Złamania rąk i nóg: gojenie, jedzenie i rehabilitacja: pełny raport

Wniosek

Złamanie goi się etapami (stan zapalny, miękki i twardy kostniak, a potem przebudowa kości trwająca miesiące, a nawet lata), a typowy czas zrostu podawany przez brytyjską służbę zdrowia (NHS) to 6–12 tygodni dla ręki i nadgarstka, 6–8 tygodni dla kostki i 6–12 tygodni dla nogi. Najlepiej udokumentowane czynniki pogarszające zrost to palenie i cukrzyca; dla ibuprofenu i innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) dowody są sprzeczne i niskiej jakości, a dla suplementów (witamina D, wapń, kolagen, kreatyna) nie ma dobrych dowodów, że przyspieszają zrost. Ultradźwięki i pole elektromagnetyczne nie skracają wiarygodnie czasu zrostu. Rehabilitacja po zdjęciu gipsu ma słabe dowody co do szczegółów (jakie ćwiczenia, jak często), ale wczesne obciążanie kostki po operacji daje niewielką, nieistotną klinicznie przewagę; leczenie i tempo obciążania ustala lekarz prowadzący.

Poziom dowodów

C. Ocena zbiorcza; poziom różni się w zależności od podtematu:

• B: palenie i cukrzyca a gorszy zrost (metaanalizy badań obserwacyjnych, spójny kierunek) [18,19,20,21]; wczesne obciążanie kostki po operacji (przegląd Cochrane, pewność umiarkowana, ale efekt mały) [8].
• C: NLPZ a zrost (przeglądy sprzeczne, jakość niska) [10–13]; witamina C a zespół Sudecka (metaanalizy sprzeczne) [22,23]; rehabilitacja po złamaniu nadgarstka, kostki, ramienia (Cochrane: pewność niska lub bardzo niska) [7,8,9]; profilaktyka przeciwzakrzepowa przy unieruchomieniu nogi (metaanalizy za, duże badanie POT-CAST bez różnicy w objawowej zakrzepicy) [28,29,30]; żywienie przy złamaniu (dowody pośrednie, u starszych po złamaniu biodra) [16,17].
• D: ultradźwięki LIPUS i pole elektromagnetyczne dla przyspieszenia zrostu (w dobrych badaniach brak efektu) [25,26,27]; sama witamina D dla przyspieszenia zrostu (przegląd systematyczny bez efektu) [14].
• Brak dowodów u ludzi, które znalazłem: paracetamol a zrost kości, kreatyna i kolagen po złamaniu, wapń bez witaminy D.

Ograniczenia przeglądu: dla większości prac otwierałem abstrakty (PubMed), dla artykułu o biologii zrostu pełny tekst. Strony NHS i AAOS (OrthoInfo) to materiały informacyjne dla pacjentów, nie badania. Wytycznych dotyczących profilaktyki przeciwzakrzepowej (np. NICE) nie udało się otworzyć (serwer odmówił dostępu). Nie znalazłem badań o upadkach na kulach ani kryteriów powrotu do biegania po złamaniu zatwierdzonych w badaniach.

Co mówią badania

1. Jak goi się złamanie i ile to trwa

• Fazy (przegląd biologii zrostu, Marsell i Einhorn 2011; dane głównie z modeli zwierzęcych). Najczęstszy jest zrost pośredni: ostry stan zapalny (szczyt w ciągu pierwszych 24 godzin, koniec po 7 dniach), miękki kostniak chrzęstny (szczyt 7–9 dni po urazie w modelach zwierzęcych), twardy kostniak (szczyt zwykle ok. 14. dnia w modelach zwierzęcych), potem przebudowa, która zaczyna się „już po 3–4 tygodniach u zwierząt i ludzi" i „może trwać lata". Zrost pośredni jest wspierany przez mikroruch i obciążanie, ale „zbyt duży ruch lub obciążenie" powoduje opóźnienie zrostu lub brak zrostu. Dobre unaczynienie i stabilizacja są potrzebne do prawidłowej przebudowy [1].
• Czas zrostu wg NHS: złamanie ręki lub nadgarstka zwykle 6–12 tygodni (dłużej przy ciężkim uszkodzeniu) [2]; kostki zwykle 6–8 tygodni [3]; nogi zwykle 6–12 tygodni [4]. Strony NHS nie podają stałej liczby tygodni w gipsie: o tym decyduje lekarz na kontrolach [2,3,4].
• Nadgarstek (AAOS OrthoInfo). Bez operacji lekarz zdejmuje gips zwykle po ok. 4–6 tygodniach; zdjęcia RTG robi się co tydzień przez pierwsze 3 tygodnie i po 6 tygodniach. Większość złamań potrzebuje ok. 3 miesięcy, by nadgarstek był gotowy do wszystkich czynności; lekkie czynności wracają w ciągu 1–2 miesięcy po zdjęciu gipsu, wymagające między 3 a 6 miesiącem od urazu; sztywność poprawia się przez co najmniej 2 lata [5].
• Kostka (AAOS OrthoInfo). Wczesne gojenie to co najmniej 6 tygodni, pełne gojenie 10–12 tygodni; RTG zwykle po 2, 6 i 12 tygodniach; prowadzenie samochodu (prawa kostka) możliwe zwykle po 9–12 tygodniach; zwykła aktywność po 3–4 miesiącach, w niektórych przypadkach pełna sprawność do 2 lat. Większość złamań dwukostkowych wymaga operacji [6].

