Przeziębienie i grypa

Kiedy do lekarza

• Dawek leków i interakcji ten temat nie omawia; należą do osobnych tematów działu. Poniższe progi pochodzą z list instytucji (CDC, NHS), ECDC i polskiego artykułu edukacyjnego Medycyny Praktycznej; w Polsce numerem alarmowym jest 112.
• Czerwone flagi, dzwoń pod 112 lub jedź na SOR (nie prowadź samodzielnie), wg CDC dla dorosłych: trudność z oddychaniem lub duszność; uporczywy ból lub ucisk w klatce piersiowej albo brzuchu; uporczywe zawroty głowy, splątanie, brak możliwości wybudzenia; drgawki; brak oddawania moczu; silny ból mięśni; silne osłabienie lub niestabilność; gorączka lub kaszel, które poprawiły się, a potem wróciły lub nasiliły się; pogorszenie chorób przewlekłych. W COVID-19 CDC dodatkowo: nowe splątanie, blade, szare lub siniejące wargi, paznokcie lub skóra.
• Czerwone flagi wg NHS, dzwoń pod 112: nagły ból w klatce piersiowej; ciężka duszność (np. dławienie się, niemożność mówienia); odkrztuszanie krwi. W COVID-19 dodatkowo: omdlenie lub pierwszy w życiu napad drgawek, wysypka niezanikająca pod uciskiem szklanki (możliwe zapalenie opon mózgowych). Przy RSV: bardzo blada, siniejąca lub szara skóra i wargi, brak sił do pozostania przytomnym.

Kiedy do lekarza

• Miód: nie dla niemowląt poniżej 12 miesięcy; u dzieci z przeglądu Cochrane notowano czasem dolegliwości żołądkowe oraz nerwowość, bezsenność i nadpobudliwość (9,3% przy miodzie wobec 2,7% przy dekstrometorfanie, niska pewność dowodów).
• Czosnek w suplemencie: wysypka, nieprzyjemny zapach; interakcje (np. z lekami przeciwkrzepliwymi) nie były sprawdzane, więc zapytaj farmaceutę.
• Za dużo płynów: w infekcjach dolnych dróg oddechowych niektóre badania obserwacyjne sugerują możliwą szkodę.

Kiedy do lekarza

• Uwaga: progi wiekowe i temperaturowe poniżej pochodzą ze stron brytyjskich (NHS) i amerykańskich (CDC); to nie polskie wytyczne. W Polsce w nagłym zagrożeniu życia dzwoń pod numer alarmowy 112; w sytuacjach pilnych, ale nie nagłych, skontaktuj się z lekarzem (POZ, nocna i świąteczna opieka zdrowotna, teleporada).
• Odwodnienie, objawy (NHS, brytyjskie źródło): pragnienie, suche usta, wargi i język, ciemnożółty, silnie pachnący mocz, rzadsze oddawanie moczu, ból głowy, zawroty głowy, zmęczenie, zapadnięte oczy. U niemowląt: zapadnięte ciemiączko, zapadnięte oczy, brak lub mało łez, mniej mokrych pieluch, senność lub drażliwość.
• Odwodnienie, pilny kontakt z lekarzem (NHS, brytyjskie źródło): niezwykłe zmęczenie lub senność dziecka, zawroty głowy przy wstawaniu, które nie mijają, ciemny mocz lub mało moczu, szybki oddech lub szybkie tętno, brak łez u dziecka, zapadnięte ciemiączko. W sprawie dziecka poniżej 5. roku życia kontakt jest pilny.

Kiedy do lekarza

• Pilnie, dzwoń pod 112 (lub jedź na SOR): duszność lub bardzo trudne oddychanie, nagły ból w klatce piersiowej, odkrztuszanie krwi. U dziecka: sztywny kark, wysypka, która nie blednie po uciśnięciu szklanką, nadwrażliwość na światło, pierwszy napad drgawek gorączkowych, sine lub szare usta lub skóra, senność i trudności z obudzeniem, splątanie, szybki oddech (wg NHS; NHS podaje numery brytyjskie, w Polsce numer alarmowy to 112).
• Pilna wizyta lub teleporada (wg NHS): gorączka nie ustępuje lub się nasila mimo leczenia w domu; objawy grypy bez poprawy po 7 dniach; złe samopoczucie lub duszność; wiek 65+, ciąża lub niedawny poród, choroba przewlekła (cukrzyca, serca, płuc, wątroby, nerek, układu nerwowego) albo osłabiona odporność. U dziecka: gorączka od 5 dni, odwodnienie, odmowa jedzenia, niemowlę poniżej 3 miesięcy z temperaturą 38°C i więcej, dziecko w wieku 3–6 miesięcy z temperaturą 39°C i więcej.
• Z gorączką dłużej niż 3 dni skonsultuj się z lekarzem: tak wymagają polskie ulotki leków bez recepty.

