Złamanie goi się zwykle 6–12 tygodni, a czas w gipsie i moment obciążania ustala lekarz. Zrost pogarszają palenie i cukrzyca, a dla suplementów, ultradźwięków i magnetoterapii nie ma wiarygodnych dowodów, że go przyspieszają; po zdjęciu gipsu najważniejsza jest regularna rehabilitacja i cierpliwy, stopniowy powrót do obciążeń.
Słabe dowody: małe badania, wyniki mieszane. Jak oceniamy badania
Palenie wyraźnie pogarsza zrost: w zbiorczej analizie 71 badań (ok. 40 tys. osób) palacze mieli ponad dwa razy większe ryzyko braku zrostu, a w przeglądzie 19 badań po operacjach złamań kości długich wynik był podobny. Rzucenie palenia co najmniej 4 tygodnie przed operacją wiązało się z mniejszym ryzykiem zakażenia rany. To badania obserwacyjne, więc pokazują związek, nie dowodzą przyczyny.
Cukrzyca zwiększa ryzyko gorszego gojenia: w analizie 14 badań (695 osób z cukrzycą i 4937 bez) ryzyko braku zrostu, opóźnienia lub zrostu w złej pozycji było ponad dwukrotnie wyższe, a nowsza analiza wykazała ok. 60% wyższe ryzyko opóźnienia lub braku zrostu. Ryzyko było większe przy cukrzycy typu 1 i powikłanej.
Po operacji kostki wcześniejsze obciążanie (w ciągu 3 tygodni) dało w przeglądzie 12 badań (1403 osoby) nieco lepszą sprawność kostki, ale różnica była mała i bez znaczenia klinicznego, bez zwiększenia liczby ponownych operacji. Orteza, którą można zdejmować, dała po operacji nieco lepszą sprawność niż unieruchomienie nie do zdjęcia; przy leczeniu bez operacji różnicy nie było.
Złamanie goi się etapami: ostry stan zapalny trwa do ok. tygodnia, potem tworzy się miękki, a następnie twardy kostniak, a przebudowa kości może trwać miesiące i lata. Według informacji brytyjskiej służby zdrowia ręka i nadgarstek goją się zwykle 6–12 tygodni, kostka 6–8 tygodni, noga 6–12 tygodni. Umiarkowany ruch i obciążanie wspierają zrost, ale zbyt duże opóźniają go lub mogą prowadzić do braku zrostu.
Dowody na wpływ ibuprofenu i podobnych leków przeciwzapalnych na zrost są sprzeczne i słabej jakości. Zbiorcza analiza 20 badań (ponad 500 tys. osób) nie wykazała istotnej różnicy, a przegląd z 2026 roku wskazał wyższe ryzyko braku zrostu u dorosłych, przy złamaniach kości długich i większych dawkach, ale nie przy stosowaniu do 14 dni. O paracetamolu nie znalazłem badań na ludziach.
Witamina D sama w sobie nie przyspiesza zrostu: w przeglądzie 14 badań (2734 osoby) wpływ na zrost i sprawność był niewielki, a badania wskazujące korzyść były gorszej jakości. Dla wapnia, kolagenu i kreatyny po złamaniu nie znalazłem badań na ludziach; przegląd 59 badań (głównie małych) jako obiecujące wskazał m.in. suplementy białka, ale to wstępne dane.
Witamina C przy złamaniu nadgarstka: w badaniach podawano 500 mg dziennie od dnia urazu przez 50 dni, aby zmniejszyć ryzyko zespołu Sudecka (przewlekłego, silnego bólu kończyny). Dwie zbiorcze analizy tych samych trzech badań (ok. 890 osób) doszły do różnych wniosków: jedna nie wykazała istotnej korzyści, druga wykazała mniejsze ryzyko w ciągu roku. Dowody są niejednoznaczne.
Rehabilitacja po złamaniu nadgarstka ma słabe dowody co do szczegółów. W przeglądzie 26 badań (1269 osób, głównie starszych kobiet) pewność była niska lub bardzo niska; w jednym badaniu na 47 osobach jedna wizyta u fizjoterapeuty z instrukcją ćwiczeń domowych poprawiła sprawność ręki, a po operacji płytką uporządkowany program ćwiczeń domowych (badania na 46 i 76 osobach) wypadł nie gorzej niż fizjoterapia. Przy złamaniu barku operacja nie dała lepszej sprawności niż leczenie bez niej (przegląd 47 badań).