2. Gips, orteza, operacja i powrót do obciążania

• Kostka po operacji: wcześniejsze obciążanie i orteza zdejmowana (Cochrane 2024, Lewis i wsp.). 53 badania (45 z losowym przydziałem, 8 z przydziałem quasi-losowym), 4489 dorosłych, większość po operacji. Wszystkie badania obarczone wysokim ryzykiem błędu (brak zaślepienia) [8].
  • Wczesne (w ciągu 3 tygodni od operacji) a późne obciążanie (12 badań, 1403 osoby): wczesne prawdopodobnie daje nieco lepszą funkcję kostki (różnica 3,56 pkt; 5 badań, 890 osób; pewność umiarkowana), ale różnica nie jest istotna klinicznie; jakość życia i liczba ponownych operacji bez istotnej różnicy [8].
  • Orteza zdejmowana a niezdejmowana (25 badań, 2206 osób): po operacji funkcja kostki lepsza o 6,39 pkt (6 badań, 677 osób; pewność niska), jakość życia prawdopodobnie nieco lepsza (3 badania, 477 osób; pewność umiarkowana); po leczeniu bez operacji brak różnicy [8].
  • Fizjoterapia w porównaniu ze zwykłą opieką (9 badań, 857 osób): nie dało się połączyć wyników, pewność bardzo niska, więc nie wiadomo, czy fizjoterapia jest lepsza [8].
• Nadgarstek (Cochrane 2015, Handoll i Elliott). 26 badań, 1269 osób (głównie starsze kobiety), wyniki niepołączone; dla wszystkich 23 porównań pewność niska lub bardzo niska. Rehabilitację zaczynano w trakcie unieruchomienia w 7 badaniach i po zdjęciu gipsu w 19 [7].
  • W trakcie unieruchomienia: terapia ręki a same instrukcje (1 badanie, 17 osób) lepsza funkcja ręki 4 dni po zdjęciu gipsu; wczesna terapia zajęciowa (1 badanie, 40 osób) lepsza funkcja krótkoterminowo, ale nie po 3 miesiącach; trening siłowy zdrowej ręki (efekt krzyżowy) w jednym badaniu na 39 osobach wiązał się z korzyścią uznaną za klinicznie marginalną (pewność bardzo niska) [7].
  • Po zdjęciu gipsu: jedna wizyta u fizjoterapeuty z instrukcją ćwiczeń domowych a brak interwencji (1 badanie, 47 osób) wiązała się z lepszą funkcją (pewność bardzo niska); rutynowa fizjoterapia a ćwiczenia domowe zalecone przez terapeutę (4 badania, 30–75 osób każde) bez klinicznie istotnej różnicy (pewność niska); po operacji płytką: strukturalny program ćwiczeń domowych z instruktażem lepszy niż fizjoterapia (2 badania, 46 i 76 osób; pewność niska) [7].
  • Bez klinicznie istotnych różnic w pojedynczych badaniach: mobilizacja bierna, lód, pole elektromagnetyczne (PEMF), wirówka z wodą, szyna dynamiczna. Wniosek autorów: dowody są niewystarczające, by wskazać najskuteczniejszą rehabilitację [7].
• Bark: złamanie bliższego końca kości ramiennej (Cochrane 2022, Handoll i wsp.). 47 badań, 3179 osób (głównie kobiety po 60. roku życia). Operacja a leczenie bez operacji przy przemieszczonych złamaniach (10 badań, 717 osób): brak klinicznie istotnej różnicy w funkcji barku po roku (7 badań, 552 osoby; pewność wysoka) i po 2 latach, a dodatkowa operacja była częstsza po operacji (RR 2,06). Wcześniejsze a późniejsze ruchy w barku przy leczeniu bez operacji (5 badań, 350 osób): dowody zbyt słabe, bez wyraźnej różnicy [9]. Dla osób poniżej 60. roku życia i po urazach o dużej energii dowodów brak [9].

3. Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne a zrost

• Przegląd systematyczny i metaanaliza 2024 (Chuang). 20 badań, 523 240 pacjentów (wiek średni 6,7–77 lat, obserwacja 3–67 miesięcy): brak istotnej różnicy w braku zrostu lub opóźnieniu zrostu przy NLPZ (skorygowany OR 1,11; 0,99–1,23); autorzy: wpływ NLPZ prawdopodobnie minimalny, ale zastrzegają, że badań było mało i nie analizowano rodzaju ani dawki leku [10].
• Przegląd parasolowy 2026 (Komargodski). 16 przeglądów (jakość niska lub krytycznie niska); metaanaliza 38 badań: brak zrostu OR 1,56 (1,18–2,11), opóźniony zrost OR 1,58 (0,65–3,67, nieistotne); u dorosłych OR 1,67 (1,25–2,47), u dzieci OR 0,77 (0,58–1,02). Ryzyko większe przy złamaniach kości długich i przy większych dawkach, bez zwiększonego ryzyka przy stosowaniu do 14 dni. Autorzy: osłabienie zrostu zależy od dawki i kontekstu [11].
• Przegląd jakościowy 2018 (Borgeat). 3 badania z losowym przydziałem i 13 retrospektywnych, razem 12 895 pacjentów; jakość niska. Brak mocnych dowodów, że NLPZ po operacji zwiększają ryzyko braku zrostu; wyniki zbyt sprzeczne na zalecenie kliniczne; krótkie stosowanie okołooperacyjne najpewniej nie szkodzi [12].
• Ocena jakości badań (Marquez-Lara 2016). 12 badań klinicznych i 24 przeglądy: badania sugerujące szkodliwość miały niższą jakość metodologiczną (40,0 vs 58,8 pkt, p = 0,032); wszystkie przeglądy wołały o badania z losowym przydziałem; brak konsensusu co do bezpieczeństwa NLPZ [13].
• Paracetamol. Nie znalazłem badań na ludziach oceniających wpływ samego paracetamolu na zrost złamania (wyniki wyszukiwania dotyczyły głównie znieczulenia po złamaniu biodra i badań na szczurach). Nie wiem, czy ma wpływ.