Kiedy do lekarza

• Pseudoefedryna: rzadkie zespoły PRES i RCVS (zaburzenie ukrwienia mózgu). Nie używaj przy ciężkim lub niekontrolowanym nadciśnieniu ani przy ciężkiej ostrej lub przewlekłej chorobie nerek. Ulotki pseudoefedryny wymieniają też niedokrwienne zapalenie jelita grubego, ciężkie reakcje skórne (np. ostra osutka krostkowa w ciągu pierwszych 2 dni) i niedokrwienną neuropatię nerwu wzrokowego; przy nagłej utracie wzroku lub pogorszeniu ostrości widzenia przerwij lek.
• Kto powinien unikać leków obkurczających: preparaty z fenylefryną lub pseudoefedryną mają w ChPL najdłuższe listy przeciwwskazań sercowo-naczyniowych, dlatego najczęściej są wykluczone dla osób z nadciśnieniem, jaskrą, cukrzycą, nadczynnością tarczycy i rozrostem prostaty. Spraye do nosa też mają ograniczenia (m.in. jaskra z wąskim kątem, nadciśnienie, nadczynność tarczycy, cukrzyca, rozrost prostaty, ciężkie choroby serca i naczyń, leki z grupy IMAO); czytaj ulotkę.
• Paracetamol w preparatach złożonych: ChPL ostrzega przed jednoczesnym przyjmowaniem innych produktów z paracetamolem (przedawkowanie może uszkodzić wątrobę; w Theraflu Total Grip i Theraflu ExtraGRIP ChPL dodaje: czasem do przeszczepu wątroby lub śmierci), przed alkoholem w czasie leczenia oraz podaje niższy limit dobowy dla osób o małej masie ciała, z chorobą wątroby, niedożywionych, odwodnionych i nadużywających alkoholu.

Kiedy do lekarza

• Biegunka i inne dolegliwości jelitowe: w siedmiu dużych badaniach z dawką co najmniej 1 g dolegliwości przypisywanych tabletkom zgłosiło 5,8% osób w grupie witaminy C i 6,0% w grupie placebo; poważnych nie było. Przy dużych dawkach (powyżej 1000 mg na dobę) według NHS możliwy jest ból brzucha, biegunka i wzdęcia, które powinny ustąpić po odstawieniu. Ulotka wymienia przy dawkach powyżej 1 g na dobę m.in. nudności, wymioty, biegunki, zgagę, wysypki, ból głowy i zwiększone wydalanie moczu.
• Kamienie nerkowe: w dużym badaniu obserwacyjnym (40 536 mężczyzn i 156 735 kobiet, ok. 11 lat obserwacji) suplementy 1000 mg lub więcej na dobę wiązały się u mężczyzn z ok. 19% większym względnym ryzykiem kamicy; u kobiet nie stwierdzono związku, a witamina C z jedzenia ryzyka nie zwiększała. Badania obserwacyjne nie dowodzą przyczyny, a ryzyka bezwzględnego nie podano. Ulotka zabrania dużych dawek (powyżej 1 g na dobę) osobom z kamicą dróg moczowych lub nadmiernym wydalaniem szczawianów.
• Niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD): według ulotki długotrwałe podawanie może wywołać niedokrwistość hemolityczną; zapytaj lekarza.