Zakrzepica żył głębokich przy unieruchomieniu nogi: zbiorcza analiza 8 badań (3680 osób) wykazała, że heparyna zmniejszała liczbę zakrzepic, ale duże badanie na 1519 osobach z nogą w gipsie nie wykazało różnicy w objawowych zakrzepicach (1,4% przy heparynie i 1,8% bez; różnica mogła być przypadkowa). Decyzję o leku podejmuje lekarz, uwzględniając inne czynniki ryzyka.
Powrót do sportu zajmuje miesiące. W przeglądzie 17 badań (1422 sportowców po operacji kostki) do sportu wróciło 87,1% osób, średnio po ok. 4,4 miesiąca, a przy złamaniach dwu- i trójkostkowych nawet po dwóch latach; po operacji goleni sportowcy wracali po 12–54 tygodniach (92%), bez operacji po 28–182 tygodniach (67%). Dowody pochodzą głównie z badań wstecznych, o niższej jakości.
Unieruchomienie szybko zmniejsza mięśnie: u 24 zdrowych młodych mężczyzn z nogą w gipsie przekrój mięśnia czworogłowego zmniejszył się po 14 dniach o 8,4%, a siła o ok. 23%. Chodzenie o kulach bez obciążania nogi kosztuje energię (ok. 4,6 razy więcej niż spoczynek), więc nie warto mocno ciąć kalorii; u starszych po złamaniu biodra doustne preparaty odżywcze mogły zmniejszać powikłania, ale to dowód pośredni i słaby.
Ultradźwięki i magnetoterapia nie skracają wiarygodnie czasu zrostu. W badaniu z urządzeniem pozorowanym na 501 osobach po operacji goleni codzienne ultradźwięki nie przyspieszyły gojenia ani powrotu do sprawności, a przegląd 21 badań (1517 osób) wskazał, że ultradźwięki prawdopodobnie nie zmieniają ryzyka opóźnionego zrostu lub braku zrostu.
Decyduje lekarz prowadzący, bo zbyt duży ruch lub obciążenie opóźnia zrost, a umiarkowany ruch go wspiera. Po operacji kostki przegląd 12 badań (1403 osoby) pokazał, że obciążanie w ciągu 3 tygodni dawało nieco lepszą sprawność kostki, bez zwiększenia liczby ponownych operacji, ale różnica była mała. Nie obciążaj kończyny bez zgody lekarza.
Tak, palacze mają ponad dwa razy większe ryzyko braku zrostu: w analizie 71 badań (ok. 40 tys. osób) i w przeglądzie 19 badań po operacjach kości długich wynik był podobny. Rzucenie palenia co najmniej 4 tygodnie przed operacją wiązało się z mniejszym ryzykiem zakażenia rany. To badania obserwacyjne, więc pokazują związek, nie dowodzą przyczyny.
Tak, cukrzyca wiąże się z gorszym gojeniem: w analizie 14 badań (695 osób z cukrzycą i 4937 bez) ryzyko braku zrostu, opóźnienia lub zrostu w złej pozycji było ponad dwukrotnie wyższe. Nowsza analiza wykazała ok. 60% wyższe ryzyko opóźnienia lub braku zrostu, większe przy cukrzycy typu 1 i powikłanej. Poinformuj lekarza o cukrzycy i pilnuj poziomu cukru.
Przegląd Cochrane 12 badań (1403 osoby) pokazał, że obciążanie w ciągu 3 tygodni od operacji prawdopodobnie daje nieco lepszą sprawność kostki, ale różnica jest mała i bez znaczenia klinicznego. Liczba ponownych operacji nie różniła się wyraźnie. Zapytaj lekarza, kiedy możesz zacząć obciążać nogę.
Po operacji kostki orteza do zdejmowania dała nieco lepszą sprawność kostki (przegląd 25 badań, 2206 osób; w 6 badaniach na 677 osobach) i prawdopodobnie nieco lepszą jakość życia, choć nie zawsze było to istotne klinicznie. Przy leczeniu bez operacji różnicy nie wykazano. O wyborze decyduje lekarz.
Przy przemieszczonych złamaniach bliższego końca kości ramiennej (47 badań, 3179 osób, głównie kobiety po 60. roku życia) operacja nie dała lepszej sprawności barku niż leczenie bez niej po roku i po 2 latach, a dodatkowa operacja była częstsza po operacji. Dla osób poniżej 60. roku życia i po urazach o dużej energii dowodów brak. Decyzję podejmuje lekarz ortopeda.