4. Odżywianie i suplementy

• Witamina D.
  • Przegląd systematyczny 2023 (Gatt): 14 badań, 2734 pacjentów; sama witamina D niewiele wpływa na zrost, odsetek zrostów ani funkcję; badania wskazujące korzyść były gorszej jakości; rutynowa suplementacja przy złamaniu nie jest jeszcze uzasadniona. Dawek w abstrakcie nie podano [14].
  • Przegląd 2014 (Gorter): niedobór witaminy D nie wykazał jednoznacznego wpływu; żadne badanie kliniczne nie oceniało samej witaminy D, a w dwóch badaniach witamina D z wapniem zwiększała gęstość kości lub powierzchnię kostniaka w miejscu złamania. Autorzy: rola witaminy D jest prawdopodobna, ale dane niespójne [15]. Poziom witaminy D w populacji to osobny temat (zob. raport o witaminie D).
• Wapń. Nie znalazłem badań oceniających wapń osobno u zdrowych dorosłych po złamaniu; wapń pojawia się tylko razem z witaminą D [15].
• Białko i kalorie.
  • Przegląd Cochrane 2016 (Avenell) u osób po 65. roku życia po złamaniu biodra: 41 badań, 3881 osób; doustne preparaty wieloskładnikowe (18 badań) mogły zmniejszać powikłania (123/370 vs 157/367; RR 0,71; 0,59–0,86; pewność niska) bez wyraźnego wpływu na śmiertelność; dodatkowe białko w preparatach nie dało jasnego efektu; wszystkie dowody niskiej lub bardzo niskiej pewności [17]. To dowód pośredni: dotyczy starszych po złamaniu biodra, nie młodszych po złamaniu ręki.
  • Przegląd zakresu 2026 (Lodewijks): 59 badań (u ludzi i zwierząt) nad suplementami a zrost; 13 dotyczyło białek i aminokwasów; 67,3% opisało obiecujące wyniki, ale próby małe i różne; autorzy wskazują do dalszych badań m.in. cytrulinę, suplementy białka, ekstrakty owoców i warzyw, flawonoidy. Z abstraktu nie wynikają wnioski dla wapnia, witaminy C, kolagenu ani kreatyny [16].
  • Chodzenie o kulach bez obciążania nogi kosztuje energię: u 31 zdrowych młodych dorosłych zużycie tlenu wynosiło 16,4 ml/kg/min na płaskim (ok. 4,57 MET) i 17,85 ml/kg/min na schodach (ok. 5,06 MET); abstrakt nie podaje porównania ze zwykłym chodem [35]. To powód, by nie ciąć mocno kalorii w czasie leczenia.
• Kreatyna i kolagen po złamaniu. Nie znalazłem badań na ludziach oceniających ich wpływ na zrost; dowody dotyczące utrzymania mięśni przy unieruchomieniu są w osobnym raporcie (trening przy unieruchomieniu).

5. Palenie, alkohol, cukrzyca

• Palenie (metaanaliza 2021, Xu i wsp.). 122 badania (417 767 pacjentów), do metaanalizy 71 badań (39 920): brak zrostu istotnie częstszy u palaczy (OR 2,50; 1,73–3,61) i głębokie zakażenie rany po operacji; rzucenie palenia na co najmniej 4 tygodnie przed operacją wiązało się z mniejszym ryzykiem zakażenia rany (OR 0,37; 0,16–0,89). Badania obserwacyjne, więc związek, nie dowód przyczyny [18].
• Palenie (przegląd 2014, Scolaro). 19 badań kohortowych po operacji złamań kości długich: skorygowany OR dla braku zrostu u palaczy 2,32 (1,76–3,06); dla goleni 2,16 (1,55–3,01); dla złamań otwartych 1,95 (1,3–2,9). Średni czas zrostu 30,2 vs 24,1 tygodnia (różnica nieistotna, p = 0,18) [19].
• Alkohol. W metaanalizie Xu: brak istotnej różnicy w braku zrostu między pijącymi a niepijącymi (OR 0,97; 0,40–2,38), ale przedział szeroki, więc wniosek słaby [18].
• Cukrzyca. Metaanaliza 2020 (Ding): 14 badań, 695 osób z cukrzycą i 4937 kontroli: gorsze gojenie (brak zrostu, opóźnienie lub zrost w złej pozycji) OR 2,11 (1,33–3,37) [20]. Metaanaliza 2026 (Li): opóźnienie lub brak zrostu OR 1,61 (1,44–1,81); ryzyko wyższe przy cukrzycy typu 1, powikłanej i przy złamaniach trzonu kości długich [21].

6. Zespół Sudecka (CRPS) i witamina C

• Co to jest (NHS). Rzadki zespół przewlekłego, silnego bólu zwykle jednej kończyny, z nadwrażliwością skóry, obrzękiem, sztywnością i zmianami koloru lub temperatury; większość przypadków wywołuje uraz; im wcześniej leczenie, tym lepiej [24]. AAOS: ciężki, nieustępujący ból po złamaniu nadgarstka może być objawem CRPS [5].
• Metaanaliza 2015 (Evaniew). 3 badania z losowym przydziałem, 890 osób po złamaniu dalszego końca kości promieniowej: witamina C a placebo, RR 0,45 (0,18–1,13), różnica nieistotna (niejednorodność 70%, zależna od kryteriów rozpoznania); jakość niska; dawki w abstrakcie nie podano [22].
• Metaanaliza 2017 (Aïm). Te same 3 badania (875 pacjentów wg abstraktu, w tym samym abstrakcie także 890 złamań; autorzy nie wyjaśniają różnicy): witamina C 500 mg dziennie od dnia urazu przez 50 dni zmniejszała ryzyko CRPS typu I w ciągu roku (RR 0,54; 0,33–0,91). Wniosek autorów: 500 mg przez 50 dni zmniejsza ryzyko [23].
• Ocena: dwie metaanalizy tych samych 3 badań dają różne wnioski, więc dowody są niejednoznaczne. To pozostaje tematem do omówienia z lekarzem; nie ma pewności, że suplement chroni.

7. Ultradźwięki (LIPUS), fale uderzeniowe i pole elektromagnetyczne

• Cochrane 2023 (Searle i wsp.). 21 badań, 1517 osób; 20 badań dotyczyło LIPUS, 1 fal uderzeniowych. LIPUS prawdopodobnie nie zmienia ryzyka opóźnionego lub braku zrostu (RR 1,25; 0,50–3,09; 7 badań, 746 osób; pewność umiarkowana); czas do powrotu do pracy różnica 1,96 dnia na korzyść grupy kontrolnej (pewność niska); czas zrostu zbyt różny, by połączyć wyniki; wszystkie badania miały niejasne lub wysokie ryzyko błędu [25].
• TRUST (Busse 2016, BMJ). Badanie z losowym przydziałem, z grupą pozorowaną, 501 osób po zespoleniu goleni gwoździem (43 ośrodki w Ameryce Północnej): LIPUS codziennie (samodzielnie, aż do zrostu lub do roku) vs urządzenie pozorowane: czas do zrostu w RTG HR 1,07 (0,86–1,34), funkcja (SF-36) różnica 0,55 pkt (−0,75 do 1,84), czyli brak efektu; liczby minut dziennie w abstrakcie nie podano; 73% osób stosowało co najmniej 50% zalecanych sesji [27].
• Metaanaliza 2014 (Hannemann). 13 badań, 737 pacjentów: LIPUS lub PEMF nie zmniejszały odsetka braku zrostu; czas do zrostu w RTG: wynik niejednorodny, istotny tylko dla złamań leczonych bez operacji i kończyny górnej; autorzy: dowody niewystarczające [26].

8. Zakrzepica żył głębokich przy unieruchomieniu nogi

• Cochrane 2017 (Zee). Heparyna drobnocząsteczkowa (LMWH) u dorosłych w gipsie lub ortezie nogi: 8 badań, 3680 osób; DVT: OR 0,45 (0,33–0,61; pewność umiarkowana); zator płucny: OR 0,50 (0,17–1,47; brak jasnej różnicy); objawowa choroba zakrzepowo-zatorowa (VTE): OR 0,40 (0,21–0,76; pewność niska); w grupach kontrolnych DVT wykryto u 4,3–40% (zależnie od badania) [29].
• POT-CAST (van Adrichem 2017, NEJM). Badanie z losowym przydziałem, 1519 zrandomizowanych (1435 w analizie) z unieruchomieniem podudzia w gipsie: LMWH w dawce profilaktycznej przez cały czas unieruchomienia vs brak leku. Objawowa VTE w ciągu 3 miesięcy: 10/719 (1,4%) vs 13/716 (1,8%), RR 0,8 (0,3–1,7), czyli brak wykazanej różnicy; poważnych krwawień nie odnotowano [28].
• Sieciowa metaanaliza 2022 (Douillet). 14 badań, 8198 pacjentów po urazie z unieruchomieniem podudzia: leki przeciwzakrzepowe a brak leczenia, główna VTE: rywaroksaban OR 0,02, fondaparynuks 0,22, LMWH 0,32; bez zwiększenia poważnych krwawień. Połowa porównań była pośrednia [30].
• Wniosek: dane sprzeczne: metaanalizy wskazują korzyść (mniej zakrzepicy żył głębokich, mniej objawowych zdarzeń), a duże badanie praktyczne POT-CAST nie wykazało różnicy w objawowej zakrzepicy. Decyzja o leku należy do lekarza i zależy od dodatkowych czynników ryzyka. Objawy: ból, obrzęk, zaczerwienienie lub ciemnienie skóry jednej łydki lub uda; przy duszności lub bólu w klatce – pogotowie [31].

9. Kule i powrót do chodzenia, biegania i siłowni

• Kule (przegląd narracyjny 2021, Manocha). 60 prac (622 osoby), większość to opisy przypadków. Pachowe kule: głównie powikłania tętnic pachowo-ramiennych z ucisku (34 opisy); kule przedramieniowe: neuropatie uciskowe (6 opisów). Nieprawidłowe dopasowanie lub użycie dotyczyło 22 przypadków. Powikłania rzadkie, ale mogą być poważne; autorzy zalecają dopasowanie kul i naukę chodu [34]. Danych o częstości upadków na kulach nie znalazłem.
• Powrót do sportu po złamaniu kostki po operacji (przegląd 2025, Mazzella). 17 badań, 1422 sportowców (wiek średni 31,4 roku, 89,4% po zespoleniu operacyjnym): 87,1% wróciło do sportu, średnio po 134,5 dnia (ok. 4,4 miesiąca); przy złamaniach dwu- i trójkostkowych czas dochodził do 720 dni; dowody poziomu III [32].
• Powrót do sportu po złamaniu trzonu piszczeli (przegląd 2016, Robertson). 16 badań, 889 osób (głównie mężczyźni, średni wiek 27,7 roku; badania w większości retrospektywne): po operacji powrót po 12–54 tygodniach u 92%, bez operacji po 28–182 tygodniach u 67%; dowody poziomu 4 [33].
• Zatwierdzonych w badaniach kryteriów powrotu do biegania czy ciężarów po złamaniu (np. testów siły) w znalezionych źródłach nie ma; czas zdjęcia gipsu i zgodę na obciążanie określa lekarz na podstawie RTG [5,6,8].
• Utrata mięśni w unieruchomieniu. W badaniu 24 zdrowych młodych mężczyzn (jedna noga unieruchomiona w gipsie na całą nogę; 12 osób przez 5 dni, 12 przez 14 dni) pole przekroju mięśnia czworogłowego zmniejszyło się o 3,5 po 5 dniach i o 8,4% po 14 dniach, a siła o 9,0 po 5 dniach i o 22,9% po 14 dniach (Wall 2014; abstrakt nie podaje jednostki dla wartości po 5 dniach, prawdopodobnie procent) [36]. Jak temu przeciwdziałać (trening zdrowej kończyny, ćwiczenia izometryczne): zob. raport o treningu przy unieruchomieniu.

Zalecenia praktyczne

• Stosuj się do planu lekarza. Czas w gipsie, zdjęcia kontrolne (RTG po 1–3, 6 tygodniach itd.) i zgodę na obciążanie ustala lekarz prowadzący; bez zgody nie obciążaj kończyny, bo zbyt duży ruch lub obciążenie opóźnia zrost [1,6].
• Ruszaj palcami i odpoczywaj z uniesioną kończyną. NHS: przy złamaniu ręki unoś rękę powyżej łokcia (na poduszce w nocy); AAOS: zacznij ruszać palcami zaraz po założeniu gipsu lub po operacji, a gdy nie możesz ich w pełni poruszyć w ciągu doby z powodu bólu lub obrzęku, zadzwoń do lekarza [2,5].
• Nie pal. Palenie wiąże się z ponad dwukrotnie wyższym ryzykiem braku zrostu (OR 2,32–2,50); rzucenie co najmniej 4 tygodnie przed operacją wiązało się z mniejszym ryzykiem zakażenia rany [18,19].
• Kontroluj cukrzycę. Przy cukrzycy gojenie bywa gorsze (OR 1,6–2,1); poinformuj lekarza, który prowadzi złamanie [20,21].
• Leki przeciwbólowe omów z lekarzem. Dowody co do NLPZ są sprzeczne; przegląd z 2026 r. nie wiązał stosowania do 14 dni ze zwiększonym ryzykiem braku zrostu, a ryzyko wyższe przy dużych dawkach i długim stosowaniu u dorosłych ze złamaniami kości długich. Nie znalazłem badań o paracetamolu [11,12,13].
• Jedz dość kalorii i białka. Nie głodź się; chodzenie o kulach jest kosztowne energetycznie (ok. 4,6 MET). Dowody na korzyść wysokobiałkowych preparatów pochodzą u starszych po złamaniu biodra i są słabe; ilości białka dla trenujących zob. raport o białku [17,35].
• Wapń, witamina D i inne suplementy. Nie traktuj ich jako sposobu na szybszy zrost; badania nie wykazały, by sama witamina D przyspieszała zrost; sprawdź poziom witaminy D z lekarzem i uzupełniaj niedobór [14,15].
• Witamina C. Po złamaniu nadgarstka rozważ rozmowę z lekarzem: w badaniach stosowano 500 mg dziennie od dnia urazu przez 50 dni, ale dwie metaanalizy tych samych badań dały różne wnioski [22,23].
• Nie kupuj urządzeń na zrost. Ultradźwięki LIPUS i pole elektromagnetyczne nie skracają wiarygodnie czasu zrostu [25,26,27].
• Po zdjęciu gipsu: poproś o zalecenia fizjoterapeuty i ćwicz regularnie w domu; w Cochrane jedna wizyta z instrukcją ćwiczeń domowych poprawiała funkcję ręki, a program ćwiczeń domowych po operacji płytką był nie gorszy niż fizjoterapia [7].
• Po operacji kostki zapytaj, czy możesz obciążać nogę wcześniej niż po 3 tygodniach; wczesne obciążanie daje niewielką poprawę funkcji i nie zwiększa liczby ponownych operacji [8].
• Kule: poproś fizjoterapeutę o dopasowanie kul i naukę chodu (powikłania opisywano głównie przy nieprawidłowym dopasowaniu lub użyciu, a przy kulach pachowych z ucisku poprzeczki); przy mrowieniu lub osłabieniu ręki zgłoś się do lekarza [34].
• Powrót do biegania i siłowni: planuj miesiące, nie tygodnie: po złamaniu kostki sportowcy wracali średnio po ok. 4,4 miesiąca, a po złamaniu goleni po operacji po 3–12,5 miesiącach; zgodę wydaje lekarz [32,33,5,6].

Formy i porównania

• Typowy czas gojenia (źródła informacyjne, nie badania): ręka i nadgarstek 6–12 tygodni [2]; kostka 6–8 tygodni (do 10–12 tygodni pełne gojenie wg AAOS) [3,6]; noga 6–12 tygodni [4]. Dla kości ramiennej bliższego końca: leczenie bez operacji i operacja dają podobną funkcję po roku, ale operacja częściej wiąże się z dodatkową operacją [9].
• Gips a operacja. Nadgarstek: operacja potrzebna, gdy kość nie daje się ustawić lub utrzymać w gipsie albo przesuwa się podczas gojenia [5]. Kostka: większość złamań dwukostkowych wymaga operacji [6]. Piszczel: po operacji szybszy powrót do sportu niż bez operacji (12–54 vs 28–182 tygodni) [33].
• Metody wspomagania zrostu: LIPUS, PEMF, fale uderzeniowe – brak wiarygodnego efektu [25,26,27].

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i interakcje

Kiedy do lekarza lub na SOR (źródła: NHS, AAOS):

• Natychmiast (SOR/112): kość przebija skórę (złamanie otwarte), kończyna ustawiona pod dziwnym kątem, bardzo silny ból, palce lub stopa sine, blade albo zdrętwiałe [3,5,6]; objawy wstrząsu: zimna, spocona skóra, szybki słaby puls, duszność lub sine, szare albo blade usta i skóra [4].
• W trakcie noszenia gipsu, orteza lub po operacji, zgłoś się pilnie (NHS 111, pogotowie lub SOR): narastający ból, gips za ciasny lub za luźny, pęknięty, drętwienie albo pieczenie palców, obrzęk lub zsinienie albo zbielenie palców, gorączka lub dreszcze, nieprzyjemny zapach lub wilgoć spod gipsu [2,3,4]. AAOS: ból przy delikatnym prostowaniu palców, nowa słabość w zginaniu kciuka lub palca wskazującego, niemożność ruszenia palcami w ciągu 24 godzin [5].
• Podejrzenie zakrzepicy: ból, obrzęk, zaczerwienienie lub ściemnienie skóry jednej łydki lub uda; przy duszności lub bólu w klatce – pogotowie (112/999) [31].
• Podejrzenie zespołu Sudecka: nasilający się, nieproporcjonalnie silny, piekący ból kończyny z nadwrażliwością skóry, obrzękiem, sztywnością i zmianami koloru lub temperatury po złamaniu; zgłoś się do lekarza [5,24].
• Kule: mrowienie, osłabienie lub zimna ręka po dłuższym chodzie na kulach pachowych (neuropatie, powikłania tętnicze) [34].

Mity

• „Ibuprofen na pewno blokuje zrost kości" – dowody sprzeczne: metaanaliza 20 badań nie wykazała istotnej różnicy [10], a przegląd parasolowy wskazuje na dawkę i kontekst [11]; decyzję o leku podejmij z lekarzem.
• „Dużo mleka i wapnia przyspieszy zrost" – nie znalazłem badań, które by to pokazywały; sama witamina D nie przyspieszała zrostu w przeglądzie 14 badań [14].
• „Ultradźwięki lub magnetoterapia skracają czas w gipsie" – nie: Cochrane i duże badanie TRUST nie wykazały efektu [25,27].
• „Gips = nic nie robić" – ruch palców i kontrolowane obciążanie wspierają zrost, a unieruchomienie szybko zmniejsza mięśnie i siłę [1,36].
• „Zrost w RTG = pełna sprawność" – przebudowa kości i sztywność mogą trwać miesiące i lata, a pełna sprawność nadgarstka lub kostki bywa osiągana po 1–2 latach [1,5,6].
• „Ból łydki w gipsie to zwykły zakwas lub skurcz" – nie lekceważ: jednostronny ból, obrzęk i zaczerwienienie to możliwe objawy zakrzepicy [31].

Źródła

1. Marsell R, Einhorn TA. The biology of fracture healing. Injury 2011;42(6):551–555. Przegląd (pełny tekst; dane głównie z modeli zwierzęcych). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21489527/ (PMC3105171)
2. NHS. Broken arm or wrist (Recovery). Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.nhs.uk/conditions/broken-arm-or-wrist/
3. NHS. Broken ankle (Recovery and urgent advice). Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.nhs.uk/conditions/broken-ankle/
4. NHS. Broken leg (Recovery and urgent advice). Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.nhs.uk/conditions/broken-leg/
5. AAOS OrthoInfo. Distal Radius Fractures (Broken Wrist). Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.orthoinfo.org/en/diseases--conditions/distal-radius-fractures-broken-wrist/
6. AAOS OrthoInfo. Ankle Fractures (Broken Ankle). Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.orthoinfo.org/en/diseases--conditions/ankle-fractures-broken-ankle/
7. Handoll HH, Elliott J. Rehabilitation for distal radial fractures in adults. Cochrane Database Syst Rev 2015;(9):CD003324. Przegląd systematyczny (26 badań, 1269 osób; wyniki niepołączone). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26403335/
8. Lewis SR, Pritchard MW, Parker R, Searle HKC, Beckenkamp PR, Keene DJ, Bretherton C, Lin CC. Rehabilitation for ankle fractures in adults. Cochrane Database Syst Rev 2024;9:CD005595. Przegląd systematyczny i metaanaliza (53 badania, 4489 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39312389/
9. Handoll HH, Elliott J, Thillemann TM, Aluko P, Brorson S. Interventions for treating proximal humeral fractures in adults. Cochrane Database Syst Rev 2022;6:CD000434. Przegląd systematyczny (47 badań, 3179 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35727196/
10. Chuang PY, Yang TY, Tsai YH, Huang KC. Do NSAIDs affect bone healing rate, delay union, or cause non-union: an updated systematic review and meta-analysis. Front Endocrinol (Lausanne) 2024. Metaanaliza (20 badań, 523 240 pacjentów; głównie obserwacyjne). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39319252/
11. Komargodski R, Kittany S, Abu-Kishk I, Beeri Berkovitch R, Epstein D, Matok I. NSAID Use and Bone Healing: An Umbrella Review with a Reconstructed Meta-Analysis. J Am Acad Orthop Surg 2026. Przegląd parasolowy (16 przeglądów, 38 badań pierwotnych). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42489592/
12. Borgeat A, Ofner C, Saporito A, Farshad M, Aguirre J. The effect of nonsteroidal anti-inflammatory drugs on bone healing in humans: A qualitative, systematic review. J Clin Anesth 2018. Przegląd systematyczny (3 RCT, 13 retrospektywnych, 12 895 pacjentów). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29913395/
13. Marquez-Lara A, Hutchinson ID, Nuñez F Jr, Smith TL, Miller AN. Nonsteroidal Anti-Inflammatory Drugs and Bone-Healing: A Systematic Review of Research Quality. JBJS Rev 2016. Przegląd systematyczny jakości badań. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27500434/
14. Gatt T, Grech A, Arshad H. The Effect of Vitamin D Supplementation for Bone Healing in Fracture Patients: A Systematic Review. Adv Orthop 2023. Przegląd systematyczny (14 badań, 2734 pacjentów). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36895823/
15. Gorter EA, Hamdy NA, Appelman-Dijkstra NM, Schipper IB. The role of vitamin D in human fracture healing: a systematic review of the literature. Bone 2014. Przegląd systematyczny. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24792958/
16. Lodewijks AJL, Geenen L, van der Broeck LCA, Poeze M, Blokhuis TJ, van Griensven M. The fracture healing diet. Can nutritional supplements enhance osteogenic potential and fracture healing? A scoping review of current literature. Bone 2026;212:118017. Przegląd zakresu (59 badań, ludzie i zwierzęta). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42476484/
17. Avenell A, Smith TO, Curtain JP, Mak JC, Myint PK. Nutritional supplementation for hip fracture aftercare in older people. Cochrane Database Syst Rev 2016;11:CD001880. Przegląd systematyczny (41 badań, 3881 osób po 65. roku życia). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27898998/
18. Xu B, Anderson DB, Park ES, Chen L, Lee JH. The influence of smoking and alcohol on bone healing: Systematic review and meta-analysis of non-pathological fractures. EClinicalMedicine 2021;42:101179. Metaanaliza (71 badań, 39 920 pacjentów; obserwacyjne). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34765953/
19. Scolaro JA, Schenker ML, Yannascoli S, Baldwin K, Mehta S, Ahn J. Cigarette smoking increases complications following fracture: a systematic review. J Bone Joint Surg Am 2014;96(8):674–681. Przegląd systematyczny (19 badań kohortowych). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24740664/
20. Ding ZC, Zeng WN, Rong X, Liang ZM, Zhou ZK. Do patients with diabetes have an increased risk of impaired fracture healing? A systematic review and meta-analysis. ANZ J Surg 2020;90(7–8):1259–1264. Metaanaliza (14 badań). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32255244/
21. Li J, Cai Z, Shen Y, Zhang J, Wang L, Liu T. Diabetes and the risk of delayed union or non-union of fractures: evidence from a systematic review and meta-analysis. Sci Rep 2026;16(1):23522. Metaanaliza. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42177319/
22. Evaniew N, McCarthy C, Kleinlugtenbelt YV, Ghert M, Bhandari M. Vitamin C to Prevent Complex Regional Pain Syndrome in Patients With Distal Radius Fractures: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Orthop Trauma 2015;29(8):e235–e241. Metaanaliza (3 RCT, 890 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26197022/
23. Aïm F, Klouche S, Frison A, Bauer T, Hardy P. Efficacy of vitamin C in preventing complex regional pain syndrome after wrist fracture: A systematic review and meta-analysis. Orthop Traumatol Surg Res 2017;103(3):465–470. Przegląd systematyczny i metaanaliza (3 RCT). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28274883/
24. NHS. Complex regional pain syndrome. Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.nhs.uk/conditions/complex-regional-pain-syndrome/
25. Searle HKC, Lewis SR, Coyle C, Welch M, Griffin XL. Ultrasound and shockwave therapy for acute fractures in adults. Cochrane Database Syst Rev 2023;3:CD008579. Przegląd systematyczny (21 badań, 1517 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36866917/
26. Hannemann PF, Mommers EH, Schots JP, Brink PR, Poeze M. The effects of low-intensity pulsed ultrasound and pulsed electromagnetic fields bone growth stimulation in acute fractures: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Arch Orthop Trauma Surg 2014;134(8):1093–1106. Metaanaliza (13 badań, 737 pacjentów). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24895156/
27. TRUST Investigators (Busse JW, Bhandari M, Einhorn TA i wsp.). Re-evaluation of low intensity pulsed ultrasound in treatment of tibial fractures (TRUST): randomized clinical trial. BMJ 2016;355:i5351. RCT z grupą pozorowaną (501 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27797787/
28. van Adrichem RA, Nemeth B, Algra A, le Cessie S, Rosendaal FR, Schipper IB, Nelissen RGHH, Cannegieter SC. Thromboprophylaxis after Knee Arthroscopy and Lower-Leg Casting. N Engl J Med 2017;376(6):515–525. RCT (POT-KAST i POT-CAST). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27959702/
29. Zee AA, van Lieshout K, van der Heide M, Janssen L, Janzing HM. Low molecular weight heparin for prevention of venous thromboembolism in patients with lower-limb immobilization. Cochrane Database Syst Rev 2017;8:CD006681. Przegląd systematyczny i metaanaliza (8 badań, 3680 osób). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28780771/
30. Douillet D, Chapelle C, Ollier E, Mismetti P, Roy PM, Laporte S. Prevention of venous thromboembolic events in patients with lower leg immobilization after trauma: systematic review and network meta-analysis. PLoS Med 2022;19(7):e1004059. Sieciowa metaanaliza (14 badań, 8198 pacjentów). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35849624/
31. NHS. Deep vein thrombosis (DVT). Strona informacyjna dla pacjentów. https://www.nhs.uk/conditions/deep-vein-thrombosis-dvt/
32. Mazzella GG, Bocchino G, De Fazio A, Capece G, Forconi F, Maccauro G, Vitiello R. Return to sport in athletes after surgical ankle fractures: A systematic review. J Exp Orthop 2025;12(4):e70392. Przegląd systematyczny (17 badań, 1422 pacjentów; poziom III). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41158204/
33. Robertson GA, Wood AM. Return to Sport After Tibial Shaft Fractures: A Systematic Review. Sports Health 2016;8(4):324–330. Przegląd systematyczny (16 badań, 889 osób; poziom 4). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27340245/
34. Manocha RHK, MacGillivray MK, Eshraghi M, Sawatzky BJ. Injuries Associated with Crutch Use: A Narrative Review. PM R 2021;13(10):1176–1192. Przegląd narracyjny (60 prac, 622 osoby). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33094912/
35. Moran J, Murphy A, Murphy D, Austin A, Moran D, Cronin C, Guinan E, Hussey J. The energy expenditure of non-weight bearing crutch walking on the level and ascending stairs. Gait Posture 2015;42(1):23–26. Badanie eksperymentalne (31 zdrowych dorosłych). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25891530/
36. Wall BT, Dirks ML, Snijders T, Senden JM, Dolmans J, van Loon LJ. Substantial skeletal muscle loss occurs during only 5 days of disuse. Acta Physiol (Oxf) 2014;210(3):600–611. Badanie eksperymentalne (24 zdrowych mężczyzn). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24168489/

Weryfikacja

• zgodne – Chuang 2024: 20 badań, 523 240 pacjentów, wiek średni 6,7–77 lat, obserwacja 3–67 miesięcy, skorygowany OR 1,11 (0,99–1,23) dla braku/opóźnienia zrostu, surowy OR 1,42 (0,88–2,28) dla reoperacji (nieistotny po analizie czułości); autorzy: wpływ „minimalny", brak analizy rodzaju i dawki [10].
• zgodne – Komargodski 2026: 16 przeglądów (10 metaanaliz, 6 przeglądów systematycznych), 38 badań pierwotnych; brak zrostu OR 1,56 (1,18–2,11), opóźniony zrost OR 1,58 (0,65–3,67), dorośli 1,67 (1,25–2,47), dzieci 0,77 (0,58–1,02); ryzyko rośnie z dawką, bez związku przy stosowaniu ≤14 dni; jakość przeglądów niska lub krytycznie niska [11].
• zgodne – Xu 2021: 122 badania (417 767 pacjentów), metaanaliza 71 badań (39 920); brak zrostu u palaczy OR 2,50 (1,73–3,61), alkohol OR 0,97 (0,40–2,38), zakażenie rany po rzuceniu ≥4 tygodnie przed operacją OR 0,37 (0,16–0,89) [18]. Scolaro 2014: 19 badań, OR 2,32 (1,76–3,06), goleń 2,16, złamania otwarte 1,95, czas zrostu 30,2 vs 24,1 tygodnia (p = 0,18) [19].
• zgodne – Lewis 2024 (Cochrane): 53 badania (45 RCT, 8 quasi-RCT), 4489 dorosłych; wczesne vs późne obciążanie 12 badań/1403 osoby, funkcja MD 3,56 (1,35–5,78; 5 badań, 890 osób; pewność umiarkowana), reoperacja RR 0,50 (0,09–2,68; pewność niska); orteza zdejmowana 25 badań/2206 osób, po operacji funkcja MD 6,39 (1,69–11,09; pewność niska), jakość życia SMD 0,30 (0,11–0,50; pewność umiarkowana); fizjoterapia 9 badań/857 osób [8].
• zgodne – Handoll i Elliott 2015 (Cochrane): 26 badań, 1269 osób; rehabilitacja w trakcie unieruchomienia w 7, po w 19 badaniach; wszystkie 23 porównania pewność niska lub bardzo niska; efekt krzyżowy (zdrowa ręka) 39 osób – korzyść klinicznie marginalna; jedna sesja fizjoterapii (47 osób); 4 badania (30, 33, 66, 75 osób) bez różnic; po płytce 2 badania (46, 76 osób) na korzyść ćwiczeń domowych [7].
• zgodne – Zee 2017 (Cochrane): 8 RCT, 3680 osób; DVT w grupach kontrolnych 4,3–40%; DVT OR 0,45 (0,33–0,61; pewność umiarkowana), PE OR 0,50 (0,17–1,47; niska), objawowa VTE OR 0,40 (0,21–0,76; niska) [29]. POT-CAST: 1519 zrandomizowanych, 1435 w analizie; objawowa VTE 10/719 (1,4%) vs 13/716 (1,8%), RR 0,8 (0,3–1,7); brak poważnych krwawień; LMWH przez cały okres unieruchomienia [28].
• zgodne – Searle 2023 (Cochrane): 21 badań, 1543 złamania u 1517 osób; LIPUS 20 badań (1459 osób), opóźniony zrost lub brak zrostu RR 1,25 (0,50–3,09; 7 badań, 746 osób; pewność umiarkowana), powrót do pracy MD 1,96 dnia (−2,13 do 6,04), czas zrostu niepołączony (pewność bardzo niska); fale uderzeniowe 1 badanie, 56 osób (w wyniku 57) [25].
• zgodne – Aïm 2017: 3 RCT z placebo, 875 pacjentów (w tym samym abstrakcie 890 złamań – niewyjaśnione), 500 mg dziennie od dnia urazu przez 50 dni, RR 0,54 (0,33–0,91), niejednorodność 65% [23]. Gatt 2023: 14 badań, 2734 pacjentów, wniosek jak w raporcie [14].
• zgodne – Mazzella 2025: 17 badań, 1422 pacjentów, wiek 31,4 roku, 89,4% ORIF, 87,1% powrotów, 134,5 dnia, do 720 dni, poziom III [32]. Robertson 2016: 16 badań (10 retrospektywnych, 3 prospektywne, 3 RCT), 889 osób, wiek 27,7 roku, po operacji 12–54 tygodni i 92%, bez operacji 28–182 tygodni i 67%, poziom 4 [33].
• zgodne – strony NHS i AAOS: czasy gojenia (ręka/nadgarstek 6–12 tygodni, kostka 6–8, noga 6–12), gips zdejmowany ok. 4–6 tygodni bez operacji (nadgarstek), RTG po 2, 6 i 12 tygodniach (kostka), objawy alarmowe – przepisane z otwartych stron [2,3,4,5,6]; Marsell i Einhorn: fazy i czasy (głównie modele zwierzęce), sprawdzone w pełnym tekście PMC [1].
• poprawione – Wall 2014: było „jedna noga unieruchomiona" i „siła ok. 9%"; jest: gips na całą nogę (abstrakt: „one-legged knee immobilization using a full leg cast"), 12 osób na grupę, a jednostki wartości po 5 dniach (3,5 i 9,0) abstrakt pomija (prawdopodobnie procent) [36].
• poprawione – podsumowanie zakrzepicy: było, że korzyść metaanaliz dotyczy „zwłaszcza bezobjawowych skrzeplin"; jest: usunięto, bo abstrakty tego nie rozstrzygają (OR 0,45 dla DVT i 0,40 dla objawowej VTE) [29].
• poprawione – Lewis 2024: było „orteza zdejmowana a niezdejmowana unieruchomienie"; jest: literówka usunięta, bez zmiany liczb [8].
• nie do sprawdzenia – wytyczne dotyczące profilaktyki przeciwzakrzepowej przy unieruchomieniu (NICE zwrócił błąd 403), dlatego raport opiera się na przeglądach i badaniu POT-CAST [28,29,30].
• nie do sprawdzenia – minuty dziennie stosowania LIPUS w TRUST (abstrakt nie podaje) oraz szczegóły Douillet 2022 poza OR dla rywaroksabanu 0,02, fondaparynuksu 0,22 i LMWH 0,32 (jeden odczyt abstraktu; strony BMJ i Cochrane zablokowane) [27,30].
• nie do sprawdzenia – paracetamol, kreatyna, kolagen, wapń bez witaminy D i upadki na kulach: nie znaleziono badań u ludzi o tym zakresie (raport mówi wprost, że nie wiadomo).