Kiedy do lekarza

• Najczęstsze skutki uboczne pastylek i innych postaci: przy leczeniu przeziębienia niegroźnych skutków ubocznych było o ok. jedną trzecią więcej niż w placebo (pewność umiarkowana); najczęściej zmiana smaku i dolegliwości żołądkowe. U dorosłych ryzyko było o ok. 40% wyższe, u dzieci niewiele (o 11%, nieistotnie). Przy dawkach z badań powyżej 85 mg na dobę ryzyko było wyższe niż przy niższych, choć różnica nie była istotna. W przeglądzie Hunter na każde 7 osób jedna dodatkowa osoba miała taki skutek. Poważnych skutków ubocznych w badaniach leczniczych nie zgłoszono; w badaniach profilaktycznych wynik był niepewny (3 badania).
• Kopia ulotki leku z siarczanem cynku (spoza oficjalnego rejestru, nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze) wymienia po dużych dawkach zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, niestrawność, zgaga), ból głowy i metaliczny smak.
• Niedobór miedzi przy długim stosowaniu dużych dawek: nadmiar cynku zaburza wchłanianie miedzi; przy długim przyjmowaniu dużych dawek opisano niedokrwistość, spadek liczby białych krwinek (neutropenię) i zaburzenia odporności. Wyraźne objawy niedoboru miedzi pojawiają się według opinii unijnej dopiero po długim przyjmowaniu ponad 150 mg na dobę, ale krótkie badania wskazywały wpływ na zatrzymywanie miedzi już od ok. 18 mg na dobę. Kopia ulotki podaje objawy (gorączka, dreszcze, ból gardła, owrzodzenia w jamie ustnej, zmęczenie, osłabienie) i zaleca kontrolę cynku i miedzi we krwi przy długim stosowaniu (nie sprawdzono w oficjalnym rejestrze).

Kiedy do lekarza

• Górne bezpieczne dawki profilaktyczne według polskich wytycznych 2023 (źródło 18; IU na dobę): niemowlęta 0–12 miesięcy 1000; dzieci 1–10 lat 2000; młodzież 11–18 lat 4000; dorośli o prawidłowej masie ciała 4000; ciąża i karmienie 4000; dorośli z nadwagą lub otyłością 10 000. Nie przekraczaj ich bez nadzoru lekarza (potwierdza je też artykuł Medycyny Praktycznej, źródło 21). To limity profilaktyczne, nie dawki do stosowania; dawki dla dzieci ustala pediatra.
• EFSA 2023: górna granica dla dorosłych (w tym w ciąży i karmiących) oraz młodzieży 11–17 lat to 100 µg na dobę (4000 IU), dla dzieci 1–10 lat 50 µg (2000 IU). Limit oparto na przetrwałym zwiększonym wydalaniu wapnia z moczem (hiperkalciurii), która może pojawić się wcześniej niż zbyt wysoki wapń we krwi; to wskaźnik z badań laboratoryjnych, nie objaw, który czujesz. Pełnego tekstu opinii EFSA nie otwarto (znane streszczenie i dane bibliograficzne).
• Zatrucie według polskich wytycznych: poziom 25(OH)D powyżej 100 ng/ml wraz ze zbyt dużą ilością wapnia we krwi (hiperkalcemią), hiperfosfatemią, nadmiernym wydalaniem wapnia i zahamowaniem hormonu przytarczyc. Wówczas przerywa się suplementację i co miesiąc kontroluje poziom, aż spadnie do 50 ng/ml lub niżej.

Kiedy do lekarza

• Miód: nie dla dzieci poniżej 12 miesięcy (NHS). U starszych dzieci w badaniach nie widziano różnicy w ogólnej liczbie działań niepożądanych względem grup kontrolnych, ale nerwowość, bezsenność lub nadpobudliwość miało 9,3 na 100 dzieci na miodzie wobec 2,7 na 100 na leku na kaszel (różnica niepewna, niska pewność dowodów).
• Niespójność danych o miodzie: streszczenie przeglądu Cochrane z 2018 r. podaje dolegliwości żołądkowo-jelitowe u 12% dzieci na miodzie i 11% na placebo, a jednocześnie wynik sugerujący, że przy miodzie były częstsze (z niepewnością w obie strony). Te dane są ze sobą niespójne i bez pełnego tekstu nie da się ich rozstrzygnąć, więc nie wyciągaj z nich wniosków.
• Echinacea (monografia EMA): niezalecana przy postępujących chorobach ogólnoustrojowych, chorobach autoimmunologicznych, niedoborach odporności, leczeniu immunosupresyjnym i chorobach układu białych krwinek; przeciwwskazana przy nadwrażliwości na rośliny z rodziny astrowatych; u osób z atopią (skłonnością do alergii) możliwe ciężkie reakcje nadwrażliwości, więc najpierw skonsultuj się z lekarzem; nie dla dzieci poniżej 12 lat; interakcji z lekami w monografii nie zgłoszono. W badaniach u dzieci działań niepożądanych było więcej niż przy placebo, zwykle łagodnych.

Kiedy do lekarza

• Miód: nigdy dla niemowląt poniżej 12 miesięcy (botulizm niemowlęcy, bardzo poważna choroba). Miód to też cukier, szkliwo zębów też cierpi. Alergia na produkty pszczele dotyczy miodu i propolisu.
• Surowy czarny bez (owoce niedojrzałe i surowe, liście, łodygi, kora): zawiera związki uwalniające cyjanowodór, mogą być nudności, wymioty i ciężka biegunka, czasem zatrucie wymaga szpitala; gotowanie niszczy toksynę. Czerwony bez może zawierać więcej toksyn. W ciąży i przy karmieniu bezpieczeństwo nie jest znane.
• Lukrecja (korzeń): glicyryzyna może powodować poważne działania niepożądane, takie jak zaburzenia rytmu serca i zatrzymanie krążenia, zwłaszcza przy dużych lub długotrwałych ilościach. Ryzyko dotyczy też osób z nadciśnieniem (nawet przy małych ilościach), chorobami serca lub nerek oraz przy dużym spożyciu soli. Zgłaszano interakcje z kortykosteroidami; duże ilości ekstraktu w ciąży zwiększają ryzyko przedwczesnego porodu.

Kiedy do lekarza

• Oparzenia parą: większość poparzonych w australijskim przeglądzie to dzieci do 5 lat; dominują oparzenia rąk i kończyn górnych, krocza i ud oraz dolnej części ciała. Parownik z wrzącą wodą także bywa źródłem oparzeń u dzieci.
• Pierwsza pomoc po oparzeniu (wg strony szpitala NHS w Newcastle): chłodna lub letnia bieżąca woda przez 20 minut jak najszybciej po urazie, przykrycie folią spożywczą albo jałowym, niepylącym opatrunkiem, wezwanie pomocy (w Polsce 112). Przy oparzeniu twarzy, dróg oddechowych lub dużej powierzchni dzwoń 112 lub jedź pilnie na szpitalny oddział ratunkowy (SOR); progów wielkości oparzenia w otwartych źródłach nie sprawdzono.
• Woda do nosa: ameba Naegleria fowleri z kranówki może wywołać zakażenie mózgu, bardzo rzadkie, ale prawie zawsze śmiertelne. Po płukaniu zatok, jeśli pojawi się ból głowy, gorączka, splątanie lub wymioty, od razu zgłoś się po pomoc medyczną; w ciężkim stanie dzwoń 112.

Kiedy do lekarza

• Antybiotyki przy bólu gardła, zatokach i zapaleniu oskrzeli dają małą korzyść kosztem działań niepożądanych: w zatokach u 13 osób na 100 więcej, w zapaleniu oskrzeli u 1 na 24 leczonych, w zapaleniu ucha u dzieci u 1 na 14. Dodatkowym kosztem jest oporność bakterii. O antybiotyku decyduje lekarz.
• Sterydy przy bólu gardła to leczenie na receptę, o którym decyduje lekarz; przeglądy pokazują umiarkowaną korzyść, a badania były krótkie i słabo opisywały szkody.
• Kodeina na kaszel jest przeciwwskazana poniżej 12 lat i niedozwolona u osób karmiących piersią (EMA).

Kiedy do lekarza

• Antybiotyki: typowe działania niepożądane to wymioty, nudności, wzdęcia, niestrawność i biegunka; groźne reakcje alergiczne zdarzają się rzadko, głównie przy penicylinach i cefalosporynach. CDC ostrzega także przed zakażeniem Clostridioides difficile (ciężka biegunka). Antybiotyk bierz tylko wtedy, gdy zalecił go lekarz, i według jego zaleceń.
• Oseltamiwir: nudności (około 4 dodatkowe osoby na 100) i wymioty (około 5 dodatkowych na 100), ból głowy; rzadko ciężkie reakcje skórne i krótkotrwałe zaburzenia neuropsychiatryczne, szczególnie u dzieci i młodzieży. Przyjmowanie z jedzeniem może zmniejszać dolegliwości żołądkowe.
• Baloksawir: w badaniach nie było działań niepożądanych częstszych niż przy placebo; według EMA u osób od 12 lat rzadko zdarza się świąd i wysypka, u dzieci poniżej 12 lat biegunka, wymioty i wysypka. CDC nie zaleca go w ciąży i przy karmieniu piersią oraz odradza łączenia z nabiałem, napojami wzbogacanymi wapniem, lekami przeczyszczającymi lub zobojętniającymi kwas ani suplementami z wapniem, żelazem, magnezem, cynkiem lub selenem.

Kiedy do lekarza

• Ból lub ucisk w klatce piersiowej, kołatanie serca, omdlenie albo zawroty głowy: przerwij trening i zgłoś się do lekarza. Przy nasileniu dzwoń pod 112.
• Duszność w spoczynku albo nasilająca się przy wysiłku: lekarz przed dalszym treningiem.
• Objawy serca lub płuc, które wracają po powrocie do treningu: lekarz przed dalszym treningiem.

Kiedy do lekarza

• Numer alarmowy w Polsce to 112. Źródła z Wielkiej Brytanii i USA używają numerów 999, 111 i 911; tu zawsze: 112.
• Czerwone flagi w ciąży, dzwoń pod 112 lub jedź na SOR: trudności z oddychaniem lub duszność, trwały ból lub ucisk w klatce piersiowej lub brzuchu, trwałe zawroty głowy, splątanie, niemożność wybudzenia, drgawki, brak oddawania moczu, silne osłabienie, silny ból mięśni, nagły ból w klatce piersiowej, odkrztuszanie krwi. Strona CDC nie podaje osobnej listy dla ciężarnych, to lista dla dorosłych, a ciężarne należą do grup wyższego ryzyka.
• W ciąży lub niedawno po porodzie przy każdych objawach grypy skontaktuj się pilnie z lekarzem prowadzącym lub położną (CDC: ryzyko dotyczy także do dwóch tygodni po zakończeniu ciąży); to samo, gdy po 7 dniach grypy nie ma poprawy.

Kiedy do lekarza

• Szczepienia: typowe reakcje to ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wkłucia, gorączka, ból głowy, zmęczenie i bóle mięśni; zwykle są łagodne i mijają w ciągu kilku dni (CDC). Rzadkie ważne zdarzenia: zapalenie mięśnia sercowego po szczepionkach COVID-19 (1,3–3,1 na 100 000 dawek u nastoletnich chłopców) oraz zespół Guillaina-Barré (ok. 18 dodatkowych przypadków na milion dawek szczepionki Abrysvo u osób starszych). Kwalifikację (ciąża, alergia, choroby przewlekłe, leki obniżające odporność) omów z lekarzem.
• Po szczepieniu: duszność lub gwałtownie narastające złe samopoczucie wymaga natychmiastowej pomocy (dzwoń 112). CDC opisuje ciężką reakcję alergiczną jako bardzo rzadką, ale na otwartej stronie nie wymienia jej objawów, więc ich nie podajemy; zajrzyj do ulotki szczepionki.
• Probiotyki: działania niepożądane w przeglądzie były łagodne (głównie jelitowe); bezpieczeństwo przy ciężkiej chorobie lub obniżonej odporności nie zostało sprawdzone, więc skonsultuj z lekarzem.

Kiedy do lekarza

• Witamina D: nadmiar prowadzi do zbyt wysokiego poziomu wapnia we krwi (hiperkalcemii); unikaj przewlekłych dawek powyżej 4000 IU na dobę bez kontroli lekarza.
• Cynk: pastylki dają nudności i metaliczny smak, a przewlekłe dawki powyżej 25 mg na dobę (górna bezpieczna granica EFSA dla dorosłych) mogą obniżać poziom miedzi; donosowe preparaty cynku wiązano z utratą węchu.
• Witamina C: duże dawki (powyżej 1–2 g) powodują biegunkę i zwiększają ryzyko kamieni nerkowych szczawianowych u predysponowanych, a w połączeniu z witaminą E mogą osłabiać adaptacje do treningu.