przykładowy dzień (mężczyzna dorosły). Propozycja posiłków, bez policzonych wartości: sumy składników nie zostały obliczone w tej sesji, więc sprawdź je w bazie składu żywności przed użyciem.

• Śniadanie: owsianka z mlekiem, bananem i pestkami dyni.
• Obiad: łosoś, kasza gryczana, brokuły na parze, łyżka oleju rzepakowego.
• Przekąska: twaróg, pomarańcza, migdały.
• Kolacja: jajka, soczewica, ziemniaki, sałatka z buraków i natki pietruszki, chude mięso lub drób.
• Dodatkowo: sól jodowana w umiarkowanej ilości.

Wskazówki:

• Witamina D: rozważ suplementację jesienią i zimą, a najlepiej zrób badanie 25(OH)D i omów wynik z lekarzem. Zalecenia dotyczące dawki sprawdź w aktualnych wytycznych (nie sprawdzono w tej sesji).
• Warzywa i owoce: celuj w ok. 5 porcji dziennie, w tym ok. 2 owoce i 3 warzywa [11]. Soków i ziemniaków nie licz jako tych porcji [11].
• Obróbka warzyw: gotuj na parze, w mikrofali lub w małej ilości wody [14][15]. Przy karotenoidach (marchew, pomidor) obróbka cieplna z tłuszczem może poprawiać przyswajanie [14].
• Żelazo: łącz źródła roślinne (soczewica, kasza) z witaminą C. Kawę i herbatę odsuń od posiłku [16][17][18]. Namaczanie, kiełkowanie i fermentacja (chleb na zakwasie) zmniejszają fityniany [16].
• Mrożonki: są dobrym, tanim uzupełnieniem, zwłaszcza zimą i gdy świeże warzywa leżą kilka dni [12][13].
• Jod: nie rezygnuj z soli jodowanej bez zastępczych źródeł (mleko, jaja, ryby) [8][9].

Formy i porównania

• Żelazo hemowe i niehemowe: żelazo z mięsa wchłania się lepiej i mniej zależy od składu posiłku. Niehemowe z roślin silnie zależy od tego, co je jemy razem z nim [16][17].
• Sposób obróbki (retencja witaminy C, według streszczenia): mikrofala i para lepiej niż gotowanie w wodzie [14]. Foliany i tiamina tracą najwięcej przez wymywanie do wody [15].
• Mrożone vs świeże: w badaniach laboratoryjnych zwykle podobnie, a lepiej niż „świeże” leżące kilka dni w lodówce [12][13].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

• UL (górna bezpieczna granica) to największa dzienna podaż ze wszystkich źródeł (żywność, żywność wzbogacana, suplementy), powyżej której rośnie ryzyko szkód [19] (nie sprawdzono w pełnym tekście). Przekroczenie z samego jedzenia jest rzadkie.
• Suplementy a niedobory: w badaniu NHANES (10 698 dorosłych) suplementy poprawiały adekwatność dla 15–16 z 19 składników [21]. Odsetki osób powyżej UL przy suplementach wymagają sprawdzenia w pełnym tekście.
• Żelazo: EFSA w 2024 r. nie ustaliła UL, bo brakowało danych o szkodach z dawek. Ustaliła za to bezpieczny poziom dla dorosłych dla suplementów 40 mg/d, oparty na czarnych stolcach, czyli niewchłoniętym żelazie w jelicie [20]. Nie suplementuj żelaza bez potwierdzonego niedoboru.
• Czerwone flagi – idź do lekarza, gdy:
  • uporczywe zmęczenie, bladość, duszność lub kołatanie serca (możliwa niedokrwistość lub niedobór żelaza),
  • kurcze, drętwienie, zaburzenia rytmu serca,
  • powiększenie szyi, nietolerancja zimna lub ciepła, zmiany masy ciała (tarczyca; ostrożnie z dodatkowym jodem),
  • nudności, wymioty, pragnienie, zaparcia, kamica nerkowa przy dużych dawkach witaminy D lub wapnia,
  • kobiety planujące ciążę, ciężarne lub karmiące (inne zapotrzebowanie, w tym na jod [8]),
  • przewlekłe choroby nerek, tarczycy, przewodu pokarmowego lub przyjmowanie leków na stałe,
  • podejrzenie hemochromatozy (wysoka ferrytyna, rodzinne występowanie).

Mity

• „Gotowanie niszczy wszystkie witaminy.” Nie. Straty dotyczą głównie witamin rozpuszczalnych w wodzie i zależą od metody, czasu i ilości wody [14][15]. Niektóre składniki, np. karotenoidy, bywają lepiej przyswajalne po obróbce [14].
• „Mrożonki są gorsze.” W badaniach laboratoryjnych zwykle nie [12][13], choć to małe badania, a część danych pochodzi od branży.
• „Kawa i herbata blokują wchłanianie wszystkiego.” Silniej hamują żelazo niehemowe. Wpływ zależy od posiłku i zapasów żelaza [18].
• „Z jedzenia nie można przedawkować.” Można w skrajnych przypadkach, choć rzadko (zob. bezpieczeństwo).
• „Prawidłowy magnez we krwi wyklucza niedobór.” Nie, bo surowica słabo odzwierciedla zasoby [31][32].
• „5 porcji to magiczny próg.” To maksimum korzyści w badaniach obserwacyjnych, a na wynik mogą wpływać inne czynniki zdrowego stylu życia [11].
• „Jodowana sól jest niepotrzebna.” W Polsce jest podstawą zabezpieczenia jodem [8][9].
• „Multiwitamina to ubezpieczenie.” Suplement nie zastąpi dobrze zbilansowanej diety. Czy konkretny składnik przynosi korzyść, zależy od tego składnika i od tego, czy występuje niedobór (nie sprawdzono w tej weryfikacji).

Źródła

1. Autorzy n/d. Diet quality in the population of Norway and Poland: differences in availability and consumption of food considering national nutrition guidelines and food market. BMC Public Health, 2021. Badanie przekrojowe/analiza dostępności żywności. https://link.springer.com/article/10.1186/s12889-021-10361-3
2. Autorzy n/d. The problem of malnutrition in Poland and across the world. Postępy Nauk Medycznych, 2012. Przegląd narracyjny. http://www.pnmedycznych.pl/wp-content/uploads/2014/09/pnm_2012_917-923.pdf
3. Kamińska S. i wsp. Vitamin D – dietary intake, supplementation and metabolic status of Polish adults. Int J Occup Med Environ Health, 2020;33(1):107–18. Badanie przekrojowe WOBASZ, n = 2381. https://doaj.org/article/5b268711df7442668820c284a9ad6b68
4. Lachowicz K. i wsp. Assessment of Determinants of Dietary Vitamin D Intake in a Polish National Sample of Male Adolescents. Nutrients, 2025;17(12):2024. Badanie przekrojowe, n = 3257. https://doi.org/10.3390/nu17122024
5. Autorzy n/d. Determinants of Dietary Vitamin D Intake in Population-Based Cohort Sample of Polish Female Adolescents. Int J Environ Res Public Health, 2022;19(19):12184. Badanie przekrojowe. https://doi.org/10.3390/ijerph191912184
6. Autorzy n/d. Vitamin D Intake in a Population-Based Sample of Young Polish Women, Its Major Sources and the Possibility of Meeting the Recommendations. Foods, 2020;9(10):1482. Badanie przekrojowe. https://doi.org/10.3390/foods9101482
7. Kmieć P. i wsp. Widespread vitamin D deficiency among adults from northern Poland (54°N) after months of low and high natural UVB radiation. Endokrynologia Polska, 2015;66(1):30–38. Badanie przekrojowe. https://doi.org/10.5603/EP.2015.0006
8. Autorzy n/d. Current iodine nutrition status in Poland (2017): is the Polish model of obligatory iodine prophylaxis able to eliminate iodine deficiency in the population? Public Health Nutr, ok. 2020. Badanie przekrojowe. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10200573/
9. Autorzy n/d. Effectiveness of the iodine prophylaxis model adopted in Poland. J Endocrinol Invest, rok n/d. Badanie przed/po (nie sprawdzono). https://link.springer.com/article/10.1007/BF03346363
10. Autorzy n/d. Analysis of Determinants of Dietary Iodine Intake of Adolescents from Northern Regions of Poland. 2025. Badanie przekrojowe (kontekst). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12736134
11. Wang DD i wsp. Fruit and Vegetable Intake and Mortality: Results From 2 Prospective Cohort Studies of US Men and Women and a Meta-Analysis of 26 Cohort Studies. Circulation, 2021. Kohorty + metaanaliza obserwacyjna. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.120.048996
12. Li L, Pegg RB, Eitenmiller RR, Chun JY, Kerrihard AL. Selected nutrient analyses of fresh, fresh-stored, and frozen fruits and vegetables. J Food Compos Anal, 2017. Analiza laboratoryjna. https://r.jordan.im/download/nutrition/li2017.pdf
13. Bouzari A, Holstege D, Barrett DM. Vitamin retention in eight fruits and vegetables: a comparison of refrigerated and frozen storage. J Agric Food Chem, 2015;63(3):957–962. Analiza laboratoryjna. https://doi.org/10.1021/jf5058793
14. Autorzy n/d. Effect of different cooking methods on the content of vitamins and true retention in selected vegetables. Rok n/d. Analiza laboratoryjna (tylko streszczenie). https://www.researchgate.net/publication/321759787
15. Autorzy n/d. Effect of Cooking Methods on Retention of Vitamins and Minerals in Vegetables (fragment przeglądu). ScienceDirect. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002822321305156/pdf?md5=0c35f33fa0dcc18e12eb195a
16. Autorzy n/d. Iron Absorption: Factors, Limitations, and Improvement Methods. ACS Omega, 2022. Przegląd. https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsomega.2c01833
17. Zijp IM, Korver O, Tijburg LBM. Effect of Tea and Other Dietary Factors on Iron Absorption. Crit Rev Food Sci Nutr, 2000. Przegląd. https://www.researchgate.net/publication/12295386
18. Autorzy n/d. A Mini Review on the Relationship Between Coffee and Tea Consumption and Iron Absorption in the Gut – Iron Deficiency Anemia. 2023. Mini-przegląd (liczby pominięte, nie sprawdzono). https://www.researchgate.net/publication/367361901
19. EFSA NDA Panel. Guidance for establishing and applying tolerable upper intake levels for vitamins and essential minerals. EFSA J, 2024. Dokument instytucji (nie sprawdzono w pełnym tekście). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11538927/
20. EFSA NDA Panel. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for iron. EFSA J, 2024 (DOI 10.2903/j.efsa.2024.8819). Opinia naukowa (bez UL; ustalono bezpieczny poziom). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11167337/
21. Blumberg JB i wsp. Contribution of Dietary Supplements to Nutritional Adequacy in Various Adult Age Groups. Nutrients, 2017;9(12):1325. Badanie przekrojowe NHANES 2009–2012, n = 10 698. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5748775/
22. Jug NB i wsp. Does Dietary Supplement Use Increase Micronutrient Intake Adequacy in Healthy Adults with Different Diets? Nutrients, 2024. Badanie przekrojowe (nie sprawdzono). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11206289/
23. Autorzy n/d. Assessment of Food Supplement Consumption in Polish Population of Adults. 2021. Badanie przekrojowe (nie sprawdzono). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34778335/
24. Autorzy n/d. Micronutrient deficiencies, vitamin pills and nutritional supplements (Principles of human nutrition). Medicine. Przegląd narracyjny (nie sprawdzono). https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1357303918303098
25. Autorzy n/d. Micronutrient bioavailability: concepts, influencing factors, and strategies for improvement. Front Nutr, 2025. Przegląd (nie sprawdzono). https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2025.1646750/full
26. Powers JM i wsp. Wytyczne ASH dot. diagnostyki niedoboru żelaza. Blood Advances, 2026. doi:10.1182/bloodadvances.2025015950 (tytuł i pełny tekst nie sprawdzone; omówienie: Medscape). https://reference.medscape.com/cc2/p10/ash-guideline-diagnosis-iron-deficiency-2026a1000zfn
27. Jennings S. ASH Raises Ferritin Thresholds for Diagnosing Iron Deficiency. Patient Care Online, 2026. Omówienie wytycznych. https://www.patientcareonline.com/view/ash-raises-ferritin-thresholds-for-diagnosing-iron-deficiency
28. Autorzy n/d. Iron status in women of reproductive age in Switzerland: the role of inflammation and ferritin thresholds. Analiza zbiorcza (nie sprawdzono; liczby pominięte). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12929052/
29. Autorzy n/d. Prevalence and incidence of iron deficiency in European community-dwelling older adults: an observational analysis of the DO-HEALTH trial. Analiza obserwacyjna (nie sprawdzono; liczby pominięte). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464157/
30. Witkowski M, Hubert J, Mazur A. Methods of assessment of magnesium status in humans: a systematic review. Magnes Res, 2011;24(4):163–180. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22064327/
31. Autorzy n/d. Biomarkers for assessing magnesium status. 2026. Rozdział przeglądowy (nie sprawdzono). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42336500/
32. King's College London. Human biomarkers of population magnesium intakes. Opracowanie przeglądowe (nie sprawdzono). https://www.kcl.ac.uk/open-global/biomarkers/mineral/magnesium/human-biomarkers-of-population-magnesium-intakes
33. News-Medical. New iron deficiency guidelines raise key blood test cutoffs. 2026. Omówienie wytycznych (próg WHO <15 ng/ml, ferrytyna a stan zapalny). https://www.news-medical.net/news/20261009/New-iron-deficiency-guidelines-raise-key-blood-test-cutoffs.aspx

Weryfikacja

zgodne – Witkowski 2011 [30]: przegląd systematyczny, 21 publikacji, 20 biomarkerów; surowica, erytrocyty i mocz reagują na podaż magnezu. zgodne – WOBASZ, Kamińska 2020 [3]: 2381 dorosłych, regularna suplementacja witaminy D 4,4% kobiet i 2,6% mężczyzn. PMID 31942873 nie potwierdzony, link zmieniony na stronę DOAJ. zgodne – Blumberg 2017 [21]: NHANES 2009–2012, n = 10 698 dorosłych; suplementy poprawiały adekwatność 15–16 z 19 składników. Finansowanie branżowe i „8–9 z 13 składników powyżej UL” nie potwierdzone, usunięte. zgodne – EFSA 2024, żelazo [20]: nie ustalono UL (za mało danych o szkodach), ustalono bezpieczny poziom 40 mg/d dla dorosłych oparty na czarnych stolcach. Wartość „50–60 mg/d z objawami żołądkowo-jelitowymi” nie potwierdzona, usunięta. zgodne – Bouzari 2015 [13]: J Agric Food Chem 63(3):957–962; witamina C bez różnicy w 5 z 8 produktów, w 3 wyższa w mrożonych. Dodano zastrzeżenie: β-karoten spadał w części produktów. zgodne – ASH 2026 [26][27][33]: ferrytyna ≤30 ng/ml u dorosłych, ≤50 ng/ml przy objawach lub czynnikach ryzyka, ferrytyna <100 ng/ml lub TSAT <20% przy stanie zapalnym, WHO <15 ng/ml. Dane z omówień medialnych, nie z pełnego tekstu; data publikacji niepewna. [33] poprawiono niepełny URL. poprawione – Wang 2021 [11]: było „HR 0,87; 95% CI 0,85–0,90” i „RR 0,87”, jest „RR 0,87; 95% CI 0,85–0,88” (summary risk ratio). Liczby 26 kohort, 1 892 885 osób i 145 015 zgonów zgodne. Porównanie odniesienia (2 porcje) nie potwierdzone, oznaczone w tekście. poprawione – Kmieć 2015 [7]: było „n = 109; zimą 25(OH)D 13,3 ng/ml, niedobór 81,1%; jesienią 22,8 ng/ml, niedobór 42,2%”, jest „tytuł i wniosek o rozpowszechnionym niedoborze zgodne; liczby usunięte”. W wynikach wyszukiwania zimowa średnia 14,3 ng/ml pochodziła z innego badania (2014). PMID 25754279 nie potwierdzony, zastąpiony DOI 10.5603/EP.2015.0006. poprawione – Iodine Poland 2017 [8]: było „mediana jodu u dzieci 119,8 µg/l (2017), 23 mg jodu/kg soli, 11,5 g soli/d”, jest „jakościowo: u dzieci poziom wystarczający, u kobiet w ciąży i karmiących niewystarczający”. Liczby niepotwierdzone w wynikach wyszukiwania, usunięte. Porównanie: IGN podaje dla Polski ok. 120 µg/l u dzieci w 2017 (inne źródło, tylko kontekst). poprawione – Bouzari / Li 2017 [12]: było „dwuletnie badanie”, jest „badanie laboratoryjne”; szczegółów nie sprawdzono. poprawione – Przykładowy dzień i tabela norm: było „normy NCEZ 2020 z pamięci” i wartości dzienne, jest usunięte; nie sprawdzono norm ani sum składników. poprawione – UL „z pamięci” (witamina D 100 µg, wapń 2500 mg, cynk 25 mg, jod 600 µg, magnez 250 mg): usunięte, nie sprawdzono. poprawione – Dane o ferrytynie u Szwajcarek [28] i Europejczyków 70+ [29]: liczby (18,9%, 12,2%, 4,6%) usunięte, nie sprawdzono. poprawione – Wartości strat przy gotowaniu i wchłaniania (fityniany, herbata 64%, kawa 39%, foliany 40%, tiamina 20–80%, retinol 33%) [14][15][18]: liczby usunięte, zostawiono kierunek. nie do sprawdzenia – pozostałe źródła nie zostały otwarte: [1], [2], [4], [5], [6], [9], [10], [14], [15], [16], [17], [18], [19], [22], [23], [24], [25], [28], [29], [31], [32]. Ich wnioski zostały złagodzone i pozbawione liczb